Ashwagandha (Withania somnifera) là dược liệu thường được quảng bá để giảm căng thẳng, tăng testosterone và cải thiện sinh lý nam. Một số nghiên cứu nhỏ ghi nhận thay đổi ở chỉ số tinh dịch hoặc điểm tự báo cáo về ham muốn, nhưng các thử nghiệm dùng chế phẩm, nhóm người và cách đánh giá khác nhau. Chưa có cơ sở để khẳng định mọi sản phẩm ashwagandha giúp tăng khả năng có con hoặc điều trị rối loạn cương [1, 2, 3, 4].

Cần tách ba kết quả: nồng độ hormone, chỉ số tinh dịch và khả năng sinh con. Testosterone thay đổi không tự chứng minh tinh trùng tốt hơn; tinh dịch đồ thay đổi cũng không đồng nghĩa tỷ lệ mang thai hoặc trẻ sinh sống tăng. NIH NCCIH mô tả bằng chứng về chất lượng tinh trùng là còn hạn chế, còn hướng dẫn AUA/ASRM nhận định lợi ích lâm sàng của các sản phẩm bổ sung trong điều trị vô sinh nam vẫn chưa chắc chắn [5, 7].

Ashwagandha là gì?

Ashwagandha còn được gọi là Withania somnifera hoặc winter cherry, thuộc họ cà, không phải nhân sâm Panax. Rễ và lá có thành phần hóa học khác nhau; sản phẩm thương mại có thể dùng rễ, lá hoặc phối hợp cả hai. Các chiết xuất cũng khác về phương pháp sản xuất và hàm lượng withanolide, vì vậy hai lọ cùng ghi “ashwagandha” không mặc nhiên tương đương nhau [6].

Sự khác nhau này quan trọng khi đọc nghiên cứu. Một thử nghiệm về chiết xuất rễ đã chuẩn hóa không thể áp dụng trực tiếp cho bột toàn cây, sản phẩm phối hợp nhiều thảo dược hoặc một nhãn hàng khác. Cơ chế được đề xuất như giảm stress oxy hóa hay điều hòa hormone cũng không thay thế kết quả lâm sàng ở người.

Thử nghiệm ở nam giới có tinh trùng ít ghi nhận gì?

Một nghiên cứu thí điểm năm 2013 tuyển 46 nam giới có tinh trùng ít và phân ngẫu nhiên 21 người vào nhóm chiết xuất rễ ashwagandha, 25 người vào nhóm giả dược. Sau 90 ngày, nhóm dùng chiết xuất ghi nhận thay đổi so với ban đầu ở nồng độ tinh trùng, thể tích tinh dịch và độ di động [1].

Kết quả tạo tín hiệu để tiếp tục nghiên cứu, nhưng đây là nghiên cứu thí điểm với số người ít. Các phần trăm thay đổi so với ban đầu không tự cho biết mức chênh lệch có ý nghĩa giữa hai nhóm, cũng không chứng minh cặp đôi có nhiều cơ hội sinh con hơn. Bài báo không thiết lập một hiệu quả chắc chắn về mang thai hay trẻ sinh sống; không nên biến một kết quả xét nghiệm trong nghiên cứu nhỏ thành cam kết điều trị.

Nghiên cứu so sánh với thuốc hoạt tính trả lời được câu hỏi nào?

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, làm mù ba bên năm 2018 phân 100 nam giới vô sinh chưa rõ nguyên nhân vào nhóm dùng rễ ashwagandha hoặc pentoxifylline trong 90 ngày. Các thông số tinh dịch cải thiện so với ban đầu ở cả hai nhóm, nhưng so sánh trực tiếp giữa hai nhóm không thấy khác biệt có ý nghĩa về thể tích tinh dịch, số lượng, hình thái hoặc độ di động tiến tới [2].

Vì nghiên cứu dùng một nhóm thuốc so sánh thay vì giả dược hoặc không điều trị, kết quả không xác định được ashwagandha có tốt hơn không điều trị hay không. Mức dùng trong thử nghiệm cũng là một phác đồ nghiên cứu cụ thể, không phải khuyến nghị để tự áp dụng. Cách đọc thận trọng là thử nghiệm cho thấy chưa có khác biệt rõ giữa hai nhóm trên những kết quả được đo.

Thử nghiệm mới hơn về chức năng tình dục có ý nghĩa ra sao?

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có giả dược công bố năm 2025 tuyển 100 nam giới khỏe mạnh từ 30 đến 50 tuổi; 93 người hoàn tất các lần đánh giá. Nhóm nghiên cứu dùng chiết xuất rễ ashwagandha đã chọn lọc trong tám tuần. Tác giả báo cáo thay đổi thuận lợi ở một số thông số tinh dịch, ham muốn, khoái cảm và chất lượng sống [3].

Đây là dữ liệu trực tiếp hơn về các bảng hỏi chức năng tình dục so với những nghiên cứu chỉ đo hormone. Tuy vậy, người tham gia là nam giới khỏe mạnh, không phải một mẫu đại diện cho người đã được chẩn đoán hiếm muộn hoặc rối loạn cương. Nghiên cứu ngắn, dùng một chế phẩm cụ thể và không đo tỷ lệ mang thai hoặc trẻ sinh sống. Kết quả không chứng minh mọi chế phẩm ashwagandha là điều trị sinh sản.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2026 khác cũng báo cáo cải thiện một số kết quả bảng hỏi và tinh dịch ở nam giới khỏe mạnh sau tám tuần [4]. Dù đây là dữ liệu mới, nhóm nghiên cứu vẫn nhỏ và thời gian ngắn; những kết quả như số lần quan hệ thỏa mãn, độ di động hay thể tích tinh dịch không thay thế kết quả sinh con. Cần thêm thử nghiệm độc lập, theo dõi dài hơn và tuyển đúng nhóm bệnh nhân trước khi có thể đưa ra khuyến nghị điều trị.

Ham muốn, cương dương và khả năng sinh sản có giống nhau không?

Không. Ham muốn liên quan đến nhu cầu tình dục; chức năng cương là khả năng đạt và duy trì cương; khả năng sinh sản liên quan đến việc thụ thai và kết quả thai kỳ. Một người có thể có tinh dịch đồ bất thường nhưng ham muốn và cương bình thường, hoặc gặp rối loạn cương trong khi các thông số tinh dịch không phải vấn đề chính.

Các nghiên cứu ashwagandha thường dùng bảng hỏi, xét nghiệm hormone hoặc tinh dịch đồ trong thời gian ngắn. Những công cụ này có thể giúp nghiên cứu một khía cạnh, nhưng không tự chẩn đoán nguyên nhân và không chứng minh dược liệu chữa rối loạn cương. Nếu triệu chứng cương xuất hiện kéo dài, cần đánh giá y tế vì rối loạn cương có thể liên quan bệnh mạch máu, đái tháo đường, thuốc đang dùng, nội tiết, thần kinh hoặc sức khỏe tâm lý.

Vì sao không thể áp dụng kết quả của một sản phẩm cho mọi loại ashwagandha?

Nghiên cứu sử dụng chiết xuất rễ chuẩn hóa, bột rễ hoặc sản phẩm chứa cả rễ và lá. Hàm lượng hoạt chất, chất lượng sản xuất và thành phần phối hợp có thể khác nhau. Một số thử nghiệm được thực hiện trong bối cảnh y học cổ truyền hoặc trên nhóm bệnh nhân riêng; tác dụng của một sản phẩm bổ sung bán lẻ ngoài bối cảnh đó chưa chắc tương tự [6].

Số người tham gia, thời gian theo dõi và cách chọn kết quả cũng khác nhau. Các nghiên cứu nhỏ có thể phát hiện biến động nhưng không đủ sức xác định hiệu quả ổn định; kết quả tích cực trong một nhóm không bảo đảm tái lập ở nhóm khác. Muốn kết luận dược liệu giúp tăng khả năng có con, nghiên cứu cần đo kết quả có ý nghĩa với cặp đôi và công bố đầy đủ phương pháp, theo dõi cùng độ an toàn.

An toàn và tương tác cần lưu ý

Ashwagandha có thể gây buồn ngủ, khó chịu dạ dày, phân lỏng hoặc buồn nôn. NIH ODS và NCCIH ghi nhận có các báo cáo hiếm về tổn thương gan; dấu hiệu được mô tả gồm vàng da, ngứa, buồn nôn, mệt lả hoặc đau bụng. Sản phẩm trong một số báo cáo là dạng phối hợp, nên không phải mọi trường hợp đều xác định được chính xác thành phần gây phản ứng. Nếu xuất hiện vàng da hoặc nước tiểu sẫm sau khi dùng, hãy ngừng sản phẩm và tìm chăm sóc y tế [5, 6].

Ashwagandha có thể ảnh hưởng chức năng tuyến giáp và tương tác với thuốc tuyến giáp, thuốc tiểu đường, thuốc hạ huyết áp, thuốc ức chế miễn dịch, thuốc an thần hoặc thuốc chống co giật. NCCIH không khuyến nghị dùng cho người sắp phẫu thuật, người mắc bệnh tuyến giáp hoặc bệnh tự miễn; phụ nữ mang thai và cho con bú nên tránh. Người có ung thư tuyến tiền liệt nhạy cảm hormone cần trao đổi với bác sĩ vì sản phẩm có thể ảnh hưởng testosterone [5, 6].

Độ an toàn dài hạn chưa rõ. Không tự dùng kéo dài, phối hợp nhiều sản phẩm “tăng testosterone” hoặc thay thuốc đang được kê. Hãy cho bác sĩ và dược sĩ biết tên sản phẩm, thành phần, thời điểm bắt đầu và mọi triệu chứng gặp phải.

Nếu đang mong con, nên làm gì?

Nếu tinh dịch đồ bất thường hoặc việc thụ thai chưa thành công, nên đánh giá cả hai người thay vì chỉ tập trung vào một loại thảo dược. Bác sĩ có thể xem bệnh sử, thuốc, khám lâm sàng, kết quả tinh dịch và các yếu tố khác để lựa chọn bước tiếp theo. Hướng dẫn AUA/ASRM nhấn mạnh rằng dữ liệu về các sản phẩm bổ sung cho vô sinh nam chưa đủ tin cậy để khuyến nghị một tác nhân cụ thể cho mọi người [7].

Có thể hỏi nhân viên y tế: “Nghiên cứu về sản phẩm này đo tinh dịch hay tỷ lệ sinh con?”, “Tôi đang dùng thuốc nào có thể tương tác?”, “Thành phần là rễ hay rễ và lá?” và “Có cần tìm nguyên nhân khác trước khi dùng sản phẩm không?”. Không nên trì hoãn khám hoặc thay đổi thuốc sinh sản chỉ vì quảng cáo về thảo dược.

Kết luận

Một số nghiên cứu nhỏ về ashwagandha ghi nhận thay đổi ở thông số tinh dịch hoặc điểm tự báo cáo về ham muốn, nhưng các chế phẩm và nhóm người tham gia khác nhau. Các thử nghiệm chưa chứng minh chắc chắn tăng khả năng mang thai hoặc trẻ sinh sống, và không xác lập đây là phương pháp điều trị rối loạn cương. Vì có thể ảnh hưởng gan, tuyến giáp và tương tác thuốc, hãy trao đổi với nhân viên y tế trước khi cân nhắc sử dụng, nhất là khi đang điều trị bệnh hoặc hiếm muộn.

Đọc thêm