Trả lời ngắn: Chưa đủ bằng chứng để kết luận chế độ ăn ít carbohydrate làm tăng hay giảm số lượng tinh trùng. Một nghiên cứu nhỏ trên 50 nam giới hiếm muộn ghi nhận thay đổi testosterone và mức phân mảnh DNA tinh trùng sau một chương trình ăn kiểu Địa Trung Hải; một nhóm nhỏ được hướng dẫn giảm carbohydrate, nhưng đồng thời thay đổi nhiều yếu tố khác và không có nhóm đối chứng [1]. Nghiên cứu này không chứng minh rằng riêng việc cắt carbohydrate cải thiện số lượng tinh trùng hoặc tăng khả năng có con. Nghiên cứu quan sát ở hàng nghìn nam giới và một đoàn hệ các cặp đôi cho kết quả về carbohydrate nhưng không thử nghiệm chế độ low-carb [2, 3].

“Low-carb” không phải một chế độ ăn duy nhất

Low-carb là cách mô tả rộng cho chế độ ăn giảm lượng carbohydrate so với khẩu phần trước đó hoặc cách ăn thông thường. Mức giảm, thực phẩm bị cắt và phần năng lượng thay thế có thể rất khác nhau. Một chế độ thay nước ngọt, bánh kẹo và ngũ cốc tinh chế bằng đậu, rau, hạt và ngũ cốc nguyên hạt khác với chế độ gần như loại bỏ mọi nguồn carbohydrate rồi tăng nhiều thịt chế biến hoặc chất béo bão hòa.

Chế độ ketogenic thường hạn chế carbohydrate chặt hơn nhiều để tạo trạng thái ketone, nên không thể xem mọi thực đơn low-carb là keto. Nghiên cứu về một thực đơn giảm carbohydrate cụ thể cũng không tự động áp dụng cho mọi chế độ ăn cùng tên. Khi đọc nghiên cứu, cần xem lượng carbohydrate thực tế, tổng năng lượng, loại thực phẩm thay thế, thời gian theo dõi và nhóm người tham gia.

Nghiên cứu trực tiếp ở nam giới cho thấy điều gì?

Một nghiên cứu năm 2023 theo dõi 50 nam giới hiếm muộn, tuổi 35–45, trong chương trình tư vấn ăn uống trước khi thụ thai kéo dài ba tháng [1]. Người tham gia được khuyến nghị thay đổi đồng thời nhiều thành phần: ăn kiểu Địa Trung Hải, tăng rau xanh và trái cây đỏ, dùng ngũ cốc nguyên hạt và thực phẩm có tải đường huyết thấp, giảm carbohydrate tinh chế và thực phẩm đóng gói, thay đổi chất béo, cùng một số điều chỉnh về thực phẩm hữu cơ và sữa.

Trong chương trình đó, một nhóm nhỏ 20 người được hướng dẫn thêm để carbohydrate chiếm khoảng 35% năng lượng. Tác giả báo cáo testosterone tăng ở 30 người có kết quả xét nghiệm và mức phân mảnh DNA tinh trùng giảm ở nhóm nhỏ 20 người sau can thiệp [1]. Đây là tín hiệu đáng quan tâm, nhưng không thể quy toàn bộ thay đổi cho việc ăn ít carbohydrate: người tham gia đổi nhiều yếu tố cùng lúc, nghiên cứu không có nhóm đối chứng ngẫu nhiên và mẫu nhỏ. Nhóm 20 người không đủ để xác định hiệu quả ổn định cho các quần thể khác.

Điểm quan trọng với câu hỏi “số lượng tinh trùng” là nghiên cứu này chủ yếu báo cáo testosterone và chỉ số phân mảnh DNA; nó không chứng minh chế độ low-carb làm tăng tổng số tinh trùng, nồng độ, khả năng di động hoặc xác suất sinh con. Testosterone trong máu, phân mảnh DNA tinh trùng và số lượng tinh trùng là các chỉ số khác nhau. Cải thiện một chỉ số không bảo đảm các chỉ số còn lại hoặc kết quả mang thai cũng cải thiện.

Nghiên cứu quan sát về khẩu phần nhiều carbohydrate có chứng minh low-carb tốt hơn không?

Một nghiên cứu cắt ngang trên 7.282 nam giới tại Đài Loan so sánh các kiểu ăn và một số thông số tinh dịch [2]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận khẩu phần nhiều thực phẩm giàu carbohydrate có liên quan đến tỷ lệ bất thường cao hơn ở một số chỉ số vận động tinh trùng. Kiểu ăn phương Tây và đồ ăn vặt nhiều đường cũng liên quan với một số thông số kém thuận lợi.

Đây là nghiên cứu quan sát tại một thời điểm, không phân ngẫu nhiên người tham gia vào chế độ ăn. Nó không chứng minh carbohydrate là nguyên nhân, không cho biết giảm carbohydrate sẽ cải thiện tinh trùng, và không thể tách riêng tác động của chất lượng carbohydrate khỏi tổng thể kiểu ăn, cân nặng, lối sống hoặc yếu tố xã hội. “Chế độ giàu carbohydrate” trong bảng hỏi cũng không đồng nghĩa với mọi chế độ ăn đủ ngũ cốc nguyên hạt, trái cây, đậu và rau.

Một đoàn hệ tiền thai kỳ khác khảo sát khẩu phần và thời gian có thai của 651 nam giới cùng bạn đời [3]. Chỉ số đường huyết (GI) và tải đường huyết (GL) cao hơn ở nam giới có liên quan với khả năng thụ thai mỗi chu kỳ thấp hơn trong một số mô hình đã hiệu chỉnh. Tuy nhiên, nghiên cứu không phân bổ người tham gia vào chế độ low-carb, không đo trực tiếp tác động của một thực đơn điều trị, và không tìm thấy mối liên hệ rõ với nguy cơ hiếm muộn theo định nghĩa của nghiên cứu. GI/GL mô tả chất lượng và lượng carbohydrate trong khẩu phần, không phải phép thử “ăn low-carb có chữa hiếm muộn không”.

Giảm cân có thể là yếu tố khác với giảm carbohydrate

Ở nam giới béo phì, giảm cân có thể đi kèm thay đổi sức khỏe sinh sản, nhưng điều đó không chứng minh tác động riêng của carbohydrate. Một thử nghiệm ngẫu nhiên ở 56 nam giới béo phì bắt đầu bằng chương trình giảm năng lượng rất thấp trong tám tuần; sau giai đoạn giảm cân, những người tham gia được phân vào các nhánh duy trì khác nhau. Nhóm nghiên cứu ghi nhận một số thông số tinh dịch thay đổi cùng quá trình giảm cân [4]. Đây không phải thử nghiệm low-carb: lượng năng lượng bị hạn chế, cân nặng giảm đáng kể và các yếu tố chuyển hóa cùng thay đổi.

Vì vậy, không nên gộp mọi nghiên cứu về giảm cân, chất lượng carbohydrate, chế độ Địa Trung Hải và keto thành một kết luận chung rằng “cắt tinh bột giúp tăng tinh trùng”. Nếu một người thừa cân hoặc béo phì, mục tiêu sức khỏe tổng thể có thể bao gồm cân nặng và chuyển hóa, nhưng cách thực hiện nên phù hợp và bền vững, không dựa trên hứa hẹn tăng khả năng sinh sản.

Tinh dịch đồ và khả năng có con có giống nhau không?

Không. Tinh dịch đồ đo các đặc điểm như thể tích, nồng độ, tổng số, khả năng di động và hình dạng tinh trùng trong một mẫu. Các giá trị có thể dao động giữa những lần lấy mẫu, nên bác sĩ có thể yêu cầu xét nghiệm lại khi cần. Một kết quả đơn lẻ không luôn xác định được nguyên nhân hiếm muộn hoặc khả năng một cặp đôi có thai.

Phân mảnh DNA tinh trùng là một xét nghiệm khác, còn testosterone máu đánh giá một phần chức năng nội tiết. Thời gian có thai và sinh con khỏe mạnh là kết quả ở cấp độ cặp đôi, chịu ảnh hưởng từ cả hai người và nhiều yếu tố. Thử nghiệm thay đổi một chỉ số xét nghiệm không tương đương với chứng minh tăng tỷ lệ thụ thai tự nhiên hay sinh sống.

Hướng dẫn AUA/ASRM về vô sinh nam lưu ý rằng dữ liệu cho phần lớn yếu tố lối sống còn hạn chế; người có thông số tinh dịch bất thường hoặc nghi ngờ vô sinh nên được đánh giá theo bệnh sử, khám và xét nghiệm phù hợp [5]. Không nên trì hoãn việc khám để thử một chế độ ăn loại bỏ rộng nhóm thực phẩm.

Nếu đang ăn low-carb và muốn có con

Hãy cân nhắc chất lượng tổng thể của thực đơn thay vì chỉ đếm carbohydrate. Khẩu phần vẫn cần cung cấp đủ năng lượng, chất đạm, chất béo thiết yếu, chất xơ và vi chất; có thể ưu tiên rau, đậu, hạt, cá và nguồn carbohydrate ít tinh chế nếu phù hợp với sức khỏe và sở thích. Không có một tỷ lệ carbohydrate duy nhất được chứng minh tối ưu cho mọi nam giới đang mong con.

Nếu chế độ ăn làm bạn mệt mỏi, táo bón, giảm cân quá nhanh hoặc khó duy trì, hãy đánh giá lại thay vì cố ép theo một chế độ khắc nghiệt. Người có đái tháo đường, bệnh thận, rối loạn ăn uống hoặc đang dùng thuốc cần hỏi bác sĩ trước khi thay đổi mạnh lượng carbohydrate. Không tự dùng testosterone hoặc thực phẩm bổ sung để “bù” cho thay đổi tinh dịch; testosterone ngoại sinh có thể ức chế sản xuất tinh trùng ở một số nam giới.

Khi đã cố gắng có thai khoảng một năm mà chưa thành công, hoặc sớm hơn nếu có yếu tố nguy cơ hay triệu chứng đáng lo, hãy trao đổi với cơ sở y tế về đánh giá cho cả hai người. Bác sĩ có thể xem xét tinh dịch đồ, tiền sử, thuốc, bệnh lý và các yếu tố liên quan. Thực đơn là một phần của sức khỏe, không thay thế việc tìm nguyên nhân.

Kết luận

Hiện chưa có bằng chứng đủ mạnh để nói low-carb làm tăng hay giảm số lượng tinh trùng. Một chương trình ăn kiểu Địa Trung Hải kết hợp giảm carbohydrate ở một nhóm nhỏ nam giới hiếm muộn ghi nhận thay đổi một số chỉ số sau ba tháng, nhưng không thể tách tác động của carbohydrate khỏi nhiều thay đổi đồng thời và không chứng minh tăng số tinh trùng hay tăng tỷ lệ sinh con [1]. Nghiên cứu quan sát về thực phẩm giàu carbohydrate hoặc GI/GL tạo giả thuyết, không chứng minh low-carb là điều trị [2, 3].

Nếu đang mong con, hãy ưu tiên chế độ ăn cân bằng, bền vững và đánh giá y tế khi cần. Có thể đọc thêm bài về chế độ DASH và chất lượng tinh trùng ở nam giới trẻ; đây là một kiểu ăn khác, với bằng chứng riêng và cũng cần phân biệt mối liên hệ quan sát với hiệu quả điều trị.