Dầu cá từ lâu trở thành thực phẩm bổ sung quen thuộc trong nhiều gia đình nhờ danh tiếng bảo vệ tim mạch. Nhiều người có thói quen tự ý mua các viên nang dầu cá liều cao uống mỗi ngày nhằm phòng ngừa xơ vữa hay hạ mỡ máu. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học gần đây cảnh báo việc lạm dụng loại dưỡng chất này có thể dẫn tới tác dụng phụ nguy hiểm cho nhịp tim.
Câu trả lời trực tiếp từ các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng: Dầu cá, đặc biệt khi dùng ở liều lượng dược phẩm cao từ 1 g/ngày trở lên, thực sự làm tăng nguy cơ mắc rung nhĩ [3, 5]. Rung nhĩ là tình trạng rối loạn nhịp tim kéo dài phổ biến nhất toàn cầu, gây gánh nặng y tế lớn do làm tăng tỷ lệ nhập viện và tử vong [1]. Mức độ rủi ro này phụ thuộc trực tiếp vào liều lượng bổ sung mỗi ngày [1, 3].
Cơ chế tác động: Con dao hai lưỡi từ trương lực phế vị
Axit béo omega-3 biển, bao gồm axit eicosapentaenoic (EPA) và axit docosahexaenoic (DHA), mang đặc tính vừa chống loạn nhịp vừa dễ gây loạn nhịp [2]. Tác động này phụ thuộc chặt chẽ vào cơ chế hoạt động và nồng độ chất đưa vào cơ thể người bệnh [2].
Một cơ chế chính được xác định là tác động của omega-3 lên trương lực dây thần kinh phế vị [3]. Các axit béo này kích thích trương lực phế vị theo mức liều tăng dần [3]. Khi kích thích phế vị ở mức độ thấp, cơ thể nhận tác dụng bảo vệ, giúp giảm thiểu nguy cơ phát sinh cơn rung nhĩ [3]. Ngược lại, kích thích phế vị mức độ cao do nạp lượng lớn omega-3 lại gây kích ứng cơ tâm nhĩ, làm tăng rõ rệt nguy cơ bùng phát rung nhĩ [3].
Bằng chứng từ các phân tích gộp quy mô lớn
Nhiều phân tích tổng hợp các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) lớn đã làm sáng tỏ mối liên hệ đáng lo ngại này.
Một tổng quan và phân tích gộp năm 2024 khảo sát 8 thử nghiệm RCT trên 83.112 người và 17 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu trên 54.799 người [3]. Nhóm can thiệp bổ sung DHA và/hoặc EPA ghi nhận nguy cơ tương đối mắc rung nhĩ tăng 24% so với nhóm chứng (tỷ lệ biến cố tuyệt đối 4,0% so với 3,3%; tỷ lệ nguy cơ RR 1,24, khoảng tin cậy 95% CI 1,11-1,38) [3]. Nguy cơ này tăng phụ thuộc liều: liều khoảng 1000 mg/ngày làm tăng khoảng 12% nguy cơ, trong khi liều 1800 đến 4000 mg/ngày đẩy nguy cơ tăng vọt lên khoảng 50% [3].
Một phân tích gộp khác năm 2022 trên 7 nghiên cứu với tổng cộng 81.210 bệnh nhân cũng chỉ ra việc bổ sung lâu dài omega-3 làm tăng nguy cơ rung nhĩ (tỷ số nguy hại HR 1,25, 95% CI 1,07-1,46) [2]. Rủi ro rung nhĩ biểu hiện rõ nét nhất ở các phác đồ dùng liều lớn hơn 1 g/ngày [3, 5]. Đánh giá từ các thử nghiệm biến cố tim mạch cho thấy, cứ mỗi 1 g bổ sung hàng ngày tăng thêm, nguy cơ tương đối mắc rung nhĩ lại tăng thêm 10-11% [4]. Một phân tích gộp khác cũng ghi nhận mức tăng tương đối 25% nguy cơ rung nhĩ ở người dùng dầu cá biển [5].
Kết quả từ các thử nghiệm lâm sàng đối chứng then chốt
Mối lo ngại về biến cố tim mạch này lần đầu tiên gây chú ý sau báo cáo của thử nghiệm REDUCE-IT [4]. Nghiên cứu REDUCE-IT ghi nhận việc sử dụng icosapent ethyl (EPA tinh khiết) liều cao 4 g/ngày giúp giảm 25% biến cố tim mạch nhưng lại đi kèm sự gia tăng biến cố nhập viện do rung nhĩ so với giả dược dầu khoáng [3, 8].
Kế tiếp, thử nghiệm STRENGTH đánh giá 4 g omega-3 mỗi ngày phối hợp giữa EPA và DHA đối chứng với giả dược dầu ngô [3, 8]. Nghiên cứu phải dừng sớm do không đem lại hiệu quả lâm sàng thực tế, đồng thời làm tăng tỷ lệ biến cố rung nhĩ rõ rệt lên mức 2,2% so với 1,3% ở nhóm giả dược (HR 1,69, 95% CI 1,29-2,21) [3, 8].
Tại thử nghiệm OMEMI, nhóm bệnh nhân cao tuổi (từ 75 tuổi trở lên) mới trải qua nhồi máu cơ tim được cho dùng 1,8 g chất bổ sung mỗi ngày [4]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ rung nhĩ phát hiện qua lâm sàng hoặc điện tâm đồ ở nhóm can thiệp lên tới 7,2% so với 4,0% ở nhóm dùng giả dược (HR 1,94, 95% CI 0,98-3,45) [4].
Ngoài ra, thử nghiệm OPERA sử dụng omega-3 chu phẫu cho người trải qua phẫu thuật tim mở cho thấy can thiệp này hoàn toàn không giúp giảm nguy cơ rung nhĩ sau phẫu thuật so với giả dược [2].
Giới hạn bằng chứng và sự khác biệt giữa thuốc và thực phẩm
Mặc dù thử nghiệm RCT chỉ ra nguy cơ của việc bổ sung liều cao, các nghiên cứu quan sát về nồng độ omega-3 trong máu, mô mỡ hay khẩu phần ăn uống lại chỉ ra mối liên hệ nghịch biến [1, 7]. Mức giảm nguy cơ rung nhĩ tối đa đạt 12% khi tiêu thụ khoảng 650 mg/ngày DHA và EPA qua đường ăn uống tự nhiên [3].
Giới hạn lớn hiện nay của y văn là chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nào đối đầu trực tiếp để so sánh nhiều mức liều khác nhau (chẳng hạn liều cao đối đầu liều thấp và giả dược) trên cùng một quần thể [4]. Ngoài ra, dữ liệu về ảnh hưởng của omega-3 có nguồn gốc từ thực vật đối với rung nhĩ còn rất hạn chế [5]. Vì vậy, lợi ích giảm biến cố tim mạch của phác đồ EPA liều cao vẫn cần được cân nhắc kỹ lưỡng trước nguy cơ gây rối loạn nhịp tim [2, 8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dầu cá
Nhiều người lầm tưởng rằng dầu cá là chất dinh dưỡng lành tính nên uống càng nhiều càng mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe. Đây là quan niệm sai lầm vì việc sử dụng liều cao mức dược phẩm có thể đảo ngược tác dụng, chuyển từ bảo vệ sang gây loạn nhịp [1, 5].
Một hiểu lầm khác là dầu cá có thể ngăn ngừa tình trạng rung nhĩ sau các ca mổ tim. Bằng chứng khoa học từ thử nghiệm OPERA và phân tích gộp chuyên biệt xác nhận việc nạp omega-3 trước phẫu thuật tim không làm giảm tần suất xảy ra rung nhĩ hậu phẫu [2]. Việc tự ý sử dụng viên uống mà không qua đánh giá tiền sử tim mạch tiềm ẩn nguy hiểm lớn [6].
Đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Cơ quan Quản lý Dược phẩm và Sản phẩm Chăm sóc Sức khỏe (MHRA) đã phát thông báo cập nhật về thuốc chứa este etyl của axit omega-3 dạng viên nang 1000 mg, cảnh báo về nguy cơ rung nhĩ phụ thuộc liều [7]. Cảnh báo này hướng trực tiếp đến những bệnh nhân đã mắc bệnh tim mạch hoặc mang các yếu tố nguy cơ tim mạch sẵn có [7].
Những người có tiền sử tim đập nhanh, bệnh nhân cao tuổi, người sau cơn nhồi máu cơ tim cần tuyệt đối tránh việc tự ý dùng liều lớn hơn 1 g/ngày [3, 5]. Hiện các hướng dẫn y khoa cho phép dùng EPA (như IPE) cho một số nhóm bệnh nhân chọn lọc, nhưng chưa có chỉ định cụ thể về việc tầm soát rủi ro rung nhĩ trước khi kê đơn [6]. Thầy thuốc cần thảo luận rõ ràng ưu nhược điểm và cảnh báo nguy cơ rung nhĩ trước khi chỉ định chế phẩm này cho người bệnh [5].
Gợi ý áp dụng và bổ sung an toàn
Để tối ưu hóa sức khỏe tim mạch mà không lo ngại nguy cơ loạn nhịp, người dân nên ưu tiên bổ sung omega-3 qua chế độ ăn tự nhiên thay vì phụ thuộc thuốc bổ sung liều cao [1, 7].
Các nguồn cá béo tự nhiên như cá thu, cá hồi, cá trích mang lại hàm lượng EPA và DHA vừa phải, giúp duy trì mức bảo vệ tối ưu quanh ngưỡng 650 mg/ngày [3]. Khi chế biến, nên ưu tiên hấp, nướng hoặc nấu canh thanh đạm, tránh chiên rán nhiệt độ quá cao làm biến tính chất béo có lợi. Trong trường hợp được bác sĩ chỉ định dùng viên nang dầu cá dược phẩm nhằm hạ triglycerid máu, người bệnh cần tuân thủ đúng liều lượng, theo dõi sát các triệu chứng hồi hộp, đánh trống ngực hoặc mệt lử, và đi khám ngay nếu nghi ngờ rối loạn nhịp tim.
Bổ sung dầu cá liều cao từ 1 g/ngày trở lên có mối liên hệ rõ rệt với sự gia tăng nguy cơ rung nhĩ. Người dân nên duy trì lối sống lành mạnh, ưu tiên nạp chất béo tốt qua bữa ăn đa dạng. Tuyệt đối không tự ý dùng các chế phẩm omega-3 liều cao kéo dài mà chưa có tư vấn chuyên môn từ bác sĩ điều trị.
