Nhiều người có thói quen tiện tay với ly sữa tươi để uống các loại thuốc hằng ngày nhằm giảm cảm giác xót ruột hay đắng miệng. Thói quen này tiềm ẩn nguy cơ vô hiệu hóa công dụng của thuốc đối với một số nhóm kháng sinh điều trị nhiễm khuẩn. Điển hình nhất là nhóm tetracycline, loại thuốc quen thuộc trong điều trị mụn trứng cá và nhiễm khuẩn đường hô hấp hay tiêu hóa.
Câu trả lời ngắn gọn: người bệnh tuyệt đối không nên uống sữa cùng lúc với kháng sinh nhóm tetracycline. Thành phần canxi dồi dào trong sữa cùng các khoáng chất kim loại sẽ liên kết trực tiếp với hoạt chất kháng sinh, biến thuốc thành dạng phức hợp khó hấp thu và đào thải ra ngoài mà chưa kịp phát huy tác dụng diệt khuẩn [1], [2].
Cơ chế "bắt giữ" thuốc của canxi trong đường tiêu hóa
Kháng sinh nhóm tetracycline là các thuốc kìm khuẩn, phát huy hiệu lực thông qua việc duy trì nồng độ ức chế tối thiểu trong máu suốt liệu trình điều trị [1]. Nhóm thuốc này có đặc tính hóa học là ái lực rất cao với các ion kim loại đa hóa trị [3], [2]. Khi tiếp xúc với các cation kim loại như canxi (Ca++), magie (Mg++), nhôm (Al+++) hoặc sắt (Fe++, Fe+++), phân tử tetracycline nhanh chóng tạo phản ứng chelat hóa [2].
Phản ứng chelat hóa này biến hoạt chất kháng sinh tự do thành các phức hợp muối kim loại không hòa tan hoặc hòa tan kém trong đường ruột [2]. Canxi trong các sản phẩm từ sữa liên kết chặt với doxycycline hay tetracycline, làm giảm đáng kể khả năng hấp thu của thuốc qua niêm mạc ruột [1]. Vì phân tử phức hợp quá cồng kềnh, ruột không thể hấp thu vào hệ tuần hoàn [2]. Lượng kháng sinh đưa vào cơ thể sẽ bị đào thải theo phân ra ngoài, dẫn tới việc nồng độ thuốc trong máu tụt xuống dưới ngưỡng điều trị [1], [2].
Các bằng chứng khoa học về mức độ sụt giảm hấp thu thuốc
Hiện tượng tương tác giữa sữa và kháng sinh nhóm tetracycline đã được giới khoa học chứng minh qua nhiều thập kỷ nghiên cứu dược động học.
Một nghiên cứu công bố năm 1976 đã chỉ ra rằng các dẫn xuất tetracycline cần duy trì nồng độ trong huyết thanh không được thấp hơn ngưỡng điều trị tối thiểu từ 0,5 đến 1,5 microgam/ml [2]. Nghiên cứu này ghi nhận việc dùng đồng thời tetracycline với sữa, các chế phẩm từ sữa hoặc thuốc kháng acid chứa ion kim loại đa hóa trị và muối sắt có thể cản trở sự hấp thu của kháng sinh từ 50% đến 90%, thậm chí nhiều hơn [2].
Đến năm 1985, một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng so sánh nồng độ thuốc trong huyết thanh trên hai nhóm gồm 8 tình nguyện viên khi dùng tetracycline hydrochloride và minocycline hydrochloride với nước lọc, sữa, thức ăn thông thường và 300 mg sắt sulfate [4]. Kết quả cho thấy khi uống cùng sữa, độ hấp thu của tetracycline bị ức chế tới 65%, trong khi minocycline giảm 27% [4]. Khi dùng cùng 300 mg sắt sulfate, độ hấp thu tetracycline giảm tới 81% và minocycline giảm 77% [4]. Khi dùng cùng bữa ăn thông thường, mức độ ức chế hấp thu của tetracycline là 46% và minocycline là 13% [4]. Như vậy, tác động ức chế hấp thu từ sữa và thức ăn lên tetracycline mạnh hơn đáng kể so với minocycline [4].
Nghiên cứu tổng quan năm 2021 về ảnh hưởng của chế độ ăn uống lên đáp ứng điều trị mụn trứng cá tiếp tục khẳng định tính sinh khả dụng của nhóm thuốc này [1]. Theo nghiên cứu, sự hiện diện của bất kỳ loại thức ăn nào trong dạ dày cũng có thể làm giảm hấp thu của doxycycline gần 20% [1]. Hoạt chất tetracycline vốn có độ hấp thu kém hơn doxycycline, lại càng bị giảm sinh khả dụng mạnh mẽ hơn khi dùng chung với thức ăn, đặc biệt là thức ăn chứa sữa [1]. Sự sụt giảm hấp thu khi dùng chung với sữa và thức ăn xảy ra rõ rệt ở cả tetracycline và minocycline so với khi uống cùng nước lọc [1].
Sự khác biệt giữa các thế hệ thuốc và dạng bào chế
Mặc dù cùng thuộc nhóm tetracycline, mức độ nhạy cảm với thức ăn và sữa có sự khác nhau giữa từng hoạt chất và công nghệ bào chế.
Theo dữ liệu tổng quan năm 2021, hoạt chất minocycline ít bị ảnh hưởng bởi thức ăn trong dạ dày hơn so với doxycycline và tetracycline [1]. Đặc biệt, trong một nghiên cứu so sánh đánh giá dạng bào chế giải phóng kéo dài của minocycline ở trạng thái no (bữa ăn nhiều sữa, nhiều chất béo) và trạng thái đói, dạng giải phóng kéo dài này hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi thức ăn trong dạ dày, tính theo các chỉ số diện tích dưới đường cong, nồng độ tối đa trong huyết tương và thời gian đạt nồng độ tối đa [1].
Đối với doxycycline, một nghiên cứu bắt chéo ba pha so sánh dạng giải phóng chậm với dạng bào chế tiêu chuẩn cho thấy tốc độ hấp thu tổng thể của cả hai dạng đều tăng lên khi uống lúc đói so với lúc no [1]. Tuy nhiên, xét về tổng sinh khả dụng, nghiên cứu không ghi nhận sự khác biệt đáng kể nào giữa hai dạng bào chế của doxycycline [1].
Đặc tính tạo phức chelat của tetracycline với ion canxi mạnh đến mức các nhà phân tích kiểm nghiệm thực phẩm cũng gặp trở ngại khi đo lường kháng sinh trong sữa [5]. Một nghiên cứu năm 2009 cho thấy để phân tích dư lượng tetracycline trong sữa chua, phô mai, kem hay kem tươi, các chuyên gia bắt buộc phải dùng muối dinatri EDTA để loại bỏ hoàn toàn liên kết canxi thì mới chiết xuất và định lượng được thuốc [5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng kháng sinh đường uống
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng uống thuốc kháng sinh cùng sữa giúp tráng một lớp màng bảo vệ dạ dày, giảm tình trạng nôn nao, ợ nóng hay cồn cào. Thực tế, đối với nhóm tetracycline, hành động này làm vô hiệu hóa tác dụng chính của thuốc [1], [2]. Tình trạng kháng sinh giảm hấp thu từ 50% đến 90% sẽ khiến vi khuẩn không bị tiêu diệt triệt để [2]. Vi khuẩn sống sót sẽ thích nghi, đột biến và dẫn đến hiện tượng kháng kháng sinh, khiến những đợt điều trị tiếp theo trở nên vô cùng khó khăn.
Một hiểu lầm khác là chỉ sữa chua hoặc sữa tươi dạng lỏng mới gây tương tác. Về mặt hóa học, mọi dạng ion kim loại như canxi, magie, nhôm, sắt có trong bơ, phô mai, các loại thuốc kháng acid trị đau dạ dày hay viên uống bổ sung sắt đều tạo phản ứng chelat hóa tương tự [2], [4]. Do đó, việc đổi từ một ly sữa sang một hũ sữa chua hay miếng phô mai khi uống thuốc vẫn gây giảm hấp thu kháng sinh [2].
Ai nên đặc biệt thận trọng với tương tác này?
Tương tác giữa sữa và tetracycline gây rủi ro đặc biệt lớn ở những bệnh nhân đang điều trị các chủng vi khuẩn có độ kháng thuốc vừa phải [2]. Khi vi khuẩn đã bắt đầu giảm nhạy cảm, người bệnh bắt buộc phải đạt được và duy trì nồng độ kháng sinh trong huyết thanh ở mức tương đối cao thì mới đảm bảo hiệu quả kìm khuẩn [2]. Nếu nồng độ thuốc trong huyết thanh tụt xuống dưới ngưỡng 0,5 - 1,5 microgam/ml do bị canxi kìm hãm, đợt điều trị sẽ hoàn toàn thất bại [2].
Người bệnh đang bổ sung đồng thời các vi chất dinh dưỡng hoặc thuốc điều trị bệnh lý đi kèm cũng cần lưu ý. Những người đang uống viên sắt trị thiếu máu, thuốc kháng acid chứa nhôm hoặc magie, hay viên canxi hỗ trợ xương khớp đều có nguy cơ bị giảm từ 77% đến 81% nồng độ thuốc trong máu nếu uống cùng lúc [2], [4].
Người mắc bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng nhiều đơn thuốc cùng lúc luôn cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng, tránh tuyệt đối việc tự ý kết hợp thuốc với các loại nước uống dinh dưỡng.
Hướng dẫn sử dụng tetracycline đúng cách
Để đảm bảo hiệu quả điều trị nhiễm khuẩn và tránh các tương tác cản trở hấp thu, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc dùng thuốc sau:
Về thời gian uống: Theo nghiên cứu dược động học, khoảng cách an toàn giữa thời điểm uống kháng sinh nhóm tetracycline và thời điểm tiêu thụ sữa, các chế phẩm từ sữa hoặc các ion kim loại là 3 giờ [2]. Khoảng cách 3 giờ này giúp ngăn chặn hoàn toàn tương tác tạo phức chelat trong đường ruột [2]. Người bệnh nên uống thuốc trước bữa ăn hoặc dùng sữa ít nhất 2 đến 3 giờ.
Về loại nước uống: Luôn uống kháng sinh nhóm tetracycline với một cốc nước lọc đun sôi để nguội đầy đủ [1], [4]. Không thay thế nước lọc bằng sữa, sữa chua uống, nước khoáng giàu canxi, nước ép trái cây hay trà.
Về bữa ăn: Với tetracycline tiêu chuẩn, việc dùng thuốc khi bụng đói giúp đạt sinh khả dụng tối ưu hơn nhiều so với việc dùng sau khi ăn no [1], [4]. Trường hợp người bệnh được chỉ định các dạng bào chế đặc biệt như viên minocycline giải phóng kéo dài, tác động của thức ăn có thể không đáng kể [1], nhưng người bệnh vẫn cần tuân theo hướng dẫn chi tiết của bác sĩ chuyên khoa hoặc khuyến cáo trên nhãn thuốc.
Việc hiểu đúng bản chất tương tác giữa thuốc và thực phẩm là chìa khóa giúp tối ưu hóa hiệu quả điều trị nhiễm khuẩn. Kháng sinh nhóm tetracycline rất nhạy cảm với các khoáng chất kim loại, đặc biệt là canxi trong sữa. Người bệnh cần duy trì thói quen uống thuốc với nước lọc, giãn cách các bữa ăn có sữa và khoáng chất ít nhất 3 giờ để bảo toàn nồng độ thuốc, ngăn ngừa nguy cơ kháng kháng sinh và bảo vệ sức khỏe bản thân.
