Trả lời ngắn: Chưa có thử nghiệm lâm sàng cho biết hoa dâm bụt ta (Hibiscus rosa-sinensis) làm tăng ham muốn, cải thiện cương dương, testosterone hay khả năng có con ở nam giới. Một số thí nghiệm cũ trên chuột và chuột nhắt ghi nhận thay đổi ở mô sinh tinh, số lượng tinh trùng hoặc cơ quan sinh dục sau khi dùng chiết xuất hoa; một nghiên cứu đường uống lại không thấy thay đổi đáng kể [1–3]. Các kết quả động vật không cho biết người uống trà hoa dâm bụt sẽ gặp tác động tương tự. Dữ liệu về bụp giấm/atiso đỏ (Hibiscus sabdariffa) cũng không thể tự động áp dụng cho dâm bụt ta.

Dâm bụt ta là cây nào?

Dâm bụt ta, còn gọi là râm bụt hoặc bông bụp ở một số vùng, thường được định danh là Hibiscus rosa-sinensis L. Đây là cây cảnh phổ biến có hoa lớn với nhiều màu. Tên “hibiscus” cũng được dùng cho bụp giấm/atiso đỏ (Hibiscus sabdariffa), loài thường có đài hoa đỏ được phơi làm trà. Hai cây cùng chi nhưng khác loài, bộ phận thường dùng và thành phần; kết quả nghiên cứu ở loài này không thể thay thế bằng chứng ở loài kia.

Sự phân biệt này quan trọng khi đọc quảng cáo hoặc bài viết về “trà hibiscus”. Hãy xem tên khoa học, bộ phận cây và dạng chế phẩm. Một nghiên cứu về đài quả H. sabdariffa không chứng minh tác dụng của cánh hoa H. rosa-sinensis; nghiên cứu dùng dịch chiết đậm đặc cũng không tương đương với nước uống pha loãng tại nhà.

“Sinh lý nam” có thể chỉ nhiều điều khác nhau

Trong ngôn ngữ thường ngày, “sinh lý” có thể được hiểu là ham muốn, khả năng cương, testosterone, chất lượng tinh trùng hoặc khả năng có con. Đây là những kết quả riêng biệt. Một thay đổi trong mô tinh hoàn của động vật không chứng minh ham muốn thay đổi; số lượng tinh trùng trong một thí nghiệm cũng không đo được khả năng cương hoặc xác suất có thai ở người.

Các nghiên cứu dâm bụt ta được tìm thấy chủ yếu khảo sát cơ quan sinh sản và quá trình sinh tinh ở động vật. Chúng không phải thử nghiệm trên nam giới, không đánh giá đời sống tình dục, và không xác lập một liều uống có lợi hay gây hại cho con người [1–3]. Vì vậy, hiện chưa có cơ sở để khuyên dùng hoa dâm bụt nhằm “tăng cường sinh lý”, tăng testosterone, cải thiện tinh trùng hoặc điều trị hiếm muộn.

Nghiên cứu trên động vật cho thấy điều gì?

Một bài báo năm 1977 khảo sát ảnh hưởng của H. rosa-sinensis lên quá trình sinh tinh và các cơ quan sinh sản phụ ở chuột đực [1]. Bản ghi PubMed hiện có thông tin thư mục và chủ đề nghiên cứu nhưng không cung cấp tóm tắt kết quả chi tiết. Vì vậy, không nên gán cho nghiên cứu này một liều, mức ảnh hưởng hay kết luận cụ thể nếu không tiếp cận được toàn văn.

Năm 1983, một nghiên cứu nhỏ cho chuột đực dùng đường uống chiết xuất nước hoặc cồn từ hoa, liều 250 mg/kg mỗi ngày trong 30 ngày. Tác giả không thấy khác biệt đáng kể về khối lượng tinh hoàn, mào tinh, tuyến tiền liệt và túi tinh; mô học tinh hoàn và mào tinh được mô tả bình thường, và nghiên cứu không ghi nhận độc tính rõ trong điều kiện thí nghiệm [2]. Kết quả âm tính này chỉ mô tả một mô hình chuột, một chế phẩm và thời gian cụ thể. Nó không chứng minh dùng lâu dài ở người là an toàn.

Một nghiên cứu năm 1997 khảo sát các chiết xuất hoa bằng benzene, chloroform và cồn trên chuột nhắt đực. Chế phẩm được tiêm trong phúc mạc, ở liều 125 hoặc 250 mg/kg trong 20 ngày. Nhóm nghiên cứu ghi nhận giảm một số thành phần sinh tinh và số lượng tinh trùng ở mào tinh; đồng thời có thay đổi ở cơ quan sinh sản phụ [3]. Đây là đường tiêm và các dung môi chiết xuất trong phòng thí nghiệm, không phải trà uống. Không thể quy đổi liều động vật thành liều tự dùng ở người.

Nhìn chung, các nghiên cứu nhỏ, đã cũ và khác nhau về loài động vật, dung môi, đường dùng, liều và chỉ số đo. Kết quả không hoàn toàn đồng nhất. Chúng tạo ra câu hỏi cần nghiên cứu thêm, chứ chưa xác định được tác động của việc uống trà hoặc dùng thực phẩm bổ sung ở nam giới.

Có bằng chứng hoa dâm bụt ảnh hưởng ham muốn hoặc cương dương không?

Trong các nghiên cứu được trích dẫn ở đây, không có thử nghiệm lâm sàng trên nam giới đo ham muốn, khả năng cương, testosterone hoặc chất lượng cuộc sống tình dục sau khi dùng H. rosa-sinensis. Cũng không có bằng chứng đáng tin cậy rằng hoa dâm bụt chữa rối loạn cương hoặc thay thế thuốc điều trị.

Rối loạn cương và giảm ham muốn có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân như bệnh tim mạch, đái tháo đường, rối loạn hormone, thuốc đang sử dụng, giấc ngủ, căng thẳng hoặc vấn đề trong mối quan hệ. Tự dùng một loại trà hay chiết xuất có thể trì hoãn việc tìm nguyên nhân. Nếu triệu chứng kéo dài hoặc mới xuất hiện, nên trao đổi với nhân viên y tế thay vì dựa vào lời quảng cáo về “tăng sinh lý”.

Uống trà dâm bụt lâu dài có làm giảm khả năng sinh sản không?

Chưa thể kết luận trà dâm bụt ta gây vô sinh ở người. Nghiên cứu năm 1997 dùng chiết xuất tiêm trong phúc mạc trên chuột nhắt và ghi nhận thay đổi các chỉ số sinh tinh; nghiên cứu năm 1983 dùng chiết xuất uống trên chuột lại không phát hiện thay đổi đáng kể ở các chỉ số cơ quan được đo [2, 3]. Cả hai đều không theo dõi nam giới uống trà thông thường.

Ngược lại, cũng không thể xem nghiên cứu âm tính trên chuột là bằng chứng rằng mọi loại sản phẩm dâm bụt đều an toàn khi sử dụng lâu dài hoặc khi đang mong con. “Không thấy khác biệt trong nghiên cứu nhỏ” không đồng nghĩa đã chứng minh không có nguy cơ. Chưa có dữ liệu đủ để xác định liều, thời gian dùng, tương tác hoặc ảnh hưởng lên tinh dịch ở người.

Nếu đang cố gắng có con, hãy thận trọng với các sản phẩm có thành phần không rõ loài, chiết xuất cô đặc hoặc tuyên bố tác động hormone. Có thể hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về sản phẩm cụ thể và các thuốc đang dùng. Không tự ngừng thuốc kê đơn, không dùng dâm bụt thay cho đánh giá hiếm muộn, và không tự diễn giải một thay đổi testosterone đơn lẻ như bằng chứng khả năng sinh sản tăng hay giảm.

Hoa dâm bụt ta có giống atiso đỏ không?

Không. Dâm bụt ta là Hibiscus rosa-sinensis; atiso đỏ/bụp giấm là Hibiscus sabdariffa. Cùng tên chi không có nghĩa chúng có cùng hoạt chất hoặc tác động. Nếu một nghiên cứu nói về đài hoa bụp giấm, không dùng kết quả đó để khẳng định hoa dâm bụt ta ảnh hưởng đến tinh trùng. Tương tự, sản phẩm ghi chung “hibiscus” mà không nêu tên khoa học khiến người dùng khó biết dữ liệu nào thực sự liên quan.

Khi đọc nhãn, nên kiểm tra tên khoa học, bộ phận cây (hoa, lá, đài hay rễ), dạng chiết xuất và lượng dùng. Nếu nhãn chỉ ghi tên dân gian hoặc công bố hỗn hợp nhiều thành phần, không thể suy ra tác dụng riêng của dâm bụt từ một nghiên cứu đơn loài.

Khi nào nên tìm tư vấn y tế?

Hãy trao đổi với bác sĩ nếu bạn có rối loạn cương kéo dài, giảm ham muốn gây lo lắng, đau hoặc thay đổi ở tinh hoàn, hoặc đã mong con một thời gian mà chưa có thai. Đánh giá có thể cần xem xét sức khỏe của cả hai người, tiền sử, thuốc đang dùng và xét nghiệm phù hợp; không có một loại trà nào thay thế quy trình này.

Nếu bạn đã dùng sản phẩm dâm bụt, hãy lưu lại bao bì hoặc chụp nhãn thành phần, tên khoa học, bộ phận cây, liều và thời gian dùng để trao đổi với nhân viên y tế. Đặc biệt, cần báo rõ nếu sản phẩm phối hợp nhiều dược liệu hoặc được quảng cáo là tăng hormone, tăng tinh trùng hay chữa rối loạn cương.

Kết luận

Chưa có bằng chứng lâm sàng cho thấy hoa dâm bụt ta cải thiện ham muốn, cương dương, testosterone hoặc khả năng sinh sản ở nam giới. Một số thí nghiệm trên động vật ghi nhận thay đổi chỉ số sinh tinh, trong khi một nghiên cứu đường uống nhỏ không thấy khác biệt đáng kể; khác biệt về chế phẩm và đường dùng khiến không thể suy ra hiệu quả hay nguy cơ ở người [1–3].

Không nên xem trà dâm bụt là thuốc tăng sinh lý, cũng chưa đủ dữ liệu để khẳng định dùng lâu dài chắc chắn an toàn cho khả năng sinh sản. Cần phân biệt H. rosa-sinensis với atiso đỏ H. sabdariffa, và tìm tư vấn y tế khi có triệu chứng kéo dài hoặc đang cần đánh giá hiếm muộn. Có thể đọc thêm bài về bạch hoa xà và sức khỏe sinh sản nam; đây là loài khác và có bằng chứng riêng, không thể thay thế dữ liệu còn thiếu về dâm bụt ta.