DHA cho người mẹ cho con bú: Tác động trực tiếp lên sữa mẹ thế nào?

Nhiều bà mẹ nuôi con bằng sữa mẹ băn khoăn liệu chế độ ăn uống hằng ngày có thực sự làm thay đổi chất lượng sữa hay không. Trong số các vi chất quan trọng, DHA luôn là cái tên được quan tâm hàng đầu nhờ vai trò phát triển não bộ và thị lực của trẻ. Liệu việc mẹ tích cực bổ sung hoạt chất này có giúp dòng sữa đặc hơn, giàu dưỡng chất hơn cho bé bú?

Câu trả lời ngắn gọn là có: hàm lượng DHA trong sữa mẹ không cố định mà thay đổi trực tiếp theo khẩu phần ăn và thói quen bổ sung vi chất của người mẹ [2, 5, 8]. Khi mẹ nạp thêm DHA từ hải sản hoặc viên uống, nồng độ dưỡng chất này trong máu và sữa lập tức gia tăng, trực tiếp chuyển hóa vào cơ thể trẻ sơ sinh [1, 5].

Cơ chế chuyển giao DHA từ cơ thể mẹ vào dòng sữa

Sau khi người mẹ sinh con, trẻ sơ sinh hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn DHA dung nạp qua đường tiêu hóa, chủ yếu từ sữa mẹ để hoàn thiện các chức năng thần kinh ^[1]. Nồng độ DHA trung bình toàn cầu trong sữa mẹ chỉ đạt mức 0,32 ± 0,22% tổng lượng axit béo ^[1]. Tỷ lệ này biến thiên liên tục dựa trên dinh dưỡng của người mẹ, tuổi thai khi sinh, giai đoạn cho con bú và yếu tố di truyền [7, 8].

Nghiên cứu cho thấy axit béo trong sữa mẹ hình thành từ hai nguồn: giải phóng từ các mô mỡ dự trữ và chuyển trực tiếp từ thức ăn mẹ vừa tiêu thụ vào máu rồi sang tuyến sữa ^[2]. Dù các kho mỡ dự trữ cần thời gian dài để thích ứng, việc mẹ ăn thức ăn giàu DHA tạo ra tác động chuyển giao tức thời, giúp bảo tồn và làm tăng nồng độ DHA có trong sữa mẹ ^[2]. Ngược lại, nếu chế độ dinh dưỡng nghèo nàn vi chất này, lượng DHA dự trữ giảm sút khiến hàm lượng trong sữa mẹ cũng tụt dốc theo thời gian ^[2].

Nghiên cứu lâm sàng: Mẹ bổ sung, sữa mẹ tăng rõ rệt

Mối liên hệ giữa nguồn nạp vào và nồng độ tiết ra đã được ghi nhận qua hàng loạt thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng.

Một thử nghiệm năm 2015 trên 89 phụ nữ đang cho con bú từ 4-6 tuần sau sinh đã chia ngẫu nhiên nhóm dùng giả dược, nhóm uống 200 mg DHA và nhóm uống 400 mg DHA mỗi ngày trong vòng 6 tuần ^[3]. Kết quả phân tích thành phần axit béo cho thấy: nồng độ DHA trong sữa mẹ tăng 50% ở nhóm dùng 200 mg và tăng tới 123% ở nhóm dùng 400 mg so với nhóm giả dược ^[3]. Đồng thời, nồng độ DHA trong huyết tương mẹ cũng tăng lần lượt 71% và 101% ^[3]. Đáng chú ý, tỷ lệ omega 6:omega 3 trong huyết tương trẻ bú mẹ ở nhóm dùng giả dược cao hơn đáng kể (tăng 67% và 106%) so với trẻ có mẹ bổ sung 200 mg hoặc 400 mg DHA ^[3]. Tỷ lệ axit arachidonic (AA):DHA ở trẻ nhóm giả dược cũng cao hơn lần lượt 71% và 116% so với hai nhóm bổ sung ^[3].

Năm 2021, thử nghiệm lâm sàng MOBYDIck phân tích mẫu sữa của 389 bà mẹ sinh non, chia thành nhóm dùng dầu tảo giàu DHA (196 người) và nhóm dùng giả dược (193 người) ^[4]. Tỷ lệ tuân thủ uống thuốc đo được vào ngày thứ 14 đạt 82 ± 24% ở nhóm dùng dầu tảo và 78 ± 27% ở nhóm giả dược ^[4]. Dù tổng lượng axit béo trong sữa không đổi giữa hai nhóm (35,3 ± 12,0 mg/mL so với 36,7 ± 13,4 mg/mL), hàm lượng DHA ở nhóm dùng dầu tảo cao vượt trội, đạt 0,95 ± 0,44% so với 0,34 ± 0,20% ở nhóm giả dược ^[4]. Sự tuân thủ uống viên bổ sung có mối liên hệ tuyến tính trực tiếp tới lượng DHA trong sữa (beta = 0,87, r2 = 0,26) ^[4]. Ở nhóm giả dược, lượng DHA ăn vào từ bữa ăn cũng tác động tuyến tính đến DHA sữa (beta = 0,00056, r2 = 0,18) ^[4]. Ngoài ra, việc dùng dầu tảo còn làm tăng hàm lượng EPA và n-6 DPA (0,27 ± 0,14% so với 0,04 ± 0,04%), kéo giảm tỷ số DHA/n-6 DPA xuống 3,80 ± 1,06% so với 7,14 ± 3,56% ở nhóm chứng ^[4].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2020 đánh giá việc bổ sung đa vi chất kết hợp DHA và lutein ở phụ nữ cho con bú khỏe mạnh ^[2]. Các phân tích khẳng định nồng độ DHA trong sữa mẹ tăng đáng kể khi được bổ sung, trái ngược hoàn toàn với xu hướng sụt giảm ở nhóm dùng giả dược ^[2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự gia tăng các axit béo không bão hòa đa chuỗi dài omega-3 gồm DHA và EPA trong máu và sữa, đi kèm sự sụt giảm axit béo gây viêm docosatetraenoic acid thuộc nhóm omega-6 ^[2].

Dữ liệu dịch tễ học và chế độ ăn của các quần thể

Các khảo sát thực tế tại châu Á phản ánh bức tranh rõ rệt giữa ẩm thực vùng miền và chất lượng sữa mẹ.

Nghiên cứu cắt ngang năm 2020 thuộc dự án Cohort Sữa mẹ Nhật Bản trên 78 bà mẹ (trong đó 24 người dùng viên bổ sung DHA thường xuyên) ở thời điểm 1-6 tháng sau sinh chỉ ra sự khác biệt lớn ^[5]. Tỷ lệ DHA trong sữa mẹ đạt mức trung vị chung là 0,62% ^[5]. Nhóm mẹ dùng viên bổ sung đạt nồng độ DHA trong sữa là 0,74%, cao hơn đáng kể so với mức 0,55% ở nhóm chưa từng dùng ^[5]. Phân tích hồi quy tuyến tính sau khi điều chỉnh các yếu tố tuổi mẹ, cân nặng bé và chỉ số khối BMI cho thấy món cá nướng có mối liên hệ mật thiết với lượng DHA trong sữa (beta chuẩn hóa = 0,234, p = 0,036) ^[5].

Một khảo sát cắt ngang khác vào năm 2023 tại Vũ Hán (Trung Quốc) trên 115 sản phụ ở giai đoạn 30-120 ngày sau sinh ghi nhận tỷ lệ DHA trung bình trong sữa là 0,49% ^[6]. Mô hình hồi quy đa biến cho thấy nồng độ DHA trong sữa mẹ tương quan thuận với lượng thủy hải sản mẹ ăn (beta = 0,183) và việc sử dụng viên bổ sung DHA (beta = 0,146) ^[6]. Phụ nữ sống tại các vùng ven biển như Bắc Cực thuộc Canada, Nhật Bản hay Dominica có nồng độ DHA trong sữa mẹ tự nhiên dao động rất cao từ 0,6% đến 1,4% nhờ khẩu phần ăn dồi dào hải sản ^[1]. Ngược lại, chế độ ăn phương Tây điển hình chỉ mang lại mức DHA sữa khoảng 0,2%, khiến giới chuyên gia đề xuất mốc 0,3% là mục tiêu tối thiểu cần đạt ^[1].

Tâm lý người mẹ và các yếu tố ảnh hưởng nồng độ DHA

Chất lượng sữa mẹ không chỉ do dinh dưỡng quyết định mà còn chịu tác động từ sức khỏe tinh thần. Nghiên cứu tại Vũ Hán chỉ ra rằng trạng thái trầm cảm sau sinh (đo lường bằng thang đánh giá trầm cảm Edinburgh) có mối liên hệ nghịch với tỷ lệ DHA trong sữa mẹ (beta = -0,122) ^[6].

Nghiên cứu tổng quan năm 2021 cũng nhấn mạnh các bệnh lý tâm lý chu sinh như căng thẳng, lo âu và trầm cảm làm biến đổi các thành phần miễn dịch, hormone và dưỡng chất trong sữa ^[7]. Nồng độ DHA trong sữa thường thấp hơn ở những quốc gia có tỷ lệ mẹ trầm cảm cao, gây ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển thần kinh của bé ^[7]. Ngược lại, hàm lượng axit béo omega-3 trong sữa mẹ cao hơn được ghi nhận có liên quan đến việc giảm các biểu hiện cảm xúc tiêu cực ở trẻ sơ sinh ^[7].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có

Việc mẹ nạp đủ DHA đảm bảo nguồn cung axit béo cần thiết cho quá trình hoàn thiện cấu trúc não bộ và thị giác của trẻ sơ sinh [1, 2, 8]. Việc tăng DHA còn giúp tái cân bằng tỷ lệ omega 6:omega 3 trong huyết tương của trẻ nhỏ, hạn chế sản sinh các chất gây viêm bất lợi [1, 5].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn nghiên cứu. Một tổng quan hệ thống gồm 10 nghiên cứu đã chỉ ra rằng dù bổ sung axit béo không bão hòa đa chuỗi dài làm tăng nồng độ trong sữa, bằng chứng khẳng định chắc chắn về lợi ích lâu dài đối với sự tăng trưởng thể chất hoặc thành phần cơ thể của trẻ vẫn chưa thực sự nhất quán ^[7]. Cơ thể mẹ có cơ chế dự trữ và điều tiết phức tạp, chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố như tuổi thai, giai đoạn tiết sữa hay thể trạng cá nhân chứ không đơn thuần chỉ phụ thuộc vào viên uống [7, 8].

Hiểu lầm thường gặp khi bổ sung DHA cho mẹ sau sinh

Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm sữa mẹ luôn luôn có chất lượng dinh dưỡng giống nhau bất kể mẹ ăn uống ra sao. Các phân tích thực nghiệm khẳng định nồng độ DHA trong sữa mẹ phản ánh trung thực khẩu phần ăn của mẹ [5, 8]. Phụ nữ ăn chay trường hoặc ăn ít cá thường có nồng độ DHA trong máu và sữa thấp hơn hẳn so với người thường xuyên ăn cá biển ^[7].

Nhiều người cũng lầm tưởng phải uống các loại thuốc bổ đắt tiền mới có nguồn DHA tốt. Trên thực tế, tiêu thụ hải sản hoặc cá nướng hằng ngày theo lối sống truyền thống hoàn toàn có thể nâng nồng độ DHA trong sữa lên mức tối ưu từ 0,6% đến 1,4% mà không bắt buộc phải phụ thuộc vào thực phẩm chức năng [3, 8].

Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Phụ nữ ăn chay thuần hoặc những người kiêng hoàn toàn hải sản là đối tượng dễ bị thiếu hụt DHA trong huyết tương và sữa mẹ nhất, cần chủ động tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để lựa chọn nguồn bổ sung thích hợp như dầu vi tảo [6, 7].

Các sản phụ có tiền sử dị ứng hải sản, mắc bệnh lý rối loạn đông máu hoặc đang dùng các thuốc chống đông, thuốc điều trị bệnh mạn tính cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và chỉ định liều lượng chi tiết. Việc tự ý sử dụng các sản phẩm bổ sung dầu cá không rõ nguồn gốc có thể tiềm ẩn rủi ro tương tác thuốc hoặc nạp phải tạp chất kim loại nặng.

Hướng dẫn bổ sung an toàn và hiệu quả hằng ngày

Để nguồn sữa luôn dồi dào dưỡng chất hỗ trợ não bộ của bé, người mẹ có thể áp dụng các thói quen dinh dưỡng khoa học:

Về thực phẩm, hãy duy trì các bữa ăn có cá béo và thủy hải sản từ 2 đến 3 lần mỗi tuần. Các phương pháp chế biến lành mạnh như cá nướng, cá hấp giúp lưu giữ hàm lượng axit béo có lợi tốt hơn ^[5]. Đối với sản phụ sống xa biển hoặc ít có điều kiện ăn cá tươi, việc sử dụng các viên uống bổ sung chứa 200 mg đến 400 mg DHA mỗi ngày đã được chứng minh an toàn và mang lại hiệu quả nâng nồng độ DHA trong sữa lên từ 50% đến 123% ^[3].

Thời điểm sử dụng viên bổ sung dầu cá hoặc dầu vi tảo tốt nhất là trong hoặc ngay sau bữa ăn có chứa chất béo lành mạnh để tối ưu hóa khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa. Bên cạnh chế độ ăn, việc chăm sóc giấc ngủ, giải tỏa lo âu và duy trì tinh thần thoải mái sau sinh là chìa khóa then chốt giúp tối ưu hóa nồng độ dưỡng chất trong từng giọt sữa mẹ [2, 7].

Bổ sung DHA trong giai đoạn cho con bú mang lại tác động trực tiếp và tích cực lên chất lượng nguồn sữa mẹ. Người mẹ nên ưu tiên một chế độ ăn cân bằng giàu hải sản tươi, kết hợp lối sống lành mạnh và trao đổi với nhân viên y tế trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung vi chất nào.