Đang dùng thuốc chống đông máu: Bông gừng có gây tương tác?

Nhiều người Việt có thói quen dùng các món ăn từ gừng hoặc bông gừng xanh để làm ấm cơ thể và tăng hương vị bữa ăn hàng ngày. Tuy nhiên, đối với bệnh nhân đang điều trị tim mạch và phải sử dụng thuốc chống đông máu như warfarin hay thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin, việc ăn gì, uống gì luôn đi kèm nỗi lo xuất huyết. Liệu bông gừng xanh cùng các hoạt chất thuộc họ gừng có thực sự gây nguy hiểm khi dùng chung với nhóm thuốc này?

Câu trả lời ngắn gọn là nguy cơ tương tác giữa gừng và warfarin ở liều lượng thực phẩm thông thường chưa có bằng chứng lâm sàng rõ ràng để khẳng định gây xuất huyết ồ ạt, nhưng người bệnh tuyệt đối không được chủ quan. Mối lo lớn nhất nằm ở việc các thành phần tự nhiên có khả năng ức chế tiểu cầu tương tự aspirin, từ đó cộng hưởng làm tăng thời gian chảy máu khi phối hợp với phác đồ chống huyết khối.

Cơ chế tác động và nỗi lo tương tác dược chất

Để hiểu rõ tương tác, cần phân biệt hai cơ chế chống đông máu chính trong y khoa. Warfarin là thuốc kháng vitamin K, tác động trực tiếp lên các yếu tố đông máu tại gan và được theo dõi chặt chẽ qua chỉ số INR (tỷ số chuẩn hóa quốc tế). Trong khi đó, aspirin hay clopidogrel lại tác động bằng cách ức chế sự kết tập tiểu cầu, ngăn không cho các tế bào máu dính vào nhau để hình thành nút chặn cầm máu.

Bông gừng xanh cũng như củ gừng thuộc chi Zingiber, chứa các hợp chất sinh học có thể can thiệp nhẹ vào hoạt động của tiểu cầu ^[1]. Khi một chất can thiệp tiểu cầu được đưa vào cơ thể cùng lúc với thuốc chống đông, hai tầng phòng thủ giúp máu đông lại đều bị ức chế. Hệ quả là thời gian chảy máu kéo dài, vết thương hở khó cầm hoặc phát sinh biến chứng xuất huyết nội tạng.

Nguy cơ thực tế khi phối hợp các tác nhân kháng đông

Rất nhiều bệnh nhân mắc các chứng bệnh như rung nhĩ hoặc bệnh mạch vành buộc phải đối mặt với nguy cơ xuất huyết khi đơn thuốc có sự xuất hiện đồng thời của nhiều loại thuốc. Một nghiên cứu năm 2002 trên 704 bệnh nhân Medicare từ 65 tuổi trở lên nhập viện vì rung nhĩ tại Kansas cho thấy, trong số 256 bệnh nhân xuất viện với đơn thuốc warfarin, có tới 138 người (chiếm 54%) được kê thêm thuốc khác có thể làm tăng nguy cơ chảy máu ^[2]. Trong nhóm này, 53 bệnh nhân (chiếm 21%) nhận các đơn thuốc có hoạt chất ức chế cầm máu, chủ yếu là thuốc chống kết tập tiểu cầu với 61% đơn là aspirin ^[2]. Đặc biệt, những bệnh nhân mắc bệnh động mạch vành có tỷ lệ phối hợp warfarin cùng thuốc chống kết tập tiểu cầu cao hơn rõ rệt (OR = 2,80; p = 0,04) ^[2].

Mức độ nguy hiểm của việc phối hợp này tiếp tục được làm rõ trong một nghiên cứu bệnh chứng hồi cứu tại Anh năm 2007 với 4.028 ca xuất huyết tiêu hóa và 40.171 người đối chứng ^[3]. Kết quả phân tích chỉ ra rằng việc kê đơn kết hợp axit acetylsalicylic (aspirin) với warfarin làm tăng mạnh nguy cơ xuất huyết tiêu hóa với tỷ số tỷ lệ điều chỉnh (RR) lên tới 6,48 (khoảng tin cậy 95% CI: 4,25 - 9,87) so với việc chỉ dùng đơn độc ^[3]. Khi kết hợp aspirin với clopidogrel, tỷ số tỷ lệ điều chỉnh cũng đạt mức 3,90 ^[3]. Tương tự, nếu dùng thuốc chống viêm không steroid (NSAID) cùng warfarin, RR là 4,60 và dùng cùng clopidogrel là 2,93 ^[3].

Tại Nhật Bản, nghiên cứu năm 2016 trên các bệnh nhân nhổ răng đang dùng thuốc chống đông máu cho thấy tỷ lệ chảy máu sau nhổ răng lên đến 13,7% ở nhóm dùng phối hợp thuốc chống kết tập tiểu cầu, so với mức chỉ 5,9% ở nhóm dùng warfarin đơn độc ^[4]. Cả hai phân tích đơn biến và đa biến đều khẳng định việc dùng kết hợp thuốc chống kết tập tiểu cầu là yếu tố ảnh hưởng đáng kể đến tình trạng chảy máu sau nhổ răng ^[4]. Ngoài ra, việc dùng kết hợp hai thuốc chống kết tập tiểu cầu làm tăng đáng kể tần suất xuất huyết nội sọ ^[4].

Nghiên cứu nói gì về hoạt chất gừng và warfarin?

Trước các lo ngại về việc họ gừng gây chảy máu, tổng quan tài liệu hệ thống công bố năm 2015 đã tổng hợp các nghiên cứu lâm sàng và tiền lâm sàng nhằm đánh giá chính xác ảnh hưởng của gừng đối với sự kết tập tiểu cầu và tương tác với thuốc ^[1].

Nghiên cứu lâm sàng của tác giả Jiang và cộng sự được trích dẫn trong tổng quan trên cho thấy, khi cho bệnh nhân dùng gừng liên tục trong 7 ngày, chỉ số INR không có sự thay đổi đáng kể nào ^[1]. Bằng chứng này được củng cố thêm từ một thử nghiệm trên chuột Wistar, trong đó công thức chiết xuất từ gừng khi phối hợp cùng warfarin không gây tác dụng cộng gộp lên thời gian đông máu toàn phần, thời gian prothrombin hay thời gian thromboplastin một phần hoạt hóa ^[1]. Tổng quan kết luận rằng bằng chứng hiện tại chưa ủng hộ nhận định gừng gây tương tác làm thay đổi tác dụng chống đông của warfarin ^[1].

Tuy nhiên, giới hạn của các nghiên cứu này là số lượng thử nghiệm lâm sàng trên người còn rất ít ^[1]. Tác động của gừng lên chức năng kết tập tiểu cầu vẫn chưa thực sự rõ ràng và chưa thể hoàn toàn bác bỏ ^[1]. Vì thế, việc đánh giá nguy cơ không thể chỉ nhìn vào chỉ số INR đơn thuần mà phải cẩn trọng trước khả năng gừng hoạt động tương tự một chất chống kết tập tiểu cầu yếu ^[1].

Bằng chứng lâm sàng trên các quần thể lớn

Mức độ ảnh hưởng của việc phối hợp tác nhân chống đông và ức chế tiểu cầu đã được lượng hóa qua các tập dữ liệu đoàn hệ quy mô lớn. Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu năm 2004 theo dõi 10.093 bệnh nhân rung nhĩ cao tuổi (độ tuổi trung bình 77) sử dụng warfarin thuộc Dự án Đột quỵ Quốc gia của Medicare cho thấy 19,4% có dùng thêm thuốc chống kết tập tiểu cầu ^[5]. Việc dùng thêm nhóm thuốc này đã đẩy tỷ lệ xuất huyết nặng từ 1,3% lên 1,9% (P = 0,052) ^[5]. Phân tích đa biến ghi nhận việc điều trị phối hợp chống kết tập tiểu cầu làm tăng nguy cơ chảy máu với tỷ số chênh OR là 1,53 (95% CI: 1,05 - 2,22) bên cạnh các yếu tố như tuổi cao (OR 1,03), thiếu máu (OR 2,52) và tiền sử chảy máu (OR 2,40) ^[5].

Dữ liệu tổng hợp từ các nghiên cứu lớn như RELY, ARISTOTLE và ROCKET-AF công bố năm 2012 cũng chỉ ra rằng sự kết hợp giữa warfarin và aspirin làm tăng nguy cơ xuất huyết lên gần gấp hai lần so với đơn trị liệu bằng warfarin ^[6]. Nếu dùng phác đồ ba thuốc gồm warfarin, aspirin và clopidogrel, nguy cơ chảy máu tăng vọt gấp ba lần ^[6].

Tương tự, một nghiên cứu đoàn hệ quan sát trên 21.443 bệnh nhân cao tuổi sống sót sau nhồi máu cơ tim giai đoạn 1996 - 2000 tại Canada ghi nhận tỷ lệ xuất huyết ở nhóm dùng aspirin đơn thuần là 0,03 biến cố trên mỗi bệnh nhân - năm ^[7]. Con số này tăng lên 0,07 ở nhóm phối hợp aspirin với dẫn xuất thienopyridine, 0,08 ở nhóm phối hợp aspirin cùng warfarin, và 0,09 ở nhóm dùng cả ba thuốc ^[7]. So với dùng riêng aspirin, tỷ số chênh điều chỉnh đối với biến cố xuất huyết là 1,92 (95% CI: 1,28 - 2,87) ở nhóm kết hợp aspirin và warfarin ^[7].

Để giảm thiểu tổn thương đường tiêu hóa do các phối hợp này, nghiên cứu năm 2017 chứng minh việc dùng kèm thuốc ức chế bơm proton (PPI) giúp giảm 24% nguy cơ nhập viện vì xuất huyết tiêu hóa trên ở bệnh nhân dùng warfarin (HR = 0,76; 95% CI: 0,63 - 0,91) ^[8]. Đáng chú ý, ở những bệnh nhân warfarin có dùng thêm thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc NSAID, tỷ lệ nhập viện vì xuất huyết tiêu hóa trên lên tới 283 ca/10.000 bệnh nhân - năm, nhưng việc dùng PPI đã giúp giảm 45% nguy cơ này (HR = 0,55; 95% CI: 0,39 - 0,77), tương đương giảm 128 ca nhập viện trên 10.000 bệnh nhân - năm ^[8].

Hiểu lầm thường gặp của người bệnh

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm thực phẩm thảo mộc tự nhiên như bông gừng xanh hay củ gừng luôn lành tính, ăn bao nhiêu cũng an toàn. Thực tế, nhiều hoạt chất thực vật có đặc tính dược lý can thiệp vào dòng thác đông máu. Một hiểu lầm khác là chỉ cần kiểm tra chỉ số INR thấy ổn định thì có thể thoải mái ăn gừng hay uống các loại nước sắc thảo dược đậm đặc. Nghiên cứu năm 2016 đã chứng minh rằng giá trị PT-INR đo được không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm bị chảy máu sau nhổ răng và nhóm không bị (p >= 0,1), cho thấy chỉ số INR tối ưu không phản ánh hết nguy cơ xuất huyết khi có mặt các yếu tố ức chế tiểu cầu ^[4].

Ngoài ra, nhiều người bệnh có thói quen tự ý dùng thêm các sản phẩm bổ sung mà không báo cho nhân viên y tế. Khảo sát cho thấy khoảng 40% đến 50% bệnh nhân không thảo luận với bác sĩ điều trị về việc sử dụng các liệu pháp bổ sung và thay thế ^[1]. Sự thiếu hụt thông tin này vô tình đẩy người bệnh vào tình thế nguy hiểm nếu xảy ra chấn thương hoặc cần phẫu thuật khẩn cấp.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Do tiềm năng ức chế ngưng tập tiểu cầu, gừng và các bộ phận của cây gừng được xem là thảo dược cần tránh dùng bừa bãi ở các đối tượng có nguy cơ cao ^[1]. Nhóm đầu tiên là người bị giảm tiểu cầu, có khuyết tật về chức năng tiểu cầu hoặc mắc các bệnh lý đông máu bẩm sinh và mắc phải ^[1].

Nhóm thứ hai là bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận hóa trị có kèm giảm tiểu cầu nhưng muốn dùng gừng để giảm triệu chứng buồn nôn ^[1]. Việc sử dụng thảo dược trong giai đoạn tủy xương bị ức chế có thể làm tăng đáng kể nguy cơ xuất huyết khó kiểm soát ^[1].

Nhóm thứ ba là những người cao tuổi đang điều trị kết hợp warfarin với aspirin hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu khác do rung nhĩ hoặc bệnh mạch vành ^[2], ^[5]. Đây là nhóm vốn đã có tỷ lệ xuất huyết cơ bản tăng cao, nếu bổ sung thêm các hoạt chất thực vật có tính ức chế đông máu liều lượng lớn sẽ rất nguy hiểm. Người chuẩn bị can thiệp nha khoa, phẫu thuật ngoại khoa cũng cần theo dõi sát sao ^[4].

Hướng dẫn sử dụng và áp dụng thực tế

Đối với bông gừng xanh dùng trong bữa ăn:

• Liều lượng: Sử dụng ở mức độ gia vị hoặc một lượng nhỏ rau xào nấu thông thường (dưới dạng món ăn cách nhật), không tiêu thụ lượng lớn dồn dập trong một bữa.
• Dạng chế biến: Tuyệt đối tránh uống nước ép sống đậm đặc, cao chiết xuất bông gừng hoặc các viên bổ sung hoạt chất gừng cô đặc khi chưa có hướng dẫn y tế. Nấu chín dạng canh, xào giúp phân tán hoạt chất tốt hơn.
• Phối hợp: Nếu đang dùng warfarin kết hợp với aspirin, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về mọi thực phẩm bổ sung. Chủ động theo dõi các dấu hiệu cảnh báo xuất huyết như: bầm tím dưới da không rõ nguyên nhân, chảy máu chân răng kéo dài, đi ngoài phân đen hoặc nước tiểu đỏ. Khi có lịch nhổ răng hoặc phẫu thuật, cần thông báo đầy đủ về các thuốc và thảo dược đang dùng để được lên kế hoạch xử trí cầm máu phù hợp ^[4].

Tóm lại, bông gừng xanh ở lượng dùng ăn uống hàng ngày khó có khả năng làm biến động mạnh chỉ số đông máu hay gây xuất huyết tức thì. Tuy nhiên, do dược tính tác động lên tiểu cầu vẫn còn là vấn đề cần thận trọng, người bệnh đang dùng warfarin kết hợp aspirin nên giữ mức ăn uống điều độ, không lạm dụng thảo dược cô đặc và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để bảo đảm an toàn tính mạng.