Guarana (Paullinia cupana) thường có trong đồ uống tăng năng lượng và một số sản phẩm được quảng cáo hỗ trợ sinh lực. Hạt chứa caffeine, có thể làm tỉnh táo, nhưng cảm giác nhiều năng lượng không chứng minh ham muốn, khả năng cương hay chất lượng tình dục được cải thiện. Hiện chưa có bằng chứng lâm sàng vững chắc cho thấy guarana đơn chất điều trị rối loạn cương hoặc tăng ham muốn [1][4].

Một nghiên cứu nhỏ trên người lớn tuổi dùng guarana chủ yếu để khảo sát nhận thức không ghi nhận người tham gia báo tăng ham muốn hay cải thiện hoạt động tình dục. Đây không phải thử nghiệm thiết kế để đánh giá điều trị rối loạn tình dục, nên kết quả không thể chứng minh guarana chắc chắn không có tác động; nó cho thấy bằng chứng trực tiếp còn rất thiếu [2][3]. Không nên tự dùng guarana thay khám hoặc thuốc điều trị.

Guarana là gì và caffeine có liên quan thế nào?

Guarana là cây bản địa vùng Amazon; hạt được dùng trong thực phẩm, đồ uống và chiết xuất bổ sung. Caffeine là một thành phần quan trọng của hạt. Tỷ lệ caffeine trong bột hoặc chiết xuất có thể khác nhau theo nguyên liệu và cách chế biến; sản phẩm phối hợp còn có thể chứa trà, cà phê, kola, yerba mate hoặc caffeine bổ sung. Vì vậy, chữ “guarana” trên nhãn không cho biết chính xác tổng caffeine trong khẩu phần [1][6].

Caffeine có tác dụng kích thích hệ thần kinh trung ương, có thể làm một số người cảm thấy tỉnh táo hơn. Tác dụng kích thích không tương đương tăng ham muốn: ham muốn còn chịu ảnh hưởng tâm trạng, giấc ngủ, hormone, bệnh mạn tính, thuốc, mối quan hệ và bối cảnh. Khó cương cũng có nhiều nguyên nhân mạch máu, thần kinh, nội tiết và tâm lý; một chất kích thích không xử lý được tất cả những nguyên nhân đó [4].

Bằng chứng về guarana và tình dục hiện nói gì?

Các tổng quan về guarana mô tả những công dụng được quảng bá như năng lượng, giảm mệt mỏi và tăng hiệu suất tình dục, nhưng hầu hết công dụng ngoài một số kết cục được nghiên cứu ở nhóm bệnh cụ thể vẫn thiếu thử nghiệm phù hợp. Trung tâm Ung thư Memorial Sloan Kettering ghi nhận guarana được quảng bá để tăng hiệu suất tình dục, đồng thời cho biết các công dụng này chưa được bác sĩ nghiên cứu để xác định hiệu quả [1].

Trong nghiên cứu trên 45 tình nguyện viên lớn tuổi, người tham gia được chia thành ba nhóm guarana, caffeine và giả dược để khảo sát chức năng nhận thức. Nghiên cứu không phát hiện thay đổi đáng kể ở các bài kiểm tra nhận thức. Một tổng quan sau đó thuật lại rằng không ai báo tăng ham muốn hoặc hoạt động tình dục, nhưng đây là quan sát phụ trong nghiên cứu nhỏ, không phải kết cục chính hay thử nghiệm có thiết kế và công suất để xác nhận hiệu quả tình dục [2][3].

Một số sản phẩm nhiều thành phần có thể kết hợp guarana với các thảo dược hoặc amino acid khác. Nếu một công thức phối hợp được nghiên cứu, kết quả không tự chứng minh guarana là thành phần tạo hiệu quả; cần so sánh từng thành phần hoặc thiết kế thử nghiệm phù hợp. Tổng quan về thành phần trong sản phẩm quảng cáo điều trị rối loạn cương nhận xét nhiều hoạt chất được sử dụng phổ biến nhưng dữ liệu trên người còn hạn chế, đặc biệt khi tách riêng từng thành phần [5].

Hướng dẫn EAU về rối loạn cương cũng lưu ý thị trường thảo dược và thực phẩm bổ sung tăng nhanh trong khi bằng chứng mạnh về hiệu quả và an toàn còn ít. Vì vậy, không nên xem guarana là liệu pháp đã được chứng minh, và không dùng quảng cáo “tự nhiên”, “tăng lực” hoặc lời chứng thực làm bằng chứng điều trị [4].

Vì sao cảm giác tỉnh táo không đồng nghĩa với tăng sinh lực?

Khi caffeine giảm cảm giác buồn ngủ, người dùng có thể cảm nhận nhiều năng lượng hoặc ít mệt hơn trong một thời gian. Điều đó khác với tăng ham muốn, cải thiện lưu lượng máu đến dương vật, giảm đau khi quan hệ hoặc phục hồi khả năng sinh sản. Mỗi kết cục cần được đo riêng bằng nghiên cứu ở đúng nhóm người và trong thời gian theo dõi phù hợp.

Nếu dùng một công thức gồm guarana, vitamin, khoáng chất và nhiều thảo dược rồi thấy thay đổi, không thể biết thành phần nào gây ra thay đổi đó. Hiệu ứng kỳ vọng, giấc ngủ, bệnh nền, thay đổi thuốc hoặc thời gian cũng có thể góp phần. Để chứng minh công dụng, cần thử nghiệm đối chứng đủ chất lượng, định nghĩa rõ kết cục và báo cáo tác dụng phụ; hiện chưa có bộ bằng chứng như vậy cho guarana đơn chất trong điều trị rối loạn cương [1][4][5].

Rủi ro caffeine và người cần thận trọng

Guarana có thể làm tăng tổng lượng caffeine nếu dùng cùng cà phê, trà, nước tăng lực, viên caffeine hoặc sản phẩm tập luyện. Caffeine có thể gây bồn chồn, run, mất ngủ, buồn nôn, hồi hộp hoặc tim đập nhanh; mức nhạy cảm khác nhau giữa từng người. FDA cảnh báo caffeine tinh khiết hoặc cô đặc dạng bột/lỏng có thể gây rối loạn nhịp tim nguy hiểm, co giật và tử vong nếu vô tình dùng lượng rất cao [6]. Cảnh báo này đặc biệt liên quan các sản phẩm cô đặc, không đồng nghĩa mọi thức uống chứa guarana đều giống caffeine tinh khiết.

Người có bệnh tim mạch, rối loạn nhịp, huyết áp cao, lo âu, mất ngủ, động kinh, đang mang thai/cho con bú hoặc đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi dùng chiết xuất guarana. Caffeine có thể tương tác với một số thuốc và chất kích thích; các sản phẩm phối hợp khiến việc nhận biết thành phần càng khó [1]. Không tự dùng nhiều sản phẩm kích thích cùng lúc hoặc dùng sản phẩm không ghi rõ caffeine.

Bài guarana và tương tác với thuốc tim mạch, thuốc an thần giải thích thêm các tình huống cần rà soát. Bài caffeine trong hạt guarana nói về caffeine, không phải bằng chứng guarana cải thiện ham muốn. Nếu quan tâm đến ảnh hưởng caffeine lên sinh sản, hãy xem bài về cà phê, tinh trùng và khả năng sinh sản nam; kết quả đó cũng không thể suy rộng sang guarana trị rối loạn cương.

Nên làm gì nếu gặp vấn đề về ham muốn hoặc cương?

Nếu giảm ham muốn, khó cương hoặc thay đổi tình dục kéo dài, ghi lại thời điểm bắt đầu, thuốc/sản phẩm đang dùng, giấc ngủ, tâm trạng và bệnh nền. Rối loạn cương có thể là dấu hiệu của bệnh mạch máu hoặc rối loạn chuyển hóa nên cần đánh giá thay vì chỉ thử chất kích thích. Bác sĩ có thể xem xét huyết áp, đường huyết, thuốc đang dùng, hormone khi có chỉ định và sức khỏe tâm lý [4].

Không ngừng thuốc huyết áp, chống trầm cảm, thuốc tim mạch hoặc thuốc cương kê đơn vì nghĩ guarana “tự nhiên” an toàn hơn. Mang bao bì sản phẩm hoặc ảnh nhãn đến bác sĩ/dược sĩ để kiểm tra thành phần. Nếu đau ngực, ngất, khó thở, tim đập bất thường kéo dài hoặc co giật sau khi dùng sản phẩm caffeine, hãy gọi cấp cứu tại địa phương.

Kết luận

Guarana là nguồn caffeine, nhưng caffeine làm tỉnh táo không đồng nghĩa tăng ham muốn hoặc điều trị rối loạn cương. Bằng chứng trực tiếp về guarana đơn chất còn rất hạn chế; nghiên cứu nhỏ ở người lớn tuổi không được thiết kế để kiểm nghiệm hiệu quả tình dục. Sản phẩm có thể cộng dồn caffeine và gây rủi ro, nhất là dạng cô đặc hoặc khi phối hợp nhiều chất kích thích. Hãy xem guarana như thực phẩm bổ sung chưa được chứng minh cho mục tiêu tình dục và trao đổi với nhân viên y tế nếu triệu chứng kéo dài.

Câu hỏi thường gặp

Guarana có làm tăng ham muốn không?

Chưa có bằng chứng lâm sàng đủ mạnh để khẳng định guarana đơn chất làm tăng ham muốn. Một nghiên cứu nhỏ tập trung vào nhận thức không ghi nhận người tham gia báo tăng ham muốn, nhưng nghiên cứu không được thiết kế để kiểm nghiệm điều trị tình dục.

Guarana có chữa rối loạn cương không?

Chưa có dữ liệu chất lượng cao chứng minh guarana điều trị rối loạn cương. Rối loạn cương có thể liên quan mạch máu, thần kinh, hormone, thuốc hoặc tâm lý và cần được đánh giá nguyên nhân.

Dùng guarana cùng cà phê hoặc nước tăng lực có an toàn không?

Các sản phẩm có thể cộng dồn caffeine, còn lượng trong chiết xuất guarana không giống nhau. Hãy đọc nhãn, tránh phối hợp nhiều chất kích thích và hỏi dược sĩ nếu có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc.

“Tự nhiên” có nghĩa là không có tác dụng phụ không?

Không. Caffeine trong guarana vẫn có thể gây mất ngủ, bồn chồn, hồi hộp hoặc tăng nhịp tim; caffeine tinh khiết/cô đặc có thể gây ngộ độc nghiêm trọng. Nguồn gốc tự nhiên không chứng minh hiệu quả hay an toàn.