Người suy tim phân suất tống máu giảm có nên ăn DASH natri thấp?

Nhiều người bệnh suy tim thường truyền tai nhau quy tắc kiêng tuyệt đối muối ăn để tránh ứ nước và phù nề chân. Không ít người áp dụng chế độ ăn kiêng DASH nguyên bản kết hợp cắt giảm natri xuống mức cực thấp vì tin rằng càng ít muối thì tim càng khỏe. Tuy nhiên, giới y khoa hiện nay đang ghi nhận nhiều tranh luận trái chiều xung quanh lời khuyên này.

Câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học mới nhất: Bệnh nhân suy tim phân suất tống máu giảm (HFrEF) không nên tự ý cắt giảm natri quá nghiêm ngặt. Việc hạn chế muối quá mức không mang lại lợi ích giảm tử vong, thậm chí làm tăng nguy cơ nhập viện và khiến bệnh nặng thêm ^[1].

Vì sao cắt giảm muối quá đà gây hại cho tim?

Natri là chất điện giải cần thiết để duy trì thể tích tuần hoàn và dẫn truyền thần kinh cơ. Về mặt lý thuyết, lượng natri dư thừa sẽ gây giữ nước, làm tăng gánh nặng cho quả tim vốn đã suy yếu ^[2]. Tuy nhiên, việc ép lượng muối nạp vào xuống mức quá thấp lại phản tác dụng sinh học nghiêm trọng.

Khi lượng natri đưa vào cơ thể giảm sâu, thể tích lòng mạch bị co thắt quá mức dẫn đến giảm tưới máu thận và giảm cung lượng tim ^[3], ^[2]. Tình trạng tụt giảm lưu lượng máu này ngay lập tức kích hoạt hệ thống renin-angiotensin-aldosterone (RAAS) hoạt động mạnh mẽ ^[3], ^[2]. Đây là cơ chế bù trừ nhằm co mạch giữ huyết áp, nhưng nếu bị kích hoạt kéo dài sẽ khiến cơ tim xơ hóa, tim giãn rộng và suy thoái chức năng nhanh chóng ^[3], ^[2]. Ngoài ra, chế độ ăn quá nhạt làm tăng cảm giác khát nước và khiến thức ăn mất ngon miệng, gián tiếp dẫn đến việc sụt giảm calo cùng các dưỡng chất cần thiết ^[2].

Các nghiên cứu nói gì về chế độ ăn kiêng natri?

Những dữ liệu lâm sàng gần đây đang dần thay đổi quan điểm truyền thống về việc kiểm soát muối ở người bệnh tim mạch ^[4].

Một nghiên cứu công bố năm 2022 theo dõi mối liên quan giữa các thành phần của chế độ ăn DASH với tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân có tiền sử suy tim ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng mức tiêu thụ natri dưới 1.143 mg/1.000 kcal không hề liên quan đến việc giảm nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân ^[3]. Dữ liệu từ nghiên cứu này ghi nhận tỷ lệ bài tiết natri qua nước tiểu dưới 3,0 g/ngày có liên quan đến việc tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch hoặc tử vong so với mức 4,0 đến 6,0 g/ngày ^[3]. Nghiên cứu cũng dẫn chứng một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy chế độ ăn dưới 1.500 mg natri/ngày không giảm được các biến cố lâm sàng ở người suy tim mạn so với chăm sóc thông thường ^[3]. Điểm sáng duy nhất từ nghiên cứu 2022 là việc tăng lượng kali nạp vào (trên 2.238 mg/1.000 kcal) có xu hướng giảm nhẹ nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân với tỷ số nguy cơ hiệu chỉnh HR 0,698 (khoảng tin cậy 95% từ 0,426 đến 1,143; p = 0,151) ^[3].

Một tổng quan hệ thống toàn diện năm 2024 đã tổng hợp dữ liệu từ 9 bài tổng quan hệ thống trên nhiều cơ sở dữ liệu y khoa uy tín nhằm đánh giá hiệu quả của việc hạn chế muối ^[1]. Kết quả cho thấy bằng chứng hiện tại không ủng hộ việc hạn chế natri giúp cải thiện tỷ lệ tử vong, tỷ lệ tái nhập viện hay chất lượng cuộc sống ^[1]. Đáng lưu ý, việc kiêng natri nghiêm ngặt dưới hoặc bằng 2.000 mg/ngày còn có thể làm tăng nguy cơ tử vong, tăng tỷ lệ tái nhập viện và khiến triệu chứng suy tim trầm trọng hơn ^[1].

Trước đó, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên thí điểm mang tên GOURMET-HF (2019) thực hiện trên 66 bệnh nhân cao tuổi vừa xuất viện vì suy tim (độ tuổi trung bình 71 ± 8 tuổi, 30% nữ, phân suất tống máu trung bình 39 ± 18%) ^[5]. Bệnh nhân được chia thành hai nhóm: một nhóm dùng bữa ăn DASH hạn chế natri mức 1.500 mg/ngày giao tận nhà trong 4 tuần và nhóm còn lại theo chế độ chăm sóc thông thường ^[5]. Kết quả theo dõi 12 tuần cho thấy điểm số tổng hợp chất lượng cuộc sống KCCQ tăng tương đương giữa hai nhóm (tăng từ 46 ± 23 lên 59 ± 20 ở nhóm can thiệp so với 43 ± 19 lên 53 ± 24 ở nhóm thông thường, p = 0,38) ^[5]. Dù điểm lâm sàng KCCQ có xu hướng cải thiện tốt hơn ở nhóm ăn DASH (tăng từ 47 ± 22 lên 65 ± 19 so với 45 ± 20 lên 55 ± 26, p = 0,053), tỷ lệ tái nhập viện 30 ngày do suy tim chỉ cho thấy xu hướng giảm (11% so với 27%, p = 0,06) chứ chưa đạt ý nghĩa thống kê rõ rệt ^[5].

Bằng chứng hạn chế và sự nhầm lẫn giữa các thể suy tim

Nhiều người bệnh nhầm lẫn giữa suy tim phân suất tống máu giảm (HFrEF) và suy tim phân suất tống máu bảo tồn (HFpEF). Hai thể bệnh này có cơ chế bệnh sinh và đáp ứng dinh dưỡng không hoàn toàn giống nhau.

Năm 2013 và 2014, hai nghiên cứu can thiệp kéo dài 21 ngày trên 13 bệnh nhân suy tim có phân suất tống máu bảo tồn (HFpEF) kèm tăng huyết áp đã cho thấy chế độ ăn DASH hạn chế natri (khoảng 50 mmol/2.100 kcal) mang lại tác động tích cực ^[6], ^[7]. Cụ thể, chế độ này giúp giảm huyết áp tâm thu đo tại phòng khám từ 155 xuống 138 mmHg (p = 0,02), giảm áp lực động mạch cảnh - đùi, giảm stress oxy hóa thông qua việc giảm F2-isoprostanes trong nước tiểu 31% ^[7]. Đồng thời, nó cải thiện chức năng tâm trương thất trái và tăng cường ghép cặp thất - động mạch ^[6].

Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh không thể đánh đồng kết quả từ nhóm HFpEF sang nhóm HFrEF. Hơn nữa, tổng quan y khoa năm 2016 chỉ ra rằng bằng chứng về hạn chế muối trong suy tim mạn tính vẫn rất mâu thuẫn, nhiều thử nghiệm có cỡ mẫu quá nhỏ hoặc được tiến hành đồng thời với việc dùng thuốc lợi tiểu liều cao và siết chặt lượng dịch uống ^[4]. Hướng dẫn điều trị của các hiệp hội tim mạch lớn hiện nay cũng không đưa ra khuyến cáo mạnh mẽ ủng hộ việc siết chặt natri nghiêm ngặt cho toàn bộ bệnh nhân suy tim ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "ăn càng nhạt càng sống lâu". Dữ liệu khoa học đã chứng minh mức bài tiết natri quá thấp dưới 3,0 g/ngày lại đi kèm tiên lượng tim mạch xấu hơn ^[3]. Ăn nhạt cực đoan không giúp phòng ngừa suy tim tái phát mà khiến huyết áp tụt sâu và suy giảm chức năng thận ^[3], ^[2].

Sai lầm thứ hai là loại bỏ hoàn toàn các gia vị chứa muối và chỉ ăn đồ luộc không nêm nếm. Cách ăn này khiến người cao tuổi chán ăn, dẫn đến suy dinh dưỡng protein - năng lượng, một yếu tố dự báo tử vong độc lập ở bệnh nhân suy tim ^[5], ^[2].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Những nhóm bệnh nhân sau đây tuyệt đối không tự ý áp dụng chế độ kiêng natri nghiêm ngặt dưới 2.000 mg/ngày nếu không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa ^[1]:

• Người bệnh suy tim phân suất tống máu giảm đang dùng thuốc lợi tiểu liều cao.
• Người có huyết áp nền thấp hoặc thường xuyên bị chóng mặt do tụt huyết áp tư thế ^[5].
• Người có tiền sử suy thận mạn tính hoặc tổn thương thận cấp ^[5].
• Người bệnh cao tuổi, thể trạng suy kiệt, ăn uống kém hoặc có nguy cơ suy dinh dưỡng ^[5], ^[2].

Bên cạnh đó, việc sử dụng các loại muối giàu kali thay thế cho muối ăn thông thường dù có thể hỗ trợ giảm nguy cơ tim mạch ở một số người ^[3], nhưng người suy tim đang dùng các nhóm thuốc giữ kali (như spironolactone, thuốc ức chế men chuyển, chẹn thụ thể) cần tham khảo bác sĩ trước khi dùng để tránh biến chứng tăng kali máu nguy hiểm ^[5].

Hướng dẫn ăn uống an toàn và cân bằng

Người bệnh suy tim phân suất tống máu giảm nên duy trì mức nạp muối vừa phải, không thừa nhưng cũng không được kiêng khem khắc nghiệt:

• Giữ lượng muối ở mức trung bình: Thay vì ép xuống dưới 1.500 mg - 2.000 mg natri/ngày, người bệnh nên duy trì chế độ ăn thông thường với mức natri hợp lý khoảng 2.000 - 2.500 mg natri/ngày (tương đương khoảng 5 - 6g muối ăn), tránh các loại thực phẩm đóng hộp hay thịt chế biến sẵn chứa lượng muối ẩn khổng lồ ^[3], ^[1].
• Tận dụng nguyên lý dinh dưỡng của chế độ DASH: Thay vì chỉ tập trung vào việc giảm natri, hãy chú trọng ăn nhiều rau củ quả, ngũ cốc nguyên hạt để bổ sung đủ chất khoáng tự nhiên như magie và kali nhằm hỗ trợ sức khỏe tim mạch ^[3], ^[7].
• Nêm nếm bằng thảo mộc tự nhiên: Dùng hành, tỏi, tiêu, gừng, nước cốt chanh để tạo hương vị thơm ngon cho món ăn mà không cần thêm quá nhiều muối tinh luyện.
• Theo dõi cân nặng mỗi ngày: Cân vào mỗi buổi sáng sau khi đi vệ sinh để nhận biết sớm dấu hiệu ứ dịch (tăng từ 1,5 - 2kg trong 2-3 ngày) thay vì lo sợ rồi nhịn muối triệt để.

Chế độ dinh dưỡng cho người suy tim phân suất tống máu giảm cần sự hài hòa, cá thể hóa thay vì áp dụng máy móc các khuôn mẫu kiêng khem cực đoan. Người bệnh không nên tự ý siết muối xuống mức quá thấp, mà hãy duy trì chế độ ăn ngon miệng, đủ chất và trao đổi định kỳ với bác sĩ điều trị để điều chỉnh lượng muối phù hợp với tình trạng dùng thuốc và chức năng thận của mình.