Nhiều người mắc đái tháo đường luôn lo sợ biến chứng suy thận nhưng chưa rõ nên ăn uống thế nào để bảo vệ cơ quan này. Chế độ ăn DASH vốn nổi tiếng giúp hạ huyết áp, liệu có thực sự bảo vệ được độ lọc cầu thận (eGFR) về lâu dài?

Các dữ liệu theo dõi y khoa cho thấy chế độ ăn DASH hỗ trợ làm chậm đà suy giảm chức năng thận và giảm nguy cơ tiến triển thành bệnh thận giai đoạn cuối, đặc biệt rõ rệt ở bệnh nhân tiểu đường kèm tăng huyết áp [1]. Ngược lại, việc ăn uống kém tuân thủ mô hình này làm tăng đáng kể nguy cơ tổn hại thận [2], [1].

Cơ chế tác động đến màng lọc thận

Độ lọc cầu thận biểu thị lượng máu được lọc sạch qua các quản cầu thận trong một phút. Khi đường huyết và huyết áp tăng cao kéo dài, các mạch máu nhỏ bên trong cầu thận bị xơ cứng và phá hủy, dẫn tới suy giảm eGFR nhanh chóng.

Chế độ ăn DASH hướng tới việc cân bằng các nhóm thực phẩm tự nhiên, giảm muối natri và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn. Chế độ ăn này ưu tiên trái cây, rau củ, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt, đậu và sữa ít béo [2], [3]. Đồng thời, người ăn cần cắt giảm thịt đỏ, thịt chế biến sẵn và đồ uống có đường [2], [3]. Khi áp lực huyết áp thành mạch hạ xuống và nguồn đạm từ thực vật thay thế bớt đạm động vật chế biến sẵn, tải lực lọc lên các nephron thận giảm đáng kể [2], [4].

Nghiên cứu ARIC: Theo dõi 23 năm về nguy cơ suy giảm eGFR

Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu ARIC công bố năm 2017 đã theo dõi 14.882 người tham gia có độ lọc cầu thận ban đầu khỏe mạnh (eGFR từ 60 mL/phút/1,73 m2 trở lên) [2]. Điểm số chế độ ăn DASH được chấm dựa trên mức tiêu thụ các nhóm thực phẩm tự báo cáo [2]. Biến cố bệnh thận được xác định khi eGFR giảm xuống dưới 60 kèm theo mức sụt giảm eGFR từ 25% trở lên so với ban đầu, hoặc phải nhập viện, tử vong do bệnh thận, hoặc mắc bệnh thận giai đoạn cuối [2].

Sau thời gian theo dõi trung vị lên tới 23 năm, có 3.720 người phát triển bệnh thận [2]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố như đái tháo đường, tăng huyết áp, huyết áp tâm thu và thuốc điều trị, nhóm ăn ít theo kiểu DASH nhất (tam phân vị thấp nhất) có nguy cơ mắc bệnh thận cao hơn 16% so với nhóm tuân thủ tốt nhất (HR: 1,16; KTC 95%: 1,07-1,26) [2]. Việc ăn nhiều thịt đỏ và thịt chế biến sẵn làm tăng nguy cơ tổn thương thận, trong khi dùng nhiều hạt, đậu và sữa ít béo giúp giảm thiểu nguy cơ này [2]. Giới hạn của nghiên cứu là dữ liệu ăn uống tự báo cáo và thiếu thông tin về albumin niệu [2].

Nguy cơ suy thận giai đoạn cuối ở bệnh nhân tiểu đường

Nghiên cứu công bố năm 2020 trên 1.110 người trưởng thành từ 20 tuổi trở lên mắc đồng thời tăng huyết áp và bệnh thận mạn tính (eGFR 30-59 mL/phút/1,73 m2) từ cơ sở dữ liệu NHANES (1988-1994) đã làm rõ hiệu quả bảo vệ này [1]. Chế độ ăn DASH được đánh giá qua hồi tưởng khẩu phần 24 giờ và dữ liệu bệnh thận giai đoạn cuối (ESRD) được ghi nhận qua hệ thống Dữ liệu Thận Hoa Kỳ [1].

Trong thời gian theo dõi trung vị 7,8 năm, có 18,4% người tham gia tiến triển thành bệnh thận giai đoạn cuối [1]. So với nhóm tuân thủ DASH cao nhất, những người tuân thủ kém nhất có nguy cơ tiến triển thành ESRD cao hơn rõ rệt: nhóm ngũ phân vị 1 có nguy cơ cao hơn 70% (RH: 1,7; KTC 95%: 1,1-2,7) và nhóm ngũ phân vị 2 có nguy cơ tăng gấp 2,2 lần (RH: 2,2; KTC 95%: 1,1-4,1) [1]. Đáng chú ý, mối liên quan nghịch đảo này mạnh mẽ nhất ở nhóm đối tượng mắc bệnh đái tháo đường và người da đen không thuộc gốc Tây Ban Nha [1].

Dữ liệu từ các nghiên cứu lâm sàng khác

Một phân tích cắt ngang năm 2022 thuộc nghiên cứu GCKD trên 2.813 bệnh nhân suy thận mạn vừa phải dưới sự chăm sóc thận học (tuổi trung bình 60,1; 41% phụ nữ) cho thấy điểm số DASH cao hơn liên kết độc lập với eGFR cao hơn (hệ số beta = 1,226; p < 0,001) [4]. Bệnh nhân ăn theo DASH có huyết áp tâm thu thấp hơn, dùng ít thuốc hạ áp hơn, mức HDL cao hơn và axit uric máu thấp hơn [4]. Về từng thành phần, ăn nhiều hạt, đậu, ngũ cốc, cá và chất béo không bão hòa đa gắn liền với eGFR cao hơn, trong khi việc dùng sữa (gồm cả sữa ít béo và béo nguyên phần) lại liên quan tới eGFR thấp hơn [4].

Tại Iran, nghiên cứu TLGS công bố năm 2017 theo dõi 1.630 người không mắc bệnh thận ban đầu trong 6,1 năm [3]. Nhóm tuân thủ DASH cao nhất có tỷ lệ mắc bệnh thận mạn (eGFR < 60) là 30%, thấp hơn 18% so với nhóm thấp nhất [3]. Sau khi hiệu chỉnh cả yếu tố đái tháo đường và tăng huyết áp, tuân thủ DASH giúp giảm 59% nguy cơ mắc bệnh thận mới (OR: 0,41; KTC 95%: 0,24-0,70) [3].

Ở chiều ngược lại, thử nghiệm DASH-Sodium công bố năm 2024 trên 409 người cho thấy chế độ DASH kết hợp giảm natri nghiêm ngặt (50 mmol/ngày) làm giảm eGFR khoảng 3,10 mL/phút/1,73 m2 sau 4 tuần can thiệp ngắn hạn [5]. Điều này phản ánh sự sụt giảm huyết động học tức thời qua màng lọc khi huyết áp giảm nhanh, chứ không đồng nghĩa với tổn thương mô thận thực thể [5]. Phân tích thứ cấp năm 2015 từ thử nghiệm này cũng chỉ ra ảnh hưởng của DASH lên huyết áp và các dấu ấn khoáng chất không bị thay đổi bởi mức eGFR ban đầu của người tham gia [6].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Chế độ ăn DASH mang lại lợi ích gián tiếp nhưng bền bỉ thông qua việc kiểm soát huyết áp tâm thu và giảm tải lượng acid chuyển hóa cho thận [2], [4]. Đối với bệnh nhân đái tháo đường, chế độ ăn nhiều chất xơ hòa tan từ hạt và đậu giúp ổn định đường huyết, từ đó giảm áp lực thẩm thấu lên cầu thận [2], [4].

Tuy nhiên, bằng chứng dài hạn chủ yếu đến từ các nghiên cứu quan sát tiến cứu và nghiên cứu cắt ngang [2], [4], [1]. Các nghiên cứu này còn hạn chế do sử dụng bảng câu hỏi khẩu phần tự báo cáo hoặc hồi tưởng 24 giờ, vốn có thể phát sinh sai số đo lường [2], [1]. Thêm vào đó, một số dữ liệu theo dõi chưa kiểm soát đầy đủ chỉ số albumin niệu xuyên suốt thời gian nghiên cứu [2].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng mắc bệnh tiểu đường có tổn thương thận là phải cắt bỏ hoàn toàn chất đạm. Thực tế, việc loại bỏ hoàn toàn đạm có thể gây suy dinh dưỡng; nghiên cứu chỉ ra việc thay thế thịt đỏ và thịt chế biến sẵn bằng các loại đạm thực vật từ hạt và đậu đem lại lợi ích bảo vệ thận [2], [4].

Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn theo DASH sẽ làm eGFR tăng vọt trở lại. eGFR phản ánh số lượng nephron còn hoạt động; khi nhu mô thận đã xơ hóa thì không thể hồi phục hoàn toàn. Chế độ ăn DASH chủ yếu bảo tồn chức năng thận còn lại và ngăn nguy cơ suy sụp nhanh thành suy thận giai đoạn cuối [1]. Việc eGFR hơi giảm nhẹ trong vài tuần đầu ăn nhạt là phản ứng huyết động thích nghi khi áp lực lọc giảm xuống [5].

Ai nên thận trọng khi áp dụng?

Bệnh nhân đái tháo đường có biến chứng suy thận mạn giai đoạn nặng (eGFR dưới 30 mL/phút/1,73 m2) cần hết sức cẩn trọng. Chế độ ăn DASH rất giàu kali và phốt pho do chứa nhiều rau xanh, trái cây khô và các loại hạt đỗ [2], [5]. Khi thận suy nặng, khả năng đào thải chất điện giải suy giảm, dễ dẫn tới tăng kali máu nguy hiểm gây loạn nhịp tim.

Bệnh nhân tiểu đường đang sử dụng các thuốc hạ áp nhóm ức chế men chuyển (ACEi), ức chế thụ thể (ARB) hoặc thuốc lợi tiểu giữ kali cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh lượng rau quả phù hợp trước khi áp dụng.

Cách áp dụng thực tế cho người bệnh tiểu đường

Để đưa DASH vào thực đơn an toàn mà vẫn bảo vệ tốt cầu thận, người bệnh nên thực hiện từng bước:

  • Thay thế nguồn đạm: Cắt giảm tối đa thịt đỏ và các loại thịt chế biến sẵn như xúc xích, dăm bông [2]. Bổ sung nguồn đạm từ cá, ngũ cốc nguyên cám, đậu đỗ và các loại hạt [2], [4].
  • Lựa chọn sản phẩm từ sữa: Ưu tiên sữa ít béo hoặc tách béo, đồng thời theo dõi số lượng dùng mỗi ngày theo hướng dẫn chuyên khoa [2], [4].
  • Cắt giảm natri và đồ ngọt: Loại bỏ hoàn toàn nước ngọt có gas, đồ uống pha thêm đường [2], [3]. Nêm nếm nhạt dần, hạn chế thực phẩm đóng hộp để giữ huyết áp ổn định.
  • Phối hợp thực phẩm: Chia nhỏ lượng hạt và rau xanh trong các bữa ăn chính để tránh gây dồn ứ kali đột ngột, kết hợp uống đủ nước trong ngày.

Duy trì lối sống lành mạnh cùng chế độ ăn khoa học kiểu DASH giúp người bệnh tiểu đường bảo vệ tốt màng lọc cầu thận và giảm thiểu nguy cơ phải chạy thận nhân tạo [1]. Hãy luôn thảo luận cùng bác sĩ điều trị để có lộ trình dinh dưỡng phù hợp nhất với giai đoạn bệnh của bản thân.