Khả năng chống viêm của rễ qua lâu trắng: Sự thật và phóng đại

Lời đồn thổi chữa dứt bệnh khớp và góc nhìn khoa học

Trong dân gian, các loại thảo dược thuộc chi Mướp rắn hay Qua lâu thường được truyền miệng như những phương thuốc thần diệu có khả năng trị dứt điểm viêm khớp, đau nhức xương khớp. Nhiều người bệnh vì tin vào những lời quảng cáo phóng đại đã tự ý tìm mua các phần rễ cây về sắc uống với hy vọng thoát khỏi cơn đau dai dẳng.

Tuy nhiên, liệu rễ cây qua lâu trắng (Trichosanthes cucumerina) có thực sự chữa dứt được viêm khớp hay không? Câu trả lời ngắn gọn theo khoa học hiện đại là hoàn toàn không có bằng chứng lâm sàng nào xác nhận khả năng này. Các hoạt chất chiết xuất mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và trên động vật, khác xa với việc điều trị khỏi một bệnh lý mãn tính trên cơ thể người.

Để hiểu đúng bản chất vấn đề, người bệnh cần phân biệt rõ ràng giữa hoạt tính ức chế các chất gây viêm ở cấp độ tế bào với việc điều trị dứt điểm một tổn thương thoái hóa khớp phức tạp.

Cơ chế chống viêm của triterpenoid hoạt động ra sao?

Cây qua lâu trắng chứa thành phần hóa học chính là các hợp chất triterpenoid, đặc biệt là nhóm cucurbitacin mang lại nhiều đặc tính dược lý ^[1]. Khi cơ thể xảy ra phản ứng viêm, các tế bào miễn dịch sẽ sản sinh ra các chất trung gian hóa học gây viêm, tiêu biểu là oxit nitric (NO). Tình trạng viêm kéo dài có thể làm tổn thương mô, phá hủy màng tế bào xung quanh khớp xương.

Các hợp chất tự nhiên trong chi thảo dược này can thiệp vào quá trình viêm thông qua hai cơ chế chính: ức chế sản sinh chất gây viêm NO và ổn định màng tế bào ^[2]. Khi màng tế bào được bảo vệ, hiện tượng thoát dịch và các hóa chất trung gian gây đau, sưng sẽ thuyên giảm.

Bên cạnh đó, việc ngăn cản đại thực bào giải phóng quá mức NO giúp kiểm soát phản ứng viêm cấp tính cục bộ. Mặc dù cơ chế này rất tiềm năng trong phòng thí nghiệm, việc hoạt chất đi vào cơ thể người, hấp thu qua đường tiêu hóa và đến được mô khớp với nồng độ đủ tác dụng lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.

Nghiên cứu nói gì: Bằng chứng trong phòng thí nghiệm và trên động vật

Cho đến nay, các nghiên cứu về hoạt tính chống viêm của cây qua lâu trắng chỉ tập trung vào tế bào và chuột cống hoặc chuột nhắt. Chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên bệnh nhân viêm khớp.

Năm 2020, một nghiên cứu đã phân lập được 5 loại triterpenoid saponin glycoside mới (đặt tên là trichocucumeriside A-E) cùng 11 hợp chất đã biết từ xơ quả của cây Trichosanthes cucumerina ^[1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành thử nghiệm hoạt tính chống viêm dựa trên khả năng ức chế sản sinh oxit nitric (NO) trên dòng tế bào đại thực bào RAW264.7 được kích thích bởi LPS ^[1]. Kết quả cho thấy hợp chất số 7 và hợp chất số 9 thể hiện khả năng ức chế NO rất mạnh với giá trị IC50 lần lượt là 3,0 và 2,7 microM, mạnh hơn nhiều so với các chất đối chứng dương là thuốc Celecoxib (IC50 = 75,7 microM) và aminoguanidine (IC50 = 75,0 microM) ^[1]. Hai hợp chất này cũng có chỉ số chọn lọc (selectivity index) cao hơn khoảng 3 đến 4 lần so với chất đối chứng ^[1]. Dù kết quả in vitro rất ấn tượng, đây chỉ là thử nghiệm trên đĩa tế bào và hoạt chất được lấy từ xơ quả, không phải từ rễ.

Năm 2010, một thử nghiệm khác trên động vật đã đánh giá tác dụng chống viêm của dịch chiết nước nóng và các phân đoạn từ cây Trichosanthes cucumerina trên mô hình gây phù bàn chân bằng carrageenan ở chuột cống giống Wistar ^[2]. Dịch chiết nước nóng ở các liều 500, 750 và 1000 mg/kg trọng lượng cơ thể đã ức chế đáng kể phản ứng phù nề (P <= 0,05), rõ rệt nhất vào thời điểm 5 giờ sau khi tiêm carrageenan ^[2]. Trong đó, liều 750 mg/kg cho hiệu quả tương đương thuốc đối chứng indomethacin ở thời điểm 4 và 5 giờ ^[2]. Ngoài ra, phân đoạn methanol (MEF) và phân đoạn nước (AQF) ở liều 75 mg/kg cũng ức chế mạnh hiện tượng phù chân sau ở chuột cống, trong đó phân đoạn methanol cho hiệu quả ngang với thuốc indomethacin và liều dịch chiết nước nóng 750 mg/kg ^[2]. Cơ chế được xác định là nhờ ức chế NO và làm ổn định màng tế bào ^[2].

Cần lưu ý thêm rằng một loài khác cùng chi là Trichosanthes dioica cũng được ghi nhận rễ giàu triterpenoid có tác dụng giảm đau và chống viêm trên mô hình chuột ^[3]. Dịch chiết rễ giàu triterpenoid (CETD) ở liều 50 và 100 mg/kg đường uống đã làm giảm cơn quặn đau do axit axetic, tăng thời gian phản xạ nhấc đuôi sau 60 và 120 phút ở chuột nhắt, đồng thời giảm phù chân và u hạt do viên bông ở chuột cống ^[3]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên loài thực vật khác và vẫn chỉ giới hạn trên động vật gặm nhấm.

Khoảng cách từ ống nghiệm đến thực tế bệnh khớp

Việc nhiều người nhầm tưởng rễ qua lâu trắng chữa dứt điểm viêm khớp bắt nguồn từ sự thổi phồng các kết quả nghiên cứu tiền lâm sàng. Giữa việc ức chế viêm trong ống nghiệm và việc đẩy lùi bệnh khớp trên người tồn tại một khoảng cách rất lớn mà khoa học chưa thể vượt qua.

Thứ nhất, bệnh viêm khớp hay thoái hóa khớp ở người là bệnh lý mạn tính phức tạp, liên quan đến sự bào mòn sụn khớp, biến đổi xương dưới sụn và phản ứng viêm kéo dài nhiều năm. Các nghiên cứu hiện có trên động vật chỉ đánh giá mô hình viêm cấp tính trong vài giờ bằng cách tiêm hóa chất tạo phù ^[2]. Do đó, mô hình này không phản ánh toàn diện bệnh lý khớp mạn tính.

Thứ hai, các hợp chất triterpenoid có hoạt tính cao thường được tinh chế, chiết tách bằng dung môi chuyên dụng trong phòng thí nghiệm ^[1]. Khi người dân tự ý đào rễ cây về nấu nước uống, nồng độ hoạt chất thực tế đi vào cơ thể là rất thấp hoặc bị phá hủy bởi dịch tiêu hóa, khó đạt tới ngưỡng trị liệu.

Thứ ba, cho đến nay hoàn toàn chưa có nghiên cứu đánh giá sinh khả dụng, độc tính dài hạn hay tương tác thuốc của rễ qua lâu trắng trên cơ thể người. Việc suy diễn từ thử nghiệm tế bào thành thuốc chữa bệnh là sai lệch hoàn toàn về mặt y khoa.

Những hiểu lầm thường gặp về rễ cây qua lâu

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì không có độc tính và dùng bao nhiêu cũng được". Thực tế, các loài trong chi Trichosanthes có thể chứa các độc tính sinh học nhất định. Trong y học cổ truyền Sri Lanka, rễ cây qua lâu trắng chỉ được ghi nhận dùng theo kinh nghiệm dân gian cho các vấn đề như viêm phế quản, nhức đầu và mụn nhọt ^[4]. Không hề có ghi nhận chính thống nào về việc rễ cây này điều trị dứt điểm viêm xương khớp ^[4].

Một hiểu lầm khác là gộp chung công dụng của mọi bộ phận trong cây. Người bệnh thường nghe nói qua lâu trắng chống viêm tốt liền tìm mua rễ để dùng, trong khi nghiên cứu về các triterpenoid chống viêm mạnh thực chất lại được phân lập từ phần xơ của quả ^[1]. Mặt khác, các nghiên cứu chống đái tháo đường hay chống oxy hóa của loài này lại được thực hiện trên các bộ phận trên mặt đất (thân, lá) ^{[4] [5]}.

Cuối cùng, việc tin rằng thảo dược có thể "thay thế hoàn toàn thuốc Tây" khiến nhiều bệnh nhân tự ý bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Hành vi này có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng như biến dạng khớp, dính khớp và mất khả năng vận động vĩnh viễn.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Do thiếu hụt hoàn toàn các dữ liệu an toàn trên người, nhóm đối tượng nhạy cảm cần đặc biệt cẩn trọng. Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm từ rễ qua lâu trắng. Các loài cùng chi Trichosanthes thường chứa các protein hoặc hoạt chất có khả năng gây sảy thai hoặc tác động lên tử cung, chẳng hạn như trichosanthin trong rễ loài Trichosanthes kirilowii được biết đến với đặc tính gây sảy thai ^[6].

Người mắc các bệnh mạn tính đang điều trị bằng thuốc như đái tháo đường, cao huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn thử nghiệm bất kỳ bài thuốc dân gian nào. Dịch chiết qua lâu trắng từng được ghi nhận làm giảm nồng độ đường huyết ở chuột cống mắc đái tháo đường (giảm 56,8% vào ngày 14 và 64,4% vào ngày 28) ^[4]. Nếu người bệnh tự ý uống kết hợp với thuốc hạ đường huyết có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết quá mức.

Ngoài ra, người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận cũng không nên tùy tiện dùng các loại rễ cây không rõ liều lượng và độc tính, tránh làm tăng gánh nặng đào thải cho các cơ quan nội tạng.

Gợi ý tiếp cận thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng qua lâu trắng trong đời sống thường ngày, giải pháp an toàn và khoa học nhất là tiếp cận nó như một loại thực phẩm. Quả qua lâu trắng (còn gọi là mướp rắn) là loại rau củ quen thuộc ở nhiều nước châu Á ^[7]. Phần quả này giàu chất xơ hòa tan và không hòa tan, chứa các khoáng chất như canxi, kali, magiê, sắt, kẽm cùng các chất chống oxy hóa tự nhiên như carotenoid, lycopene, flavonoid và axit phenolic ^{[7] [8]}.

Bạn có thể đưa quả mướp rắn vào bữa ăn gia đình thông qua các món luộc, nấu canh hoặc xào tương tự các loại mướp khác để bổ sung dưỡng chất và chất chống oxy hóa cho cơ thể một cách lành mạnh. Không nên tìm kiếm các bộ phận rễ trôi nổi trên thị trường để ngâm rượu hay sắc uống với mục đích chữa bệnh.

Khi gặp các vấn đề về đau nhức xương khớp, bước quan trọng nhất là đi khám tại các bệnh viện có chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và can thiệp kịp thời bằng các phác đồ y học đã được chứng minh hiệu quả.

Tóm lại, đặc tính chống viêm của các hợp chất triterpenoid trong qua lâu trắng là một hướng đi khoa học đầy hứa hẹn trong nghiên cứu dược liệu tương lai. Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, mọi tuyên bố rễ qua lâu trắng chữa dứt điểm bệnh khớp đều là phóng đại và thiếu căn cứ khoa học. Người bệnh cần giữ sự tỉnh táo, không tự ý dùng rễ cây thay thế phác đồ điều trị chuẩn của bác sĩ.