DASH và Địa Trung Hải: Chọn chế độ nào cho tim mạch?

Bệnh tim mạch là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu, khiến việc lựa chọn thực đơn ăn uống hằng ngày trở thành mối bận tâm lớn của nhiều người. Hai cái tên thường được nhắc đến nhiều nhất trong các hướng dẫn y khoa là chế độ ăn Địa Trung Hải và chế độ ăn DASH. Nhiều người băn khoăn liệu đâu mới là giải pháp tối ưu cho trái tim của mình.

Thực tế, cả hai chế độ ăn đều chứng minh được khả năng giảm nguy cơ bệnh tim mạch và kéo dài tuổi thọ qua nhiều công trình nghiên cứu ^[1]. Điểm khác biệt mấu chốt nằm ở cách xử lý nhóm chất béo, nguồn thực phẩm từ sữa và mục tiêu hạ huyết áp chuyên biệt.

Bản chất và nguồn gốc khác nhau của hai chế độ ăn

Chế độ ăn Địa Trung Hải bắt nguồn từ thói quen ẩm thực truyền thống tại miền nam nước Ý và Hy Lạp ^[1]. Mô hình này mang đậm dấu ấn văn hóa vùng miền, tập trung vào việc tiêu thụ nhiều rau xanh lá, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt, đậu và khoai tây [2, 5]. Điểm độc đáo của ẩm thực Địa Trung Hải là lượng tiêu thụ dầu ô liu nguyên chất hàng ngày rất dồi dào, ăn cá ở mức vừa phải và có thể kèm một lượng rượu vang vừa phải trong bữa ăn [2, 5].

Ngược lại, DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) là một kế hoạch dinh dưỡng khoa học được Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Mỹ phát triển với mục đích ban đầu là kiểm soát bệnh tăng huyết áp ^[1]. Chế độ này sau đó được Hiệp hội Tim mạch Mỹ (AHA) và Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) khuyến nghị cho toàn thể người dân ^[1]. Điểm nhấn trung tâm của DASH là khống chế nghiêm ngặt hàm lượng muối (natri), hạn chế đồ ngọt công nghiệp, giảm chất béo bão hòa và đặc biệt tăng cường tiêu thụ các sản phẩm từ sữa [2, 5].

Cả hai mô hình đều có điểm chung là ưu tiên các thực phẩm nguồn gốc thực vật tự nhiên và giới hạn tối đa thịt đỏ [2, 5]. Tuy nhiên, triết lý về chất béo và sữa tạo ra sự phân hóa rõ ràng giữa hai lựa chọn này.

Khác biệt cốt lõi về chất béo: Dầu ô liu đối đầu việc cắt giảm toàn diện

Khác biệt dễ thấy nhất giữa hai trường phái nằm ở chất béo. Chế độ ăn Địa Trung Hải không hề hạn chế tổng lượng chất béo nạp vào cơ thể, miễn là phần lớn đến từ nguồn chất béo không bão hòa đơn lành mạnh ^[2]. Dầu ô liu nguyên chất được dùng làm nguồn chất béo chính trong hầu hết các món ăn ^[1]. Nhóm chất béo này giúp cung cấp năng lượng và duy trì tính mềm dẻo của mạch máu mà không làm tăng các mảng xơ vữa.

Ngược lại, chế độ DASH giữ quan điểm kiểm soát chất béo chặt chẽ hơn. DASH hạn chế nghiêm ngặt chất béo bão hòa và các loại đồ ngọt thương mại ^[2]. Mục tiêu chính của DASH là đưa lượng chất béo bão hòa xuống mức thấp nhất nhằm giảm cholesterol xấu [2, 5].

Chính sự ưu tiên dầu thực vật giàu chất béo đơn của Địa Trung Hải tạo ra cảm giác ngon miệng, dễ duy trì theo lối sống dài hạn ^[3]. Trong khi đó, DASH yêu cầu kỷ luật nghiêm ngặt hơn về khẩu phần chất béo trong chế độ ăn hàng ngày.

Khác biệt về sữa và hàm lượng muối nạp vào

Nếu như Địa Trung Hải chỉ dùng các sản phẩm từ sữa ít béo ở mức độ vừa phải ^[1], thì DASH lại đặc biệt nhấn mạnh đến việc tiêu thụ sữa ^[2]. Các sản phẩm từ sữa ít béo hoặc không béo là thành phần cốt lõi của DASH, nhằm cung cấp canxi, kali và magie – ba khoáng chất quan trọng hỗ trợ điều hòa huyết áp tự nhiên.

Về kiểm soát natri, chế độ DASH đưa ra các mốc số lượng cực kỳ cụ thể. Thực đơn DASH tiêu chuẩn chỉ cho phép tối đa 2.300 mg natri mỗi ngày ^[1]. Đối với biến thể khắt khe hơn, lượng natri giới hạn ở mức 1.500 mg mỗi ngày, mang lại hiệu quả giảm huyết áp rõ rệt hơn ^[1].

Ở phía bên kia, chế độ Địa Trung Hải không đặt nặng việc đo đếm miligam natri cụ thể ^[2]. Chế độ này giảm natri một cách tự nhiên nhờ việc loại bỏ thực phẩm chế biến sẵn và thay bằng các loại thảo mộc, gia vị nguyên bản ^[1].

Cơ chế bảo vệ tim mạch: Huyết áp và mỡ máu

Cơ chế sinh học giúp hai chế độ này bảo vệ tim mạch đã được lý giải thông qua nhiều con đường bệnh học khác nhau ^[1]. Cả hai đều tác động tích cực đến tình trạng viêm, giảm stress oxy hóa, kiểm soát huyết áp, cũng như cải thiện rối loạn chức năng nội mạc và hệ thần kinh tự chủ ^[1].

Chế độ DASH thể hiện khả năng vượt trội trong việc kiểm soát huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương [4, 6]. Đồng thời, DASH giúp giảm nồng độ cholesterol tỷ trọng thấp (LDL-C), cải thiện độ nhạy insulin, giảm nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường [4, 5]. Sự kết hợp giữa giảm muối và tăng khoáng chất giúp thành mạch máu thư giãn nhanh chóng ^[1].

Chế độ Địa Trung Hải mang lại lợi ích chống viêm mạnh mẽ nhờ nguồn polyphenol dồi dào từ dầu ô liu và thực vật ^[1]. Chế độ này tác động toàn diện lên các yếu tố nguy cơ tim mạch, ngăn ngừa quá trình xơ vữa động mạch và bảo tồn chức năng bơm máu của cơ tim [3, 4].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận điều gì?

Nhiều thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu đoàn hệ lớn đã so sánh trực tiếp hiệu quả của hai chế độ này trên các nhóm đối tượng khác nhau.

Thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng OmniHeart ghi nhận chế độ DASH giúp hạ huyết áp, giảm nồng độ cholesterol LDL-C và hạ thấp nguy cơ bệnh tim mạch tổng thể ^[1]. Một phân tích tổng hợp trên 24 thử nghiệm với 23.858 người bị tăng huyết áp cho thấy DASH đạt mức giảm huyết áp ròng lớn nhất: giảm 7,62 mm Hg huyết áp tâm thu và 4,22 mm Hg huyết áp tâm trương ^[4]. Điểm bất ngờ là nhóm ăn Địa Trung Hải trong phân tích này chỉ giảm huyết áp tâm trương mà không giảm đáng kể huyết áp tâm thu ^[4]. Hiệu quả điều hòa huyết áp của DASH được đánh giá tương đương việc dùng một loại thuốc đơn trị liệu ^[4].

Một tổng quan hệ thống năm 2019 về các can thiệp chế độ ăn cũng ghi nhận DASH giúp giảm 11,4 mm Hg huyết áp tâm thu (khoảng tin cậy 95%: -15,9 đến -6,9) và 5,5 mm Hg huyết áp tâm trương (khoảng tin cậy 95%: -8,2 đến -2,7) ở cả người có lẫn không có tăng huyết áp ^[3]. Ngoài ra, việc tuân thủ DASH còn giúp giảm nguy cơ bệnh tim mạn tính và đột quỵ ^[3].

Về tỷ lệ tử vong dài hạn, nghiên cứu đoàn hệ Moli-sani tại Ý theo dõi 22.849 nam và nữ từ 35 tuổi trở lên trong thời gian trung vị 8,2 năm ^[5]. Kết quả cho thấy nhóm có điểm tuân thủ chế độ Địa Trung Hải cao nhất giảm 23% nguy cơ tử vong tim mạch (tỷ số nguy cơ HR 0,77; khoảng tin cậy 95%: 0,59-1,00) và giảm 23% tử vong do mọi nguyên nhân (HR 0,77; khoảng tin cậy 95%: 0,66-0,90) ^[5]. Nhóm có điểm tuân thủ DASH cao nhất cũng giảm 19% nguy cơ tử vong do tim mạch (HR 0,81; khoảng tin cậy 95%: 0,69-0,96) và giảm 19% tử vong do mọi nguyên nhân (HR 0,81; khoảng tin cậy 95%: 0,69-0,96) ^[5]. Các dấu ấn chuyển hóa đường giải thích 7% mối liên quan của Địa Trung Hải và 21,6% của DASH với tỷ lệ giảm tử vong ^[5].

Nghiên cứu NHANES III trên 2.767 người trưởng thành từ 20 đến 90 tuổi tại Mỹ ghi nhận sự khác biệt theo độ tuổi ^[6]. Ở nhóm dưới 45 tuổi, điểm Địa Trung Hải cao gắn liền với tỷ lệ cao hơn về kiểu hình béo phì nhưng chuyển hóa khỏe mạnh (OR 2,57; khoảng tin cậy 95%: 1,04-6,35) ^[6]. Trong khi đó, điểm DASH cao giúp giảm nguy cơ kiểu hình cân nặng bình thường nhưng rối loạn chuyển hóa (OR 0,59; khoảng tin cậy 95%: 0,38-0,93) ^[6]. Ở nhóm từ 45 tuổi trở lên, mối liên quan này không còn ý nghĩa thống kê ^[6]. Ngoài ra, trong một thử nghiệm nhỏ trên 137 người thừa cân, ít vận động bị tăng huyết áp, nhóm can thiệp DASH cải thiện tốc độ tâm thần vận động tốt hơn sau 4 tháng ^[2].

Hiểu lầm thường gặp khi áp dụng hai chế độ ăn

Nhiều người lầm tưởng rằng chế độ ăn Địa Trung Hải cho phép dùng chất béo tùy ý. Thực tế, lợi ích tim mạch chỉ đến từ chất béo không bão hòa đơn như dầu ô liu nguyên chất và các loại hạt, trong khi thịt đỏ và mỡ động vật vẫn bị cắt giảm mạnh [2, 5]. Uống rượu vang cũng cần kiểm soát ở mức vừa phải, không được lạm dụng ^[2].

Một hiểu lầm khác với DASH là chỉ cần cắt giảm muối ăn là đủ. Chế độ DASH là một cấu trúc dinh dưỡng tổng thể, đòi hỏi tăng cường rau xanh, trái cây và thực phẩm từ sữa để nạp đủ khoáng chất, chứ không đơn thuần là ăn nhạt [2, 5].

Đặc biệt, không nên cho rằng hai chế độ này luôn có hiệu quả kỳ diệu cho mọi giai đoạn bệnh tật. Nghiên cứu thực tế cho thấy lợi ích của chúng phụ thuộc rất nhiều vào tình trạng bệnh nền của từng cá nhân [1, 3].

Ai nên thận trọng khi lựa chọn?

Mặc dù rất tốt cho người bình thường hoặc người có nguy cơ tim mạch phổ thông, cả hai chế độ ăn đều bộc lộ hạn chế trên bệnh nhân suy thận nặng.

Nghiên cứu đoàn hệ đa quốc gia DIET-HD trên 9.757 người lớn đang chạy thận nhân tạo, theo dõi trung vị 2,7 năm với 2.087 ca tử vong (829 ca do tim mạch), cho thấy cả Địa Trung Hải và DASH đều không liên quan đến việc giảm tỷ lệ tử vong chung hay tử vong tim mạch ở nhóm này ^[7]. Tỷ số nguy cơ điều chỉnh của nhóm điểm Địa Trung Hải cao nhất là 1,14 đối với tử vong tim mạch và 1,01 đối với tử vong chung ^[7]. Với nhóm điểm DASH cao nhất, các con số này lần lượt là 1,19 và 1,00 ^[7]. Điểm sáng duy nhất là DASH giúp giảm tỷ lệ tử vong chung ở nhóm bệnh nhân chạy thận dưới 60 tuổi (HR 0,70; khoảng tin cậy 95%: 0,53-0,94) ^[7].

Một phân tích tổng hợp năm 2023 trên 7 nghiên cứu với 9.400 bệnh nhân bệnh thận giai đoạn cuối cũng xác nhận điểm số DASH không làm thay đổi tỷ lệ tử vong chung (tỷ số chênh OR 1,00; 95% CI: 0,89-1,12) và tỷ số chênh tử vong tim mạch là 1,19 ^[8]. Điểm số Địa Trung Hải có OR tử vong tim mạch là 1,14, nhưng có ghi nhận giảm nguy cơ phì đại thất trái (OR 0,82; 95% CI: 0,68-0,99) trong một nghiên cứu gồm 127 bệnh nhân ^[8].

Đối với bệnh nhân tăng axit uric máu hoặc bệnh gút, tổng quan năm 2019 cho thấy DASH giúp cải thiện các yếu tố nguy cơ tim mạch như huyết áp và cholesterol nhưng dữ liệu trên người gút còn hạn chế ^[3]. Chế độ Địa Trung Hải được đánh giá là phù hợp dài hạn hơn vì tác động lên cả axit uric và tim mạch, nhưng bằng chứng can thiệp trực tiếp trên bệnh nhân gút vẫn chưa đủ ^[3]. Do đó, người có bệnh thận mạn, gút hoặc đang dùng thuốc điều trị bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi thực đơn.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và lựa chọn phù hợp

Để đưa ra lựa chọn phù hợp nhất, người dùng có thể căn cứ vào mục tiêu sức khỏe cụ thể của bản thân:

Nếu mục tiêu chính là hạ huyết áp khẩn cấp: Chế độ DASH là lựa chọn ưu tiên hàng đầu [2, 6]. Hãy bắt đầu bằng cách giảm muối ăn, kiểm soát dưới 2.300 mg natri mỗi ngày (khoảng một thìa cà phê muối) hoặc xuống 1.500 mg natri nếu muốn hạ huyết áp nhiều hơn ^[1]. Bổ sung sữa tách béo hoặc sữa ít đường vào bữa phụ, tăng cường rau củ giàu kali và loại bỏ đồ ngọt đóng gói [2, 5].

Nếu mục tiêu là bảo vệ mạch máu dài hạn, ăn ngon miệng: Chế độ Địa Trung Hải là sự lựa chọn linh hoạt ^[3]. Hãy dùng dầu ô liu nguyên chất để trộn salad hoặc nấu nướng nhẹ nhàng [2, 5]. Tăng cường các món cá béo (cá hồi, cá thu) ít nhất 2 lần mỗi tuần, ăn nhiều loại đậu, hạt bí, hạnh nhân và ngũ cốc nguyên hạt [2, 5].

Cả DASH và Địa Trung Hải đều là những khuôn mẫu ăn uống bảo vệ tim mạch hàng đầu đã được khoa học kiểm chứng ^[1]. Tùy vào việc bạn cần kiểm soát huyết áp nhanh chóng hay hướng tới lối sống dễ duy trì cùng dầu ô liu, hãy chọn phương pháp phù hợp nhất với thể trạng và luôn hỏi ý kiến bác sĩ nếu có bệnh lý nền.