Bước vào giai đoạn mãn kinh, nhiều phụ nữ nhận thấy cơ thể thay đổi rõ rệt qua những cơn bốc hỏa, mất ngủ hay cảm giác đau nhức xương khớp âm ỉ. Nỗi lo lắng lớn nhất thường nằm ở nguy cơ thưa xương và gãy xương khi nội tiết tố sụt giảm nghiêm trọng. Để tìm kiếm giải pháp lành tính, không ít chị em tìm đến sữa đậu nành, đậu phụ hay các sản phẩm chiết xuất tự nhiên.

Liệu việc bổ sung phytoestrogen từ đậu nành có thực sự bảo vệ được khung xương, đặc biệt là mật độ xương cột sống, hay đây chỉ là lời đồn thổi truyền miệng? Các bằng chứng lâm sàng hiện nay cho thấy phytoestrogen từ đậu nành có khả năng hỗ trợ duy trì mật độ chất khoáng của xương và làm chậm quá trình tiêu xương ở phụ nữ sau mãn kinh, tuy nhiên hiệu quả này phụ thuộc rất nhiều vào liều lượng, dạng sử dụng cũng như cơ địa của từng người [1], [2].

Cơ chế tác động của phytoestrogen lên khung xương

Để hiểu được tác dụng của đậu nành, trước hết cần nhìn vào bản chất của phytoestrogen, chủ yếu là các hợp chất isoflavone như genistein, daidzein và glycitein [3]. Về mặt cấu trúc hóa học và chức năng sinh học, isoflavone có sự tương đồng đáng kể với hormone 17beta-estradiol tự nhiên trong cơ thể nữ giới [1].

Chính nhờ sự tương đồng này, isoflavone có thể đóng vai trò như một liệu pháp thay thế tự nhiên cho estrogen đã bị suy giảm sau khi buồng trứng ngừng hoạt động [1]. Các nghiên cứu trong ống nghiệm và trên động vật đã chứng minh isoflavone tác động qua nhiều con đường gen và phi gen khác nhau để hỗ trợ tế bào tạo xương (tạo cốt bào) phát triển, đồng thời ức chế hoạt động phá hủy của tế bào hủy xương (hủy cốt bào) [1].

Nhờ khả năng cân bằng giữa quá trình tạo mới và tiêu hủy này, các hợp chất tự nhiên từ đậu nành giúp cải thiện mật độ chất khoáng của xương (BMD), làm chậm các dấu ấn chu chuyển xương và tăng cường độ chịu lực cơ học của xương [1]. Một số nghiên cứu cũng ghi nhận việc bổ sung chiết xuất đậu nành làm tăng các chỉ số tạo xương như osteocalcin và men kiềm đặc hiệu xương (BALP) trong huyết thanh [4].

Bằng chứng từ các nghiên cứu dịch tễ và quan sát thực địa

Mối liên hệ giữa chế độ ăn giàu đậu nành và sức khỏe xương khớp bắt đầu từ những quan sát dinh dưỡng ở các quốc gia châu Á, nơi người dân tiêu thụ đậu nành như một phần thực đơn truyền thống.

Một nghiên cứu công bố năm 2001 tại Nhật Bản đã tiến hành đánh giá trên 478 phụ nữ sau mãn kinh có thói quen ăn các món từ đậu nành [5]. Lượng isoflavone tiêu thụ hàng ngày được ước tính trung bình đạt 54,3 mg mỗi ngày [5]. Các nhà khoa học tiến hành đo mật độ khoáng xương vùng cột sống thắt lưng (L2-L4) bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA) [5].

Kết quả phân tích hồi quy từng bước cho thấy cân nặng và số năm sau mãn kinh là các yếu tố dự báo độc lập đối với mật độ xương [5]. Sau khi hiệu chỉnh theo hai yếu tố này, mật độ xương cột sống thắt lưng ở nhóm phụ nữ có mức tiêu thụ isoflavone cao nhất khác biệt đáng kể so với nhóm tiêu thụ thấp nhất (P < 0,001), áp dụng cho cả nhóm mãn kinh sớm và nhóm mãn kinh muộn [5]. Đặc biệt ở nhóm mãn kinh sớm, nhóm ăn nhiều đậu nành còn giảm bớt tình trạng hồi hộp và đau lưng so với nhóm ăn ít [5].

Một nghiên cứu cắt ngang khác vào năm 2003 được thực hiện trên 454 phụ nữ Trung Quốc khỏe mạnh trong vòng 12 năm đầu sau mãn kinh (tuổi trung bình 55,1) [6]. Các nhà nghiên cứu dùng phương pháp bảng hỏi tần suất thực phẩm để tính toán lượng đạm đậu nành và isoflavone nạp vào, đồng thời đo mật độ xương cột sống, xương hông và toàn thân [6].

Dù ở những phụ nữ mới mãn kinh dưới 4 năm chưa thấy sự khác biệt rõ rệt, nhưng ở nhóm phụ nữ mãn kinh muộn hơn (từ 4 năm trở lên), các nhà khoa học phát hiện mối quan hệ đáp ứng theo liều lượng rõ ràng [6]. Mật độ xương ở vùng mấu chuyển, liên mấu chuyển, toàn bộ xương hông và toàn thân tăng dần theo các phân vị tiêu thụ đạm đậu nành (P < 0,05) [6]. Giá trị mật độ xương giữa phân vị tiêu thụ cao nhất và thấp nhất chênh lệch nhau từ 4% đến 8% [6]. Mặc dù ở phân vị cao nhất, mật độ xương cao hơn 2,9% so với phân vị thấp nhất, sự khác biệt cụ thể này chưa đạt mức ý nghĩa thống kê riêng biệt, nhưng xu hướng bảo vệ xương hông và toàn thân vẫn được xác nhận [6].

Các thử nghiệm lâm sàng can thiệp nói gì?

Để kiểm chứng tác động thực sự, nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã được triển khai với các dạng bào chế và liều lượng khác nhau.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chéo có đối chứng giả dược năm 2004 đã kiểm tra tác dụng của việc bổ sung isoflavone cô lập liều 110 mg/ngày trong 6 tháng trên 19 phụ nữ sau mãn kinh (tuổi trung bình 70,6 và thời gian sau mãn kinh trung bình 19,1 năm) [3]. Hỗn hợp bổ sung chứa genistein, daidzein và glycitein theo tỷ lệ 1,3:1,0:0,22 [3].

Kết quả cho thấy peptide xoắn chuỗi alpha1 của collagen tuýp 1 (HP) trong nước tiểu - một chỉ dấu sinh học của quá trình tiêu xương - đã giảm tới 37% trong giai đoạn dùng isoflavone so với ban đầu (p < 0,05) [3]. Nồng độ bài tiết HP ở nhóm dùng isoflavone thấp hơn rõ rệt so với nhóm giả dược (43,4 so với 56,3 microg/mmol creatinine, p < 0,05) [3]. Về mật độ xương cột sống thắt lưng tại đốt L2 và L3, nhóm can thiệp cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng với độ chênh lệch trung bình đạt 0,03 g (p < 0,05) [3]. Tuy nhiên, các mức tăng toàn bộ cột sống thắt lưng (1%) và toàn bộ xương hông (1,3%) lại chưa đạt mức ý nghĩa thống kê [3].

Nhiều nghiên cứu lâm sàng khác cũng chỉ ra các chuyển biến tích cực. Điển hình như nghiên cứu của Scheiber và cộng sự ghi nhận dùng 60 mg isoflavone mỗi ngày trong 12 tuần liên tục giúp tăng nồng độ phytoestrogen huyết thanh và cải thiện các yếu tố nguy cơ lâm sàng của loãng xương ở phụ nữ mãn kinh khỏe mạnh [4]. Một nghiên cứu khác cho thấy bổ sung isoflavone trong 2 bữa ăn, 2 lần mỗi tuần giúp tăng hoạt động của tạo cốt bào và nồng độ osteocalcin [4].

Ở mức liều 40 mg hoặc 80 mg mỗi ngày trong 12 tháng, isoflavone giúp duy trì hàm lượng khoáng xương hông ở phụ nữ mãn kinh muộn hoặc có thể trọng thấp [4]. Việc dùng 126 mg isoflavone trong 6 tháng giúp giảm mất xương ở phụ nữ mãn kinh Trung Quốc không béo phì nhờ ức chế tiêu xương [4]. Khi bổ sung 75 mg isoflavone mỗi ngày trong 1 năm cho phụ nữ mới mãn kinh, tốc độ mất xương cũng chậm lại [4].

Đặc biệt, nghiên cứu dài hạn dùng 80 hoặc 120 mg/ngày trong 3 năm đã ghi nhận sự gia tăng mật độ xương thể tích (vBMD) [4]. Tại Hàn Quốc, liều 70 mg/ngày trong 12 tuần làm tăng nồng độ men BALP và osteocalcin [4]. Thậm chí, nghiên cứu của Tit và cộng sự chỉ ra dùng viên nang chứa 40% chiết xuất chuẩn hóa (20 mg genistein và daidzein) trong 1 năm đem lại hiệu quả giảm tiêu xương tương đương với liệu pháp hormone thay thế (HRT) [4]. Dẫn xuất isoflavone tổng hợp như ipriflavone cũng được ghi nhận làm tăng mật độ xương ở phụ nữ quanh và sau mãn kinh có mật độ xương trung bình [7].

Đánh giá tổng hợp và những bằng chứng trái chiều

Bức tranh khoa học trở nên rõ nét hơn khi xem xét phân tích gộp năm 2012 tổng hợp các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng [2]. Nghiên cứu này cho thấy các chất bổ sung isoflavone đậu nành giúp tăng mật độ khoáng xương nói chung lên 54% và làm giảm 23% chỉ dấu tiêu xương DPD (deoxypyridinoline) trong nước tiểu so với mức nền ban đầu ở nữ giới [2]. Phân tích theo mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên chỉ ra rằng hiệu quả gia tăng mật độ khoáng xương thể hiện rõ nhất ở phụ nữ sau mãn kinh và khi dùng liều isoflavone trên 75 mg mỗi ngày [2]. Dù vậy, chất bổ sung này không cho thấy tác động đáng kể lên dấu ấn tạo xương BALP huyết thanh trong phân tích gộp [2].

Tuy nhiên, y văn không hoàn toàn đồng nhất. Một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng giả dược kéo dài 2 năm công bố năm 2009 trên 203 phụ nữ sau mãn kinh khỏe mạnh đã đem lại kết quả bất ngờ [8]. Các đối tượng được chia thành ba nhóm: dùng 25 g đạm đậu nành không có isoflavone, dùng 25 g đạm đậu nành chứa 90 mg isoflavone, hoặc dùng 25 g đạm sữa (casein và whey) làm đối chứng trong 24 tháng [8].

Kết quả cho thấy mật độ xương ở cột sống thắt lưng và cổ xương đùi vẫn tiếp tục giảm đáng kể ở tất cả các nhóm hoàn thành nghiên cứu [8]. Dù isoflavone có giúp ngăn chặn việc mất xương nhiều so với ban đầu tại mấu chuyển xương đùi, sự khác biệt giữa các nhóm lại không đạt ý nghĩa thống kê [8]. Các chỉ số vận động thể chất cũng suy giảm đều ở cả ba nhóm, khiến các tác giả kết luận rằng 25 g đạm đậu nành kết hợp 90 mg isoflavone không mang lại lợi ích cộng thêm trong việc ngăn ngừa mất xương hay cải thiện thể lực [8].

Sự mâu thuẫn giữa các thử nghiệm lâm sàng được giải thích là do sự khác biệt trong thiết kế nghiên cứu, tình trạng nội tiết tố estrogen nền của từng cá nhân, khả năng chuyển hóa isoflavone của hệ vi sinh đường ruột và các yếu tố dinh dưỡng đi kèm [1]. Ngoài ra, hầu hết các nghiên cứu trước đây chỉ kéo dài ngắn hạn từ 3 đến 6 tháng nên chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn cho cả đời người [8].

Những hiểu lầm thường gặp về đậu nành và loãng xương

Một hiểu lầm phổ biến là nhiều người tin rằng chỉ cần uống sữa đậu nành hàng ngày là có thể thay thế hoàn toàn các loại thuốc điều trị loãng xương hay liệu pháp nội tiết. Thực tế, isoflavone chỉ đóng vai trò hỗ trợ giảm tiêu xương và làm chậm quá trình suy giảm mật độ khoáng, chứ không thể đảo ngược hoàn toàn tổn thương xương nghiêm trọng [1], [4].

Một ngộ nhận khác là quan niệm bổ sung isoflavone càng nhiều thì xương càng chắc khỏe. Các phân tích gộp chỉ ra ngưỡng liều phát huy tác dụng rõ rệt là từ 75 mg/ngày trở lên, nhưng việc dùng liều quá cao từ thực phẩm chức năng chưa được chứng minh an toàn lâu dài [1], [2].

Bên cạnh đó, một số phụ nữ kỳ vọng đậu nành sẽ chữa dứt điểm các cơn bốc hỏa mãn kinh. Dù nghiên cứu năm 2001 ghi nhận giảm đau lưng và hồi hộp, tổng quan năm 2002 chỉ ra rằng các dữ liệu lâm sàng không ủng hộ mạnh mẽ tuyên bố đậu nành giúp cải thiện triệu chứng vận mạch, và việc giảm nhẹ cholesterol toàn phần cũng như LDL chưa rõ ý nghĩa lâm sàng thực tế [5], [7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù các sản phẩm từ đậu nành trong bữa ăn hàng ngày rất an toàn, việc sử dụng các viên uống bổ sung chiết xuất isoflavone liều cao cần hết sức cẩn trọng. Nghiên cứu tổng quan nhấn mạnh rằng độ an toàn lâu dài của các chế phẩm bổ sung isoflavone đậu nành vẫn chưa được chứng minh đầy đủ [1].

Những phụ nữ có tiền sử hoặc đang điều trị các bệnh lý nhạy cảm với hormone, chẳng hạn như ung thư vú, ung thư nội mạc tử cung hoặc u xơ tử cung, cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thực phẩm chức năng chứa isoflavone do hoạt tính giống estrogen của chúng [1].

Những người có bệnh lý nền về tuyến giáp hoặc đang dùng thuốc điều trị loãng xương theo đơn tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc để chuyển sang dùng chiết xuất đậu nành. Bất kỳ sự thay đổi lớn nào trong phác đồ điều trị đều phải có sự đồng thuận của nhân viên y tế.

Ứng dụng đậu nành đúng cách trong đời sống

Để bảo vệ hệ xương khớp một cách an toàn và bền vững, việc bổ sung isoflavone qua con đường thực phẩm tự nhiên vẫn là ưu tiên hàng đầu.

  • Duy trì lượng dùng hợp lý: Các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận mức tiêu thụ isoflavone tự nhiên khoảng 54 mg mỗi ngày mang lại hiệu quả tốt cho khung xương [5]. Nếu dùng dạng chiết xuất bổ sung, ngưỡng liều trên 75 mg mỗi ngày thường cho thấy tác động rõ hơn đến mật độ khoáng xương, nhưng không nên tự ý lạm dụng kéo dài [2].
  • Đa dạng hóa nguồn thực phẩm: Thay vì phụ thuộc vào một loại, chị em nên luân phiên các món ăn truyền thống giàu đạm và phytoestrogen như đậu phụ tươi, sữa đậu nành nguyên chất, đậu nành lông (edamame) hoặc các sản phẩm lên men như tương miso, natto.
  • Thời điểm sử dụng: Có thể chia nhỏ lượng đậu nành vào các bữa ăn chính trong tuần, ví dụ như đưa vào 2 bữa ăn mỗi tuần hoặc dùng đều đặn hàng ngày với lượng vừa phải [4].
  • Kết hợp dinh dưỡng và lối sống: Isoflavone không thể phát huy tác dụng đơn lẻ. Khung xương luôn cần được cung cấp đủ canxi, vitamin D và duy trì chế độ vận động chịu lực như đi bộ nhanh, tập tạ nhẹ nhằm kích thích các tế bào tạo xương hoạt động [4], [6].

Phytoestrogen trong đậu nành là nguồn dưỡng chất tự nhiên giá trị giúp làm chậm tốc độ mất xương và hỗ trợ cột sống cho phụ nữ sau mãn kinh [5], [2]. Tuy nhiên, đậu nành không phải là "thần dược" chữa bách bệnh và không thể thay thế lối sống lành mạnh hay phác đồ y khoa [8], [7]. Việc duy trì chế độ ăn uống cân bằng, tập luyện thể thao đều đặn và tham vấn ý kiến bác sĩ khi cần thiết chính là chìa khóa vững chắc nhất để bảo vệ hệ xương khớp theo năm tháng.