Nhiều người làm việc văn phòng thường xuyên rơi vào trạng thái uể oải, buồn ngủ gục vào đầu giờ chiều sau bữa trưa. Để cải thiện tình trạng này, một số gợi ý cho rằng chế độ ăn DASH có thể giúp ổn định mức năng lượng.
Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh chế độ ăn DASH giúp dân văn phòng giảm mệt mỏi buổi chiều. Bằng chứng hiện có về sự tỉnh táo ban ngày chỉ dừng lại ở nghiên cứu quan sát trên học sinh nữ, còn dữ liệu đường huyết chủ yếu ghi nhận trên các nhóm bệnh nhân cụ thể [2, 6, 8].
Cơ chế kiểm soát đường huyết của chế độ ăn DASH
Chế độ ăn DASH được mô tả là mô hình giàu thực phẩm có chỉ số đường huyết (GI) thấp và mật độ năng lượng thấp [1]. Về lý thuyết, thực phẩm có GI thấp giúp giải phóng monosaccharide từ từ vào máu, làm giảm phản ứng tăng đường huyết đột ngột sau ăn [1].
Ngoài ra, chế độ ăn này cung cấp nhiều vi chất như magie và folate [1]. Magie tham gia vào quá trình tiết insulin của tế bào beta tụy và hỗ trợ dẫn truyền tín hiệu thụ thể insulin, trong khi folate giúp phòng ngừa tăng homocysteine máu liên quan đến kháng insulin [1].
Bằng chứng nghiên cứu về DASH và đường huyết sau ăn
Thử nghiệm lâm sàng năm 2018 trên thanh thiếu niên mắc đái tháo đường týp 1 cho thấy DASH không làm thay đổi đỉnh đường huyết trung bình trong 4 giờ sau ăn so với chế độ ăn thông thường [2]. Điểm khác biệt duy nhất được ghi nhận là mức đường huyết ở thời điểm 180 phút sau ăn của nhóm DASH thấp hơn chế độ thông thường [2]. Đáng chú ý, độ biến thiên đường huyết ở nhóm DASH cao hơn do xuất hiện nhiều đợt tụt đường huyết dưới 70 mg/dL [2].
Một phân tích gộp mạng lưới năm 2025 trên 2.666 phụ nữ đái tháo đường thai kỳ cho thấy DASH vượt trội trong kiểm soát glycemic, giảm đường huyết 2 giờ sau ăn (SMD = -1,41) và giảm chỉ số kháng insulin HOMA-IR (MD = -1,90) [3].
Ngược lại, một thử nghiệm năm 2015 kéo dài 5 tuần trên người trưởng thành chỉ ra rằng việc kết hợp chế độ DASH với carbohydrate GI thấp không cải thiện yếu tố nguy cơ tim mạch so với GI cao, thậm chí còn làm giảm độ nhạy insulin khi đo bằng nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống [4]. Trong một thử nghiệm can thiệp 16 tuần năm 2024 trên người bệnh tăng cân lại sau phẫu thuật cắt dạ dày, DASH hạn chế calo giúp giảm cân tốt hơn nhưng không tạo khác biệt có ý nghĩa thống kê về đường huyết hay HOMA-IR so với chế độ giảm calo thông thường [5].
DASH và mức độ buồn ngủ ban ngày
Mối liên hệ giữa DASH và tình trạng buồn ngủ ban ngày chỉ mới được ghi nhận qua một nghiên cứu quan sát cắt ngang năm 2020 trên 535 nữ sinh từ 12 đến 18 tuổi tại Iran [6]. Nghiên cứu sử dụng thang đo Epworth (ESS-IR) và ghi nhận mối tương quan nghịch giữa mức độ tuân thủ DASH với điểm số buồn ngủ ban ngày (hệ số beta = -0,08 sau khi hiệu chỉnh) [6]. Nhóm tuân thủ tốt tiêu thụ nhiều trái cây, rau củ, sữa ít béo, cá, hạt, đồng thời ăn ít ngũ cốc tinh chế, thịt đỏ chế biến và đồ uống ngọt [6].
Tuy nhiên, đây là nghiên cứu quan sát trên trẻ vị thành niên, không thể suy diễn nguyên nhân - kết quả hay áp dụng trực tiếp cho người trưởng thành làm văn phòng [6].
Điều các nghiên cứu chưa trả lời được
Hiện tại, các tài liệu nghiên cứu chưa cung cấp câu trả lời cho những vấn đề sau:
- Mức độ mệt mỏi, uể oải lúc đầu giờ chiều của dân văn phòng có giảm đi khi chuyển sang ăn DASH hay không.
- Phản ứng đường huyết và mức năng lượng sau một bữa trưa chuẩn DASH ở người trưởng thành khỏe mạnh không mắc bệnh nền.
- So sánh hiệu quả chống buồn ngủ giữa DASH và các chế độ ăn khác tại môi trường công sở.
Ai nên thận trọng khi áp dụng DASH?
Người mắc đái tháo đường týp 1 cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng DASH, vì nghiên cứu ghi nhận mô hình này làm tăng nguy cơ xảy ra các đợt tụt đường huyết (đường huyết dưới 70 mg/dL) [2].
Người có các bệnh lý mạn tính như bệnh gan nhiễm mỡ, bệnh thận hoặc phụ nữ mang thai cần có sự hướng dẫn chuyên môn để cân đối thành phần dinh dưỡng, không nên tự ý cắt giảm hay thay đổi khẩu phần [6, 7].
Gợi ý điều chỉnh bữa trưa cho người làm văn phòng
Dù chưa có bằng chứng khẳng định DASH xóa bỏ mệt mỏi sau ăn trưa, bạn vẫn có thể áp dụng các nguyên tắc lành mạnh từ mô hình này:
- Cân đối tỷ lệ các nhóm chất: Theo một thử nghiệm lâm sàng, tỷ lệ năng lượng của chế độ DASH gồm khoảng 53,8% carbohydrate, 19,4% chất đạm và 27,8% chất béo [7]. Việc giảm tỷ lệ carbohydrate và bù bằng chất béo chưa bão hòa cùng protein có thể hỗ trợ cải thiện thêm các chỉ số mỡ máu [4].
- Tăng cường thực phẩm nguyên phần: Ưu tiên rau củ, quả tươi, các loại hạt và ngũ cốc nguyên hạt để cung cấp chất xơ và vi chất như magie [4, 8].
- Hạn chế các yếu tố gây dao động đường huyết: Giảm tiêu thụ ngũ cốc tinh chế, đồ ngọt và đồ uống có đường trong bữa trưa [6].
Tình trạng mệt mỏi kéo dài vào ban ngày có thể bắt nguồn từ thiếu ngủ, căng thẳng hoặc bệnh lý chuyển hóa, bạn nên thăm khám bác sĩ nếu các triệu chứng không thuyên giảm.




