Nhiều người có thói quen sắc nước đỗ trọng uống hằng ngày hoặc ngâm rượu bồi bổ xương khớp, hỗ trợ giảm huyết áp. Tuy nhiên, với người đang uống thuốc điều trị cao huyết áp theo đơn của bác sĩ, việc tùy tiện dùng thêm thảo dược này tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường. Câu trả lời thẳng thắn từ các dữ liệu khoa học là: người bệnh tuyệt đối không nên tự ý phối hợp đỗ trọng cùng thuốc hạ áp khi chưa có chỉ định và theo dõi sát sao từ thầy thuốc chuyên khoa.
Lý do cốt lõi nằm ở nguy cơ tương tác cộng dồn dược lực học, dễ đẩy chỉ số huyết áp tụt xuống mức quá thấp, dẫn tới hoa mắt, chóng mặt, ngất xỉu hoặc thiếu máu cục bộ. Bên cạnh đó, việc lạm dụng kéo dài còn có thể tạo gánh nặng trực tiếp lên chức năng bài tiết của thận.
Cơ chế tác động hạ áp của đỗ trọng diễn ra như thế nào?
Cây đỗ trọng (Eucommia ulmoides Oliver) thuộc họ Đỗ trọng (Eucommiaceae), vốn là cây đặc hữu và đã được dùng trong y học cổ truyền suốt gần hai nghìn năm [1]. Khi bẻ gãy vỏ cây, lá hoặc quả, ta sẽ thấy các sợi nhựa mủ đặc trưng [1]. Các nhà khoa học đã phân lập được 204 hợp chất tự nhiên từ loài cây này, chia làm bảy nhóm chính gồm lignan, iridoid, flavonoid, phenol, steroid, terpene và các chất khác [1]. Nhờ thành phần đa dạng, dược liệu này mang lại nhiều tác động dược lý như hạ huyết áp, hạ đường huyết, hạ mỡ máu, chống oxy hóa, chống loãng xương, điều hòa miễn dịch và bảo vệ thần kinh [1].
Cơ chế giãn mạch của thảo dược này đã được làm sáng tỏ qua các thử nghiệm sinh học. Chiết xuất đỗ trọng làm tăng rõ rệt nồng độ oxit nitric (NO) trong huyết thanh, đồng thời làm giảm mức endothelin (ET) [2]. Oxit nitric vốn là chất nội sinh giúp làm mềm và giãn cơ trơn thành mạch, còn endothelin lại là chất gây co thắt lòng mạch rất mạnh. Sự thay đổi cân bằng giữa hai chất này giúp làm thư giãn mạch máu, giảm sức cản của mạng lưới tuần hoàn ngoại vi, giảm lượng máu đổ về tim và cuối cùng mang lại hiệu quả hạ huyết áp [2].
Không chỉ có vỏ cây hay thân cây, chiết xuất từ hoa đực của cây đỗ trọng cũng có khả năng hạ áp theo nồng độ tăng dần [3]. Nghiên cứu sâu về phân tử chỉ ra dịch chiết hoa đực thúc đẩy biểu hiện mRNA và protein của men chuyển ACE2 trong thận [3]. Tác động này làm giảm nồng độ Angiotensin II (Ang II - một chất gây co mạch cực mạnh) và làm gia tăng Angiotensin-(1-7) trong huyết tương [3]. Chuỗi phản ứng thông qua con đường truyền tín hiệu ACE2-Ang-(1-7)-Mas chính là chìa khóa then chốt thúc đẩy hạ huyết áp tự nhiên [3]. Ngoài ra, sản phẩm lên men từ lá đỗ trọng cũng cho thấy khả năng ức chế trực tiếp hoạt tính của men chuyển angiotensin (ACE) trong các thử nghiệm in vitro [4].
Các nghiên cứu nói gì về hiệu quả và mức độ hạ áp?
Các công trình nghiên cứu hiện đại đã thử nghiệm hoạt tính hạ áp của đỗ trọng trên các mô hình động vật chuẩn mực nhằm so sánh với dược phẩm điều trị cao huyết áp.
Một nghiên cứu năm 2014 đã khảo sát quy trình tối ưu hóa chiết xuất bằng nhựa hấp phụ và đánh giá khả năng hạ áp của đỗ trọng trên mô hình chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) [2]. Quy trình tối ưu được xác định với nồng độ nạp 6 mg/ml, dùng cồn 20% làm chất rửa giải, tốc độ dòng chảy 3,0 thể tích cột mỗi giờ và tỷ lệ đường kính - chiều cao của cột hấp phụ là 1:6 [2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết đỗ trọng làm giảm huyết áp của chuột SHR tương đối ổn định và không gây ảnh hưởng đáng kể đến nhịp tim [2]. Dù vậy, nghiên cứu này cũng chỉ rõ giới hạn: khả năng hạ huyết áp của đỗ trọng vẫn yếu hơn đáng kể so với thuốc đối chứng captopril - một loại thuốc ức chế men chuyển quen thuộc trong y khoa [2].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2020 đi sâu phân tích dịch chiết nước hoa đực đỗ trọng trên chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) [3]. Khi các nhà khoa học dùng chất ức chế ACE2 (mã DX600), hiện tượng ức chế Ang II, gia tăng Ang-(1-7) cũng như tác dụng hạ áp của hoa đỗ trọng lập tức bị đảo ngược [3]. Tương tự, khi sử dụng chất đối kháng thụ thể A-779, hiệu quả giảm huyết áp của dược liệu này trên chuột SHR cũng bị triệt tiêu hoàn toàn [3]. Giới hạn lớn nhất của công trình này là mới tiến hành trên động vật thí nghiệm, chưa đo lường trực tiếp liều lượng tối ưu và sự tương tác phức tạp trên cơ thể người bệnh cao huyết áp mạn tính.
Ở hướng ứng dụng chế biến, nghiên cứu năm 2022 phát triển rượu nếp ngọt lên men bổ sung bột lá đỗ trọng siêu mịn [4]. Mẫu rượu nếp lá đỗ trọng này đạt hàm lượng flavonoid là 729,0 ± 0,11 mcg/g (tăng 14,7 lần so với rượu truyền thống), polyphenol đạt 150,0 ± 0,43 mcg/g (tăng 6,8 lần), axit amin tự do đạt 55,0 ± 0,37 mcg/g (tăng 2,6 lần) và polysaccharide đạt 0,25 ± 0,03 mcg/g (tăng 6,3 lần) [4]. Thử nghiệm cho thấy sản phẩm có khả năng bắt giữ gốc tự do DPPH, anion superoxide, gốc hydroxyl, khử sắt mạnh và ức chế rõ rệt enzym ACE [4]. Tuy nhiên, đây chỉ là kết quả bước đầu trong phòng thí nghiệm (in vitro), chưa chứng minh được tác động hạ áp an toàn trên cơ thể sống.
Mối nguy tương tác khi tự ý kết hợp với thuốc hạ áp
Bản chất của các loại thuốc trị tăng huyết áp tân dược là kiểm soát huyết áp về ngưỡng mục tiêu an toàn thông qua việc giãn mạch, chẹn thụ thể hoặc ức chế các enzym chuyển hóa. Trong khi đó, các tương tác thuốc điều trị tăng huyết áp trên lâm sàng có thể đem lại lợi ích nhưng cũng có thể dẫn đến nguy hại [5]. Các tương tác nguy hại tuy ít gặp hơn nhưng bắt buộc phải nhận diện rõ ràng để tránh xảy ra sự cố [5].
Nghiên cứu theo dõi dọc năm 2004 trên 1377 bệnh nhân tăng huyết áp tham gia chương trình Medicaid tại Iowa (Mỹ) cho thấy thực tế rất đáng lo ngại về nguy cơ tương tác [6]. Ngay tại thời điểm bắt đầu theo dõi, tương tác thuốc điều trị tăng huyết áp có ý nghĩa lâm sàng nghiêm trọng xuất hiện ở 35% số bệnh nhân (trung bình 0,47 tương tác trên mỗi người) [6]. Đáng chú ý, gần 75% số bệnh nhân gặp phải tương tác ở bất kỳ mức độ nào, và tổng số lượng các ca tương tác còn gia tăng theo thời gian với ý nghĩa thống kê (P = 0,0067) [6].
Khi người bệnh đang uống thuốc huyết áp theo đơn mà tự ý dùng thêm nước sắc, trà lá hay cao đỗ trọng, dược tính hạ áp tự nhiên của đỗ trọng cộng hưởng trực tiếp với thuốc tân dược [2] [3]. Hệ quả là chỉ số huyết áp có thể tụt giảm quá nhanh và vượt khỏi tầm kiểm soát. Khi huyết áp hạ quá thấp, lượng máu tưới lên não, cơ tim và các cơ quan suy giảm đột ngột, gây triệu chứng hoa mắt, vã mồ hôi, choáng váng, thậm chí ngất xỉu và chấn thương do té ngã.
Cảnh báo độc tính trên thận khi dùng liều cao kéo dài
Nhiều người lầm tưởng thảo mộc hoàn toàn lành tính và có thể dùng thay nước lọc cả năm trời. Tuy nhiên, tính an toàn của dịch chiết đỗ trọng đã được cảnh báo trong một nghiên cứu chuyên sâu năm 2020 [7].
Thử nghiệm đánh giá độc tính di truyền (Ames test, xét nghiệm vi nhân tủy xương, sai hình nhiễm sắc thể) và độc tính cấp cho thấy đỗ trọng không gây độc gen trong khoảng liều 0,0352-22 mg/đĩa, 22-88 g/kg trọng lượng cơ thể và 2-20 mg/mL [7]. Liều dung nạp tối đa của dịch chiết không thấp hơn 168 g/kg, cao gấp 1260 lần liều dùng lâm sàng ở người trưởng thành, chứng minh đỗ trọng không gây độc cấp tính [7].
Tuy vậy, thử nghiệm độc tính bán mạn tính khi cho dùng liên tục suốt 13 tuần đã ghi nhận tình trạng gia tăng các chỉ số liên quan đến độc tính trên thận theo liều lượng, kèm theo các tổn thương mô bệnh học tại mô thận [7]. Những biến đổi bệnh lý này thuyên giảm sau 5 tuần ngừng thuốc ở mức liều thấp (11,2 g/kg), nhưng lại tiếp tục tồn tại dai dẳng ở mức liều cao (56 g/kg) [7]. Kết luận từ nghiên cứu khẳng định việc dùng đỗ trọng liều cao và kéo dài có thể gây độc cho thận và tổn thương này chỉ phục hồi một phần [7]. Người tăng huyết áp vốn là đối tượng có nguy cơ suy giảm chức năng thận rất cao; việc uống đỗ trọng tùy tiện dài ngày chính là hành động vô tình gây hại thêm cho cơ quan này.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng đỗ trọng
Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng đỗ trọng có thể thay thế hoàn toàn thuốc huyết áp của bác sĩ. Nghiên cứu thực tế đã chỉ ra hoạt lực hạ áp của chiết xuất đỗ trọng vẫn thấp hơn so với thuốc tân dược captopril [2]. Tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang dùng đỗ trọng sẽ khiến huyết áp giao động khó lường, dễ bùng phát cơn tăng huyết áp kịch phát dẫn tới đột quỵ.
Hiểu lầm thứ hai xuất phát từ thói quen dùng đỗ trọng để chữa đau nhức xương khớp. Trong nghiên cứu về viêm khớp, đỗ trọng quả thực có tiềm năng làm giảm các chất trung gian gây viêm như IL-1beta, IL-6, TNF-alpha, giảm sự phá hủy sụn khớp ở mô hình chuột thoái hóa khớp [8]. Khi phối hợp đỗ trọng cùng meloxicam, hiệu quả giảm đau và mức độ hài lòng của bệnh nhân cao hơn so với việc dùng meloxicam đơn độc [8]. Vì thấy giảm đau khớp tốt, nhiều người cao tuổi vừa bị thoái hóa khớp vừa bị cao huyết áp đã tự ý dùng thêm đỗ trọng với số lượng lớn mà quên mất tác động giãn mạch ngầm của vị thuốc này.
Ai cần tuyệt đối thận trọng?
Dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng trước vị thuốc đỗ trọng:
- Người đang dùng thuốc hạ áp theo đơn: Thuốc chẹn thụ thể, ức chế men chuyển hay chẹn kênh canxi khi gặp dược chất trong đỗ trọng sẽ gây tác dụng cộng gộp, làm tăng nguy cơ tụt huyết áp tư thế nguy hiểm [2] [6] [3].
- Bệnh nhân có tiền sử bệnh thận hoặc suy giảm chức năng thận: Do nghiên cứu đã chứng minh dùng dịch chiết đỗ trọng kéo dài có thể dẫn tới biến đổi bệnh lý mô thận và độc tính phụ thuộc liều [7].
- Người chuẩn bị phẫu thuật: Huyết áp không ổn định cùng khả năng giãn mạch mạnh của đỗ trọng có thể cản trở quá trình gây mê và kiểm soát huyết động trong phòng mổ.
- Người lớn tuổi mắc cùng lúc nhiều bệnh lý: Nhóm đối tượng này thường dùng đồng thời nhiều loại thuốc, tỷ lệ gặp tương tác thuốc bất lợi vốn đã rất cao (gần 75% trường hợp) [6].
Lời khuyên thực tế để bảo vệ sức khỏe
Nếu người bệnh đang được điều trị tăng huyết áp và mong muốn sử dụng thêm đỗ trọng (dù để hỗ trợ xương khớp hay bổ thận), bắt buộc phải tuân thủ các nguyên tắc y khoa sau:
Thứ nhất, luôn tham vấn bác sĩ điều trị trước khi dùng. Hãy mang sản phẩm hoặc đơn thuốc chứa đỗ trọng đến gặp bác sĩ chuyên khoa tim mạch để được đánh giá nguy cơ tương tác cụ thể với phác đồ thuốc hạ áp đang uống [6] [5].
Thứ hai, tuyệt đối không tự ý ngưng, giảm liều thuốc hạ áp hoặc dùng đỗ trọng ngâm chung với rượu. Dù một số nghiên cứu thử nghiệm lên men lá đỗ trọng làm rượu thuốc [4], cồn trong rượu lại là yếu tố gây kích thích huyết áp và làm rối loạn hấp thu thuốc điều trị.
Thứ ba, không lạm dụng thảo dược trong thời gian dài liên tục nhằm phòng tránh nguy cơ tích lũy độc tính trên thận [7]. Trong suốt quá trình có dùng thảo dược dưới sự đồng ý của bác sĩ, người bệnh phải tự đo và theo dõi huyết áp 2 lần mỗi ngày (sáng và tối), ghi chép cẩn thận vào sổ theo dõi. Nếu thấy chỉ số huyết áp tâm thu xuống dưới ngưỡng an toàn, kèm theo hiện tượng hoa mắt, lảo đảo hay mệt lả, cần ngừng ngay dược liệu và đến cơ sở y tế để được xử trí kịp thời.
Tóm lại, đỗ trọng là vị thuốc quý với nhiều tiềm năng sinh học như giãn mạch, chống oxy hóa và bảo vệ khớp xương [1] [2] [8]. Tuy nhiên, dược liệu này không thể dùng bừa bãi khi người bệnh đã có chỉ định dùng thuốc hạ áp. Việc tôn trọng phác đồ chuẩn mực của bác sĩ và cảnh giác trước nguy cơ tương tác thuốc chính là giải pháp an toàn nhất để duy trì trái tim khỏe mạnh.
