Nhiều người mắc đái tháo đường thường có thói quen tìm kiếm thêm các loại thảo dược dân gian để hỗ trợ kiểm soát đường huyết. Trong đó, qua lâu trắng (tên khoa học phổ biến gồm Trichosanthes cucumerina hoặc loài cùng chi Trichosanthes kirilowii) là vị thuốc cổ truyền được nhắc tới nhiều. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp dược liệu này cùng thuốc Tây y hạ đường huyết lại tiềm ẩn rủi ro sức khỏe đáng lo ngại.

Câu trả lời ngắn gọn: Người đang uống thuốc tiểu đường dùng thêm qua lâu trắng có nguy cơ bị tụt đường huyết quá mức do hiệu ứng cộng gộp tác dụng hạ glucose máu. Khi các hoạt chất trong dược liệu hiệp đồng cùng thuốc điều trị, chỉ số đường huyết có thể hạ xuống dưới ngưỡng an toàn, gây ra các biến chứng nguy hiểm [1].

Vì sao thảo dược kết hợp thuốc Tây dễ gây tụt đường huyết?

Hiện tượng tương tác giữa thảo dược và thuốc thông thường có thể xảy ra theo hai cơ chế: dược động học và dược lực học [1], [2]. Về dược động học, các chiết xuất từ cây cỏ có thể gây ức chế hoặc cảm ứng các enzyme chuyển hóa thuốc ở gan và ruột (như hệ enzyme CYP) hoặc các protein vận chuyển thuốc [1], [2]. Điều này làm thay đổi nồng độ thuốc Tây trong máu, dẫn tới việc tích tụ thuốc hoặc làm sai lệch hiệu quả điều trị ban đầu [1], [2].

Về dược lực học, nguy cơ xảy ra khi thảo dược và thuốc Tây tác động lên cùng một đích phân tử hoặc cùng tạo ra một hiệu ứng sinh học trong cơ thể [1], [2]. Khi người bệnh đang dùng thuốc hạ đường huyết đường uống hoặc tiêm insulin lại dùng thêm thảo dược cũng có tính năng hạ đường, tác dụng hiệp đồng này sẽ tạo ra hiệu ứng cộng dồn [1]. Hậu quả là đường huyết tụt sâu ngoài tầm kiểm soát của phác đồ điều trị [1].

Nghiên cứu tổng quan về các liệu pháp chưa được chứng minh cảnh báo rằng việc phối hợp thảo dược có tác tính hạ đường huyết với thuốc điều trị tiểu đường có thể dẫn tới hậu quả nặng nề do tác dụng hiệp đồng làm phức tạp chế độ liều [1]. Những tương tác bất lợi này kéo dài có thể gây nguy hiểm tới tính mạng người bệnh [1].

Cơ chế hạ đường huyết của qua lâu trắng

Các nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận chiết xuất từ qua lâu trắng chứa những thành phần có hoạt tính sinh học tác động trực tiếp lên quá trình chuyển hóa glucose [3], [4]. Ở loài Trichosanthes kirilowii, một protein mới ký hiệu là TKP đã được phát hiện qua phương pháp phân tích đạm thể [3].

Phân tích mô phỏng cho thấy protein này có khả năng gắn kết trực tiếp với thụ thể insulin (IR) và kích hoạt hoạt tính enzym kinase của thụ thể này [3]. Nhờ đó, chiết xuất kích thích khả năng dọn dẹp và tiêu thụ glucose trong máu theo cơ chế tương tự hoạt động của insulin nội sinh [3].

Bên cạnh đó, nghiên cứu trên dòng Trichosanthes cucumerina ghi nhận chiết xuất dạng nước giúp tăng cường tổng hợp glycogen tại các mô phụ thuộc insulin [4]. Cụ thể, hàm lượng glycogen tại gan và cơ xương của động vật thí nghiệm được cải thiện rõ rệt, hỗ trợ tăng hấp thu đường tại mô ngoại vi và cải thiện tình trạng kháng insulin [4]. Khi các cơ chế này hoạt động song song với thuốc Tây y, nguy cơ đẩy mức đường huyết xuống quá thấp là hoàn toàn có cơ sở khoa học [1], [3].

Các nghiên cứu nói gì về hiệu quả hạ đường huyết của qua lâu trắng?

Cho đến nay, các nghiên cứu xác định tác dụng hạ đường huyết của qua lâu trắng chủ yếu được thực hiện trên mô hình động vật thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng trực tiếp trên người.

Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã tiến hành đánh giá chiết xuất dạng nước của Trichosanthes cucumerina trên chuột cống bị đái tháo đường không phụ thuộc insulin (NIDDM) do tiêm streptozotocin liều 90 mg/kg [4]. Động vật thí nghiệm được cho uống dịch chiết với liều 100 mg/kg/ngày liên tục trong 6 tuần [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất làm giảm đáng kể lượng đường huyết lúc đói và giảm lượng đường huyết sau ăn (p<0.01) [4]. Khi làm nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT), mức đường huyết ở nhóm dùng thảo dược đạt đỉnh ở 30 phút rồi giảm dần đến 2 giờ, thay vì giữ mức cao kéo dài như nhóm bệnh không điều trị [4]. Lượng glycogen ở gan tăng 62% và ở cơ xương tăng 58,8% so với đối chứng [4].

Nghiên cứu công bố năm 2025 đã sàng lọc tiềm năng chống đái tháo đường của chiết xuất ethanol 95% từ toàn cây Trichosanthes cucumerina trên 4 mô hình chuột cống: chuột nhịn ăn, chuột được cho ăn no, chuột nạp glucose và chuột bị đái tháo đường, theo dõi trong tối đa 4 giờ [5]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận chiết xuất có hoạt tính hạ đường huyết trên các mô hình này, góp phần củng cố kinh nghiệm sử dụng cây trong y học dân gian [5].

Trước đó, một nghiên cứu sàng lọc vào năm 2003 trên chuột bạch tạng bị tiểu đường do alloxan đã so sánh 30 cây thuốc [6]. Chiết xuất ethanol 95% sấy chân không của Trichosanthes cucumerina dùng ở liều 250 mg/kg (uống 1 đến 3 lần mỗi ngày tùy nhu cầu) đã giúp đưa đường huyết về gần mức bình thường lúc đói sau 2 tuần [6]. Nghiên cứu này xếp thảo dược vào danh sách 24 mẫu cây có hoạt tính hạ đường rõ rệt [6].

Đối với loài Trichosanthes kirilowii, nghiên cứu năm 2017 cho thấy chiết xuất nước dùng đường uống giúp hạ đường huyết phụ thuộc theo liều lượng trên chuột nhắt [3]. Protein TKP tinh sạch từ dược liệu cũng làm tăng độ thanh thải glucose theo liều trên chuột tiểu đường [3]. Đáng chú ý, một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu đi kèm ghi nhận Trichosanthes kirilowii là vị thuốc cổ truyền được kê đơn phổ biến nhất cho bệnh nhân đái tháo đường týp 2 tại Đài Loan [3].

Bằng chứng thực tế về rủi ro tương tác thuốc - thảo dược

Việc người bệnh tự ý dùng chung thuốc điều trị với các loại thảo dược hạ đường huyết là thực tế diễn ra phổ biến [7], [1]. Báo cáo năm 2015 tại Đài Loan ghi nhận khoảng 14,1% người dân sử dụng đồng thời thuốc Tây và các sản phẩm thảo dược cổ truyền [7].

Khi tiến hành theo dõi 256 bệnh nhân nhận 891 đơn thuốc thảo dược có nguy cơ tương tác thuốc từ năm 2011 đến 2013, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận bằng chứng lâm sàng đáng chú ý [7]. Cụ thể, có 3 trong số 50 bệnh nhân dùng đồng thời nhân sâm (thảo dược có tính hạ đường huyết) cùng thuốc trị tiểu đường đã bị hạ đường huyết với chỉ số đường huyết lúc đói giảm xuống mức bằng hoặc dưới 70 mg/dL [7].

Ngoài ra, các nghiên cứu tổng quan cũng chỉ ra nhiều dược liệu quen thuộc khác như mướp đắng, tỏi cũng làm tăng nguy cơ tụt đường huyết quá mức khi phối hợp cùng thuốc uống hạ đường hay insulin [1], [2]. Việc bổ sung các thảo dược có tính hạ đường vào phác đồ đang ổn định rất dễ làm xáo trộn nồng độ glucose máu [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị tiểu đường

Quan niệm phổ biến nhất là "thảo dược có nguồn gốc thiên nhiên nên hoàn toàn lành tính, uống kèm thuốc Tây chỉ giúp mau khỏe hơn". Đây là suy nghĩ sai lầm có thể dẫn tới tai biến. Dược tính của thảo dược hoạt động như các chất hóa học thực vật; khi vào cơ thể, chúng chuyển hóa và tương tác trực tiếp với các thuốc điều trị bạn đang uống [1], [2].

Nhiều người cũng tin rằng qua lâu trắng có thể "chữa khỏi hẳn" bệnh tiểu đường. Hiện nay chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào chứng minh thảo dược có thể chữa khỏi hoàn toàn đái tháo đường. Toàn bộ các dữ liệu thực nghiệm về cơ chế kích hoạt thụ thể hay tăng glycogen chỉ mới thực hiện trên động vật thí nghiệm như chuột [3], [4]. Dữ liệu trên người mới dừng ở các quan sát dịch tễ hồi cứu về tần suất sử dụng, chưa có nghiên cứu kiểm chứng liều lượng chuẩn hóa hay độ an toàn lâm sàng lâu dài trên bệnh nhân [3].

Một số người còn tự ý giảm liều thuốc Tây được bác sĩ kê để thay thế bằng nước sắc thảo dược. Hành vi này khiến đường huyết dao động thất thường, làm tăng nguy cơ biến chứng cấp tính và mạn tính của bệnh đái tháo đường [1].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc điều trị đái tháo đường, đặc biệt là nhóm thuốc kích thích tiết insulin hoặc insulin tiêm, tuyệt đối không tự ý uống thêm các bài thuốc hay dịch chiết từ qua lâu trắng [1]. Nguy cơ hiệp đồng tác dụng gây tụt đường huyết đột ngột ở nhóm đối tượng này là rất cao [1].

Người cao tuổi, người có chức năng gan hoặc thận suy giảm cần hết sức cẩn trọng. Quá trình chuyển hóa và thải trừ các hợp chất từ thảo dược cũng như thuốc qua gan và thận có thể bị đình trệ, làm tăng độc tính hoặc kéo dài tác dụng hạ đường huyết quá mức [1], [2].

Phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ không nên dùng. Hiện tại chưa có nghiên cứu lâm sàng nào về độ an toàn hay liều dùng của qua lâu trắng trên phụ nữ có thai và cho con bú; các dữ liệu hiện có mới chỉ được khảo sát trên chuột thí nghiệm [5], [6], [3], [4].

Áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn

Nếu bạn đang cân nhắc dùng bất kỳ bài thuốc Y học cổ truyền nào có chứa qua lâu trắng, hãy tuân thủ các nguyên tắc an toàn sau:

Thứ nhất, luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ nội tiết đang điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ loại thảo mộc nào [7], [1]. Bác sĩ cần biết rõ danh sách các sản phẩm bạn sử dụng để đánh giá nguy cơ tương tác thuốc [7], [1].

Thứ hai, không tự ý ngắt quãng, bỏ thuốc hay điều chỉnh liều thuốc Tây y đã được kê đơn. Nếu được bác sĩ đồng ý cho sử dụng thảo dược phối hợp, cần dùng ở lượng vừa phải theo hướng dẫn của chuyên gia y tế có chuyên môn.

Thứ ba, chủ động theo dõi đường huyết mao mạch tại nhà thường xuyên hơn khi bắt đầu một sản phẩm mới. Hãy trang bị kiến thức nhận biết sớm các triệu chứng hạ đường huyết như: vã mồ hôi, run tay chân, tim đập nhanh, chóng mặt, đói cồn cào hoặc lơ mơ. Khi xuất hiện dấu hiệu hạ đường huyết, cần xử trí nhanh bằng cách bổ sung ngay đường uống (nước đường, kẹo) và liên hệ cơ sở y tế.

Qua lâu trắng là dược liệu tiềm năng đang được khoa học tiếp tục khám phá về cơ chế chuyển hóa glucose [5], [3]. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp dược liệu này với thuốc Tây điều trị tiểu đường tiềm ẩn nguy cơ hạ đường huyết nguy hiểm [1]. Quản lý đái tháo đường đòi hỏi sự kiên trì, dựa trên nền tảng dùng thuốc đúng chỉ định, ăn uống cân bằng và vận động khoa học dưới sự theo dõi chặt chẽ của nhân viên y tế.