Nhiều người coi dầu dừa như siêu thực phẩm bảo vệ tim mạch, giảm cân và thanh lọc mỡ máu. Phong trào dùng dầu dừa nấu ăn, pha cà phê hay uống trực tiếp rộ lên khắp diễn đàn sức khỏe. Tuy nhiên, giới chuyên môn tim mạch lại nhìn nhận loại chất béo này với ánh mắt e ngại.

Thực tế, dầu dừa không mang lại lợi ích vượt trội cho hệ tuần hoàn như lời đồn. Dù làm tăng lượng cholesterol tốt (HDL-C), loại dầu này cũng thúc đẩy sự gia tăng của cholesterol xấu (LDL-C) – yếu tố nguy cơ hàng đầu gây bệnh mạch vành [1], [2].

Cơ chế tác động của acid lauric lên mỡ máu

Dầu dừa chứa hàm lượng chất béo bão hòa cực kỳ cao, lên tới 92% thành phần cấu tạo [3]. Trong đó, thành phần acid béo chuỗi trung bình chiếm ưu thế là acid lauric [1]. Chất béo bão hòa từ lâu đã được xác định làm tăng nồng độ hạt mỡ xấu LDL trong máu [2].

Khi vào cơ thể, acid lauric hoạt động như nguồn cơ chất quan trọng thúc đẩy quá trình tổng hợp hai phân tử then chốt: apolipoprotein A1 (apoA1) và apolipoprotein B (apoB) [1]. Trong đó, apoA1 là thành phần chính cấu tạo nên hạt mỡ tốt HDL-C, còn apoB là bộ khung protein thiết yếu hình thành hạt mỡ xấu LDL-C [1].

Chính vì cơ chế kích hoạt song song cả hai protein này, việc tiêu thụ dầu dừa thường dẫn đến sự gia tăng đồng thời của cả cholesterol có lợi lẫn cholesterol có hại trong huyết thanh [1]. Lượng mỡ xấu tăng cao triệt tiêu bớt lợi ích bảo vệ mà mỡ tốt mang lại.

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên

Nhiều nghiên cứu đối chứng đã theo dõi biến động mỡ máu trên từng nhóm người cụ thể khi bổ sung các dạng chất béo khác nhau:

  • Thử nghiệm trên 29 nam giới béo phì (công bố năm 2020) so sánh việc dùng 1 thìa canh (12 mL) dầu dừa nguyên chất mỗi ngày với dầu đậu nành trong 45 ngày, kết hợp chế độ ăn đẳng năng lượng [4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng dầu dừa có chỉ số HDL-C tăng (3,67 ± 8,08 so với -3,79 ± 10,98; p = 0,02) và tỷ lệ cholesterol toàn phần trên HDL-C giảm (-0,63 ± 0,82 so với 0,23 ± 0,80; p = 0,03) [4]. Tuy nhiên, các chỉ số kích thước cơ thể không có sự thay đổi giữa hai nhóm [4].

  • Nghiên cứu tại Anh năm 2018 trên 91 người trưởng thành khỏe mạnh (độ tuổi 50-75, 67% phụ nữ) theo dõi việc tiêu thụ 50 g chất béo mỗi ngày trong 4 tuần gồm dầu dừa nguyên chất, dầu ô liu hoặc bơ lạt [2]. Thử nghiệm được thiết kế ngẫu nhiên nhằm làm rõ sự khác biệt của các nhóm acid béo lên chỉ số LDL-C và nguy cơ xơ vữa mạch vành [2].

  • Nghiên cứu ngẫu nhiên pha II trên 190 người khỏe mạnh (25-60 tuổi, 52,6% nam giới) chia thành 4 nhóm can thiệp trong 8 tuần: dùng 30 mL dầu dừa (53 người), 30 g cơm dừa nạo sấy (52 người), 30 g bột nước cốt dừa (44 người) và nhóm đối chứng không bổ sung (41 người) [5]. Bột nước cốt dừa giúp hạ LDL và mỡ non-HDL đồng thời tăng HDL, đặc biệt ở nhóm có LDL nền cao [5]. Ngược lại, dầu dừa và cơm dừa nạo sấy không tạo ra được những thay đổi mỡ máu tích cực này do sự khác biệt về tỷ lệ protein, chất béo và chất xơ trong từng chế phẩm [5].

Góc nhìn từ các tổng quan hệ thống và phân tích gộp

Bên cạnh các thử nghiệm nhỏ lẻ, các phân tích gộp quy mô lớn đưa ra bức tranh toàn diện hơn về tác động sinh học của dầu dừa:

  • Phân tích gộp năm 2020 tổng hợp 16 bài báo thử nghiệm lâm sàng kéo dài tối thiểu 2 tuần cho thấy: dầu dừa làm tăng đáng kể LDL-C thêm 10,47 mg/dL và tăng HDL-C thêm 4,00 mg/dL so với các loại dầu thực vật phi nhiệt đới [6]. Mức tăng LDL-C vẫn giữ nguyên ý nghĩa thống kê ngay cả khi loại trừ các nghiên cứu chất lượng kém [6]. Dầu dừa cũng không cải thiện đường huyết, phản ứng viêm hay lượng mỡ cơ thể [6].

  • Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2022 trên 7 thử nghiệm ngẫu nhiên (515 đối tượng, thời gian theo dõi từ 4 tuần đến 2 năm, lượng dùng 12-30 mL/ngày hoặc 6-54,4 g/ngày) ghi nhận dầu dừa làm tăng nhẹ HDL-C (chênh lệch trung bình 3,28 mg/dL) [3]. Tuy nhiên, dầu dừa không làm giảm cân nặng (MD -0,24 kg), không giảm vòng eo (MD -0,64 cm), không giảm tỷ lệ mỡ cơ thể, mỡ xấu LDL-C hay triglyceride [3]. Bằng chứng trong phân tích này có nguy cơ sai lệch cao và độ tin cậy theo thang GRADE ở mức rất thấp [3].

  • Một nghiên cứu dịch tễ học quan sát năm 2012 trên 1.839 phụ nữ tiền mãn kinh tại Philippines (độ tuổi 35-69, lượng dùng trung bình 9,54 ± 8,92 g dầu dừa/ngày) ghi nhận thói quen dùng dầu dừa có mối liên hệ thuận chiều với nồng độ HDL-C máu [7]. Dù vậy, các tác giả lưu ý bệnh tim mạch vẫn là nguyên nhân tử vong hàng đầu tại đây và việc nạp nhiều chất béo bão hòa từ dầu dừa tiềm ẩn nguy cơ xơ vữa động mạch [7].

Lợi ích thực sự và giới hạn của các bằng chứng

Điểm sáng nhất quán qua nhiều công trình nghiên cứu là dầu dừa có khả năng nâng cao nồng độ HDL-C trong máu [4], [1], [3], [6], [7]. Nhóm nam giới béo phì dùng 12 mL dầu dừa mỗi ngày cũng ghi nhận tỷ lệ cholesterol toàn phần trên HDL-C giảm nhẹ [4].

Tuy nhiên, giới hạn khoa học hiện tại còn rất lớn. Phần lớn thử nghiệm có cỡ mẫu khiêm tốn, thời gian can thiệp ngắn (chủ yếu từ 2 đến 8 tuần) và phương pháp can thiệp thiếu đồng nhất [5], [3], [6]. Mức độ tin cậy của các bằng chứng tổng hợp vẫn bị xếp ở mức rất thấp [3].

Quan trọng hơn, hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn nào chứng minh được việc tăng chỉ số HDL-C nhờ dùng dầu dừa thực sự giúp ngăn ngừa cơn nhồi máu cơ tim hay biến cố tim mạch trên thực tế lâm sàng [1].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng dầu dừa

Hiểu lầm lớn nhất là xem dầu dừa như bài thuốc giảm cân thần tốc, đốt mỡ và tăng cảm giác no. Nhiều phân tích quy mô lớn khẳng định dầu dừa hoàn toàn thất bại trong vai trò là công cụ hỗ trợ giảm cân hay tăng sinh nhiệt [1].

Các số liệu gộp cho thấy dầu dừa không tạo ra bất kỳ sự suy giảm có ý nghĩa thống kê nào đối với trọng lượng cơ thể, chu vi vòng bụng cũng như phần trăm mỡ thừa so với các chất béo khác [3], [6]. Dầu dừa cũng không cho thấy tác động tích cực nào lên chỉ số đường huyết hay các chất chỉ điểm phản ứng viêm như protein phản ứng C [6].

Bên cạnh đó, việc đánh đồng mọi sản phẩm từ dừa đều có tác động giống nhau là nhận định sai lệch. Tác động sinh học của nước cốt dừa, dầu dừa tinh luyện và cơm dừa nạo sấy rất khác nhau do tỷ lệ xơ và vi chất dinh dưỡng chênh lệch [5].

Nhóm người cần đặc biệt thận trọng

Do tính chất kích thích sản sinh LDL-C mạnh mẽ hơn các loại dầu thực vật phi nhiệt đới [6], những nhóm người sau không nên lạm dụng dầu dừa:

  • Người có tiền sử tăng mỡ máu, chỉ số LDL-C cao hoặc mắc bệnh xơ vữa động mạch, thiếu máu cơ tim cục bộ [1], [2].
  • Người có nguy cơ cao về tim mạch đang cần kiểm soát nghiêm ngặt lượng chất béo bão hòa đưa vào cơ thể hàng ngày [1].
  • Người đang trong phác đồ điều trị bằng thuốc hạ lipid máu, cần tham khảo kỹ ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi nguồn dầu ăn chính.

Dầu dừa hoàn toàn không có khả năng thay thế các loại thuốc tim mạch hay liệu pháp điều trị y khoa đã được chuẩn hóa.

Áp dụng dầu dừa hợp lý trong đời sống

Người tiêu dùng không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn dầu dừa khỏi gian bếp nếu yêu thích mùi vị của nó. Tuy nhiên, việc sử dụng cần tuân thủ nghiêm ngặt theo các hướng dẫn dinh dưỡng hiện hành:

Lượng chất béo bão hòa nạp vào mỗi ngày nên giới hạn ở mức dưới 10% tổng nhu cầu năng lượng của toàn bộ khẩu phần ăn [1]. Dầu dừa chỉ nên được sử dụng ở mức hạn chế, vừa phải [1]. Với người lớn, liều lượng dùng thử nghiệm kiểm soát chỉ nên nằm trong khoảng 12 mL (tương đương 1 thìa canh) cho đến tối đa 30 mL mỗi ngày và phải tính toán bù trừ với các nguồn chất béo khác [4], [3].

Khi nấu nướng, nên ưu tiên các loại dầu thực vật chưa bão hòa như dầu ô liu hay dầu đậu nành để bảo vệ lòng mạch tốt hơn [4], [2], [6]. Dầu dừa có thể dùng xen kẽ để tạo hương vị đặc trưng cho một số món ăn truyền thống, làm bánh hoặc dùng ngoài da.

Người dân không nên coi dầu dừa là cứu cánh cho sức khỏe tim mạch hay công cụ kiểm soát cân nặng. Một chế độ dinh dưỡng đa dạng, cắt giảm mỡ bão hòa, kết hợp nhiều rau xanh và duy trì vận động thể chất đều đặn mới là nền tảng vững chắc để bảo vệ trái tim khỏe mạnh.