Mỗi mùa mưa đến, nỗi lo về muỗi vằn truyền bệnh sốt xuất huyết lại gia tăng trong cộng đồng. Nhiều người tìm kiếm các giải pháp sinh học, dùng cây cỏ quanh nhà như cây dâm xanh (tên khoa học: Duranta erecta) để diệt lăng quăng, bọ gậy thay cho hóa chất công nghiệp. Liệu loại cây cảnh quen thuộc này có thực sự diệt được ấu trùng muỗi gây bệnh sốt xuất huyết như lời đồn?
Dữ liệu khoa học thực nghiệm cho thấy dịch chiết lá dâm xanh có tác động diệt ấu trùng và diệt trứng của một số loài muỗi trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, bằng chứng trực tiếp trên bọ gậy muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết (Aedes aegypti) từ dịch chiết thô cây dâm xanh vẫn còn rất hạn chế, chủ yếu mới được ghi nhận trên các loài muỗi khác như muỗi Culex và muỗi Anopheles.
Cơ chế tác động của dâm xanh lên bọ gậy và muỗi
Cây dâm xanh (Duranta erecta) là loài thực vật chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học. Khi điều chế dịch chiết từ lá cây, các phân tử hóa học này có khả năng can thiệp trực tiếp vào quá trình sống của trứng và ấu trùng muỗi. Khi trứng hoặc bọ gậy tiếp xúc với dung dịch chứa hoạt chất, màng tế bào và quá trình hô hấp của chúng bị ức chế, dẫn tới ngừng phát triển hoặc tử vong.
Bằng các phương pháp phân tích hóa học hiện đại như sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) và sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), các nhà nghiên cứu đã tìm hiểu thành phần hóa học bên trong dịch chiết lá dâm xanh [1]. Kết quả phân tích cho thấy axit propionic là thành phần hoạt tính chính, chiếm tỷ lệ diện tích và đỉnh phổ cao nhất ở thời gian lưu 18,086 [1]. Hoạt chất này được xác nhận là nhân tố chủ chốt tạo nên đặc tính diệt muỗi và ấu trùng của cây dâm xanh [1].
Nghiên cứu thực nghiệm về hiệu quả diệt ấu trùng của dâm xanh
Nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá chi tiết khả năng diệt ấu trùng của dịch chiết lá dâm xanh đối với muỗi chi Culex [1]. Trong thử nghiệm này, dịch chiết thô từ lá dâm xanh bằng dung môi ethanol đã được đưa vào môi trường sống của ấu trùng muỗi Culex pipiens ở các giai đoạn tuổi khác nhau [1]. Kết quả ghi nhận dịch chiết cồn của lá dâm xanh đạt tỷ lệ diệt chết 100% tất cả các giai đoạn ấu trùng ở cả hai nồng độ thử nghiệm là 1000 ppm và 500 ppm [1].
Cũng trong công trình này, nhóm nghiên cứu đã ứng dụng dâm xanh để phát minh bìa xua muỗi thảo mộc dạng que đốt nhanh kết hợp giữa hỗn hợp dâm xanh và tảo [1]. Sản phẩm thử nghiệm này cho kết quả tiêu diệt muỗi tốt hơn so với bìa xua muỗi hóa học thương mại hiện có, đồng thời lượng khí độc hại phát thải ra môi trường thấp hơn [1]. Đây là bước đi quan trọng trong việc tìm kiếm vật liệu sinh học thay thế thuốc xịt hóa học tổng hợp [1].
Tác động diệt trứng muỗi của dịch chiết dâm xanh
Bên cạnh khả năng diệt bọ gậy, dâm xanh còn được thử nghiệm về khả năng diệt trứng muỗi nhằm ngăn chặn mầm bệnh ngay từ giai đoạn đầu. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá hoạt tính diệt trứng của dịch chiết lá dâm xanh bằng dung môi ethanol trên loài muỗi truyền bệnh sốt rét Anopheles gambiae [2]. Nghiên cứu so sánh hiệu quả của dâm xanh (Duranta erecta) với hai loài thực vật khác là Tridax procumbens và Pennisetum purpureum [2].
Kết quả cho thấy dịch chiết ethanol của lá dâm xanh thể hiện hoạt tính diệt trứng mạnh nhất với giá trị nồng độ gây chết 50% (LC50) đạt 10,037 ppm [2]. Trong khi đó, dịch chiết từ cây Pennisetum purpureum và Tridax procumbens có giá trị LC50 kém hiệu quả hơn, lần lượt là 17,380 ppm và 39,198 ppm [2]. Con số này khẳng định tiềm năng sinh học rất lớn của dịch chiết dâm xanh trong việc phá hủy trứng muỗi ở môi trường nước thí nghiệm [2].
Bằng chứng trên muỗi sốt xuất huyết Aedes aegypti nói gì?
Mặc dù dâm xanh cho thấy hoạt tính mạnh mẽ với muỗi Culex và Anopheles, bằng chứng thực nghiệm về tác dụng trực tiếp của dịch chiết cây dâm xanh lên bọ gậy muỗi vằn Aedes aegypti (véc tơ truyền sốt xuất huyết) vẫn còn thiếu hụt. Trong nghiên cứu năm 2021, các thử nghiệm diệt bọ gậy và nhộng muỗi Aedes aegypti chủ yếu được tiến hành với các hạt nano bạc (AgNPs) tổng hợp sinh học từ vi khuẩn Bacillus marisflavi, ghi nhận LC50 diệt bọ gậy là 23,87 ppm và LC90 là 61,41 ppm; LC50 diệt nhộng là 29,75 ppm và LC90 là 65,45 ppm [2].
Nhiều loài thực vật khác đã được ghi nhận có khả năng diệt bọ gậy muỗi vằn Aedes aegypti. Chẳng hạn, nghiên cứu năm 2015 cho thấy chiết xuất ethyl acetate của cây Chloroxylon swietenia diệt ấu trùng Ae. aegypti sau 24 giờ với LC50 đạt 80,58 ppm [3]. Tinh dầu cúc vạn thọ Tagetes minuta có tác dụng diệt ấu trùng Ae. aegypti ở nồng độ 10 ppm và duy trì hiệu lực kéo dài ít nhất 9 ngày trong nước [4]. Tinh dầu từ lá và cành cây dâm hôi (Clausena excavata) đạt LC50 từ 37,1 đến 40,1 microg/mL đối với ấu trùng tuổi 4 của muỗi Ae. aegypti [5]. Hoặc các hoạt chất từ vỏ quả bơ non như avocadene, avocadyne và avocadenol-A cũng đạt LC50 diệt muỗi vằn lần lượt là 3,73 ppm; 5,35 ppm và 6,56 ppm [6]. Dịch chiết hạt đậu biếc (Clitoria ternatea) cũng cho giá trị LC50 là 154,5 ppm đối với ấu trùng Ae. aegypti [7]. Do đó, việc khẳng định dâm xanh diệt tốt bọ gậy sốt xuất huyết là chưa đủ cơ sở vững chắc và không nên suy diễn từ kết quả trên muỗi Culex.
Độc tính và những điều cần thận trọng khi tiếp xúc dâm xanh
Cây dâm xanh thường được trồng làm hàng rào, cây cảnh nhưng các bộ phận của cây chứa những độc chất tự nhiên cần hết sức lưu ý. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2018 kiểm tra độc tính cấp của chiết xuất quả dâm xanh trên chuột bạch tạng đực ghi nhận giá trị liều gây chết trung bình (LD50) qua đường uống lớn hơn 5000 mg/kg thể trọng [8]. Mặc dù chỉ số này cho thấy chiết xuất quả không gây độc tính cấp tính đường uống tức thì ở chuột [8], nghiên cứu cũng chỉ ra dịch chiết dâm xanh không thể đào thải giun hay trứng giun ký sinh đường ruột và không cải thiện tình trạng thiếu máu do nhiễm ký sinh trùng so với thuốc albendazole [8].
Người dân tuyệt đối không tự ý hái lá, quả dâm xanh để đun nấu nước uống nhằm mục đích phòng chống hay chữa bệnh sốt xuất huyết, sốt rét. Nhựa cây và các hoạt chất đậm đặc từ dâm xanh có thể gây kích ứng da, niêm mạc mắt nếu tiếp xúc trực tiếp mà không có dụng cụ bảo hộ. Gia đình có trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc phụ nữ mang thai cần thận trọng, không để trẻ ngắt lá, bứt quả dâm xanh cho vào miệng.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cỏ diệt bọ gậy
Một sai lầm rất phổ biến là người dân nghĩ chỉ cần ngắt vài nắm lá dâm xanh vò nát thả vào lu nước, bể chứa là bọ gậy muỗi vằn sẽ chết hết. Trên thực tế, các nghiên cứu khoa học đều sử dụng dung môi ethanol để chiết tách hoạt chất ở nồng độ xác định từ 500 ppm đến 1000 ppm [1]. Việc thả lá tươi vào nước không đảm bảo nồng độ hoạt chất hòa tan, ngược lại còn làm thối nước, tạo thêm chất hữu cơ thu hút muỗi tới đẻ trứng.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng khả năng diệt trừ của dịch chiết trên mọi loài muỗi. Bọ gậy của muỗi Aedes (sốt xuất huyết), Culex (viêm não, giun chỉ) và Anopheles (sốt rét) có sức đề kháng và sinh lý khác biệt nhau trước các tác nhân sinh học [1, 2]. Hiệu quả diệt 100% bọ gậy của dâm xanh mới chỉ được chứng minh trên ấu trùng muỗi Culex pipiens [1], chưa có bằng chứng tương tự trên bọ gậy muỗi vằn Aedes aegypti.
Áp dụng thực tế để kiểm soát bọ gậy hiệu quả
Hiện nay, các chế phẩm thương mại từ dịch chiết dâm xanh đạt chuẩn diệt ấu trùng muỗi sốt xuất huyết vẫn chưa phổ biến rộng rãi trên thị trường. Do đó, người dân không nên tự chế dịch chiết dâm xanh thủ công tại nhà để xử lý các nguồn nước sinh hoạt vì nguy cơ nhiễm bẩn nguồn nước và chưa được kiểm chứng về độ an toàn.
Biện pháp kiểm soát bọ gậy muỗi sốt xuất huyết an toàn và hiệu quả nhất vẫn là các biện pháp cơ học đã được ngành y tế khuyến cáo. Cần thường xuyên thau rửa chum vại, đậy kín các dụng cụ chứa nước sinh hoạt, thả cá nhỏ ăn bọ gậy và loại bỏ các vật phế thải đọng nước mưa quanh nhà. Nếu muốn sử dụng các loại tinh dầu hay dịch chiết thảo mộc xua muỗi, nên chọn các sản phẩm đã được cơ quan chức năng kiểm định và cấp phép. Khi bản thân hoặc người nhà có triệu chứng sốt cao nghi ngờ sốt xuất huyết, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám, không tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng.
Cây dâm xanh mở ra hướng đi đầy tiềm năng cho các nhà khoa học trong việc phát triển thuốc diệt bọ gậy sinh học nhờ chứa hoạt chất axit propionic dồi dào [1]. Tuy nhiên, từ thí nghiệm phòng lab đến việc áp dụng thực tế để phòng sốt xuất huyết vẫn là một khoảng cách lớn. Người dân cần tỉnh táo, phối hợp vệ sinh môi trường sống và tuân thủ hướng dẫn phòng chống dịch bệnh của ngành y tế.
