Nhiều thai phụ băn khoăn về hiệu quả thật sự của viên uống omega-3 đối với việc kéo dài thai kỳ và phòng ngừa sinh non. Đây là chủ đề được thảo luận rất nhiều trên các diễn đàn mẹ và bé nhưng thường thiếu dẫn chứng y khoa chính xác. Nhiều người dùng theo phong trào mà chưa rõ cơ chế lẫn liều lượng thực tế.
Câu trả lời từ các tổng hợp y khoa uy tín là bổ sung omega-3 thật sự có tác dụng giảm nguy cơ sinh non, đặc biệt là nhóm sinh non sớm trước 34 tuần [1]. Dù vậy, hiệu quả không chia đều cho tất cả mọi phụ nữ, mà phụ thuộc rất lớn vào nồng độ omega-3 nền của từng cơ thể trước khi can thiệp [2].
Cơ chế tác động đến thời gian mang thai
Axit béo omega-3 chuỗi dài, điển hình là axit docosahexaenoic (DHA) và axit eicosapentaenoic (EPA), giữ vai trò thiết yếu trong việc điều hòa thời gian mang thai ở các trường hợp đơn thai [2]. Khi vào cơ thể, các hợp chất này tham gia vào chu trình sinh hóa nhằm kiểm soát các tín hiệu chuyển dạ sớm.
Cung cấp đầy đủ EPA và DHA giúp tạo môi trường thuận lợi để kéo dài thai kỳ tự nhiên. Các bằng chứng khoa học ghi nhận việc bổ sung dưỡng chất này góp phần làm tăng tuổi thai trung bình khoảng 1,35 tuần [3] đến 1,95 tuần [4].
Bằng chứng từ các phân tích tổng hợp lớn
Đánh giá tổng quan Cochrane năm 2018 chỉ ra rằng bổ sung omega-3 giúp giảm 42% nguy cơ sinh non sớm trước tuần 34 và giảm 11% nguy cơ sinh non trước tuần 37 [1], [5]. Đây là bước ngoặt lớn thúc đẩy các khuyến nghị y tế công cộng về dinh dưỡng thai kỳ.
Một phân tích tổng hợp năm 2016 trên 9 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 5.980 phụ nữ mang thai cũng cho thấy kết quả ấn tượng [4]. Nguy cơ sinh non trước 34 tuần giảm tới 58% (nguy cơ tương đối RR = 0,42) và sinh non trước 37 tuần giảm 17% (RR = 0,83) [4]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận cân nặng sơ sinh trung bình tăng thêm 122,1 gram ở nhóm có can thiệp [4].
Tiếp tục đến năm 2023, một phân tích tổng hợp từ 59 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên (RCT) đối chứng giả dược hoặc không can thiệp xác nhận lợi ích bảo vệ rõ rệt [3]. Cụ thể, phân tích 27 so sánh trên 15.510 phụ nữ cho thấy tỷ lệ sinh trước 37 tuần giảm 14% (RR = 0,86) [3]. Đồng thời, 12 so sánh trên 11.774 thai phụ ghi nhận nguy cơ sinh non trước 34 tuần giảm 23% (RR = 0,77) [3]. Nhóm bổ sung omega-3 cũng ghi nhận giảm 16% nguy cơ tiền sản giật (RR = 0,84 qua 21.919 người) [3].
Những nghiên cứu trái chiều và giới hạn dữ liệu
Bên cạnh các số liệu khả quan, một số nghiên cứu độc lập đưa ra kết quả thận trọng hơn. Một đánh giá hệ thống năm 2015 trên 3.854 phụ nữ mang đơn thai không triệu chứng ghi nhận tỷ lệ sinh trước tuần 37 ở nhóm dùng omega-3 là 7,7%, không khác biệt đáng kể so với mức 9,1% ở nhóm chứng [6]. Nghiên cứu này kết luận bổ sung omega-3 không làm giảm tỷ lệ sinh non nói chung, dù ghi nhận tỷ lệ tử vong chu sinh giảm ở nhóm dùng trước tuần thứ 21 [6].
Tương tự, nghiên cứu tổng quan năm 2021 phân tích dữ liệu từ 37 thử nghiệm lâm sàng ban đầu cho thấy mức giảm 11% sinh non và 27% sinh non sớm [7]. Tuy nhiên, sau khi thực hiện phân tích độ nhạy, sự khác biệt thống kê không còn ý nghĩa rõ rệt (nguy cơ tương đối lần lượt là 0,92 và 0,82) [7]. Các tác giả này cho rằng vẫn cần thêm nghiên cứu để khẳng định tác động nhất quán của can thiệp [7].
Ngoài ra, tại Liverpool (Anh), một nghiên cứu quan sát tiến cứu năm 2021 theo dõi 283 thai phụ có tiền sử sinh non sớm [5]. Kết quả cho thấy dù 62% số thai phụ có nồng độ EPA+DHA trong huyết tương thấp, nồng độ này lại không có mối liên hệ trực tiếp với nguy cơ tái phát sinh non sớm (tỷ số chênh OR = 0,91, p = 0,83) [5].
Bổ sung tràn lan hay đúng đối tượng
Các bằng chứng hiện tại cho thấy lợi ích bảo vệ của omega-3 thể hiện rõ rệt nhất ở những phụ nữ bị thiếu hụt vi chất này ngay từ đầu [5], [2]. Tuyên bố số 7 của Hiệp hội Quốc tế về Nghiên cứu Axit béo và Lipid (ISSFAL) nhấn mạnh nhóm có nồng độ chất béo omega-3 thấp sẽ nhận được nhiều giá trị nhất từ việc bổ sung viên uống để giảm sinh non [2].
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ nhóm nguy cơ cao như béo phì thì chắc chắn bị thiếu hụt omega-3. Nghiên cứu năm 2020 trên 142 thai phụ béo phì tại New Zealand chỉ ra rằng nồng độ omega-3 trong hồng cầu đo ở tuần 12 đến tuần 17 thai kỳ của họ vẫn tương đương hoặc cao hơn dân số tại Na Uy, Trung Quốc hay Đức [8]. Do đó, việc kiểm tra tình trạng vi chất trước khi chỉ định can thiệp là hết sức cần thiết thay vì bổ sung thụ động [8].
Dữ liệu khảo sát năm 2019 tại Úc trên 763 phụ nữ mang thai cho thấy có tới 82% người tham gia chủ động dùng viên vi chất bổ sung thai kỳ [1]. Đáng chú ý, 90% thai phụ khẳng định họ sẵn sàng tăng lượng dùng omega-3 nếu được cán bộ y tế khuyến nghị [1]. Điều này chứng tỏ định hướng chuyên môn từ nhân viên y tế đóng vai trò then chốt trong thực hành dinh dưỡng của người mẹ [1].
Ai nên thận trọng khi dùng
Dù omega-3 là dưỡng chất lành tính, thai phụ không nên tự ý dùng các loại viên uống trôi nổi trên thị trường mà chưa có hướng dẫn y tế. Nhóm phụ nữ có tiền sử rối loạn đông máu hoặc đang dùng các thuốc can thiệp y khoa cần được bác sĩ đánh giá cẩn thận trước khi tăng liều chất béo chuỗi dài.
Các dữ liệu nghiên cứu lớn nhất hiện nay chủ yếu được thực hiện tại các quốc gia có thu nhập cao hoặc trung bình cao trên các ca đơn thai [2]. Những người mang đa thai, thai chậm tăng trưởng hoặc có bệnh lý mạn tính phức tạp cần có phác đồ cá nhân hóa từ cơ sở y tế chuyên khoa [6].
Hướng dẫn áp dụng thực tế
Đối với phụ nữ có chế độ ăn hàng ngày đã cung cấp đầy đủ chất béo omega-3 ngay từ đầu thai kỳ, các chuyên gia khuyến cáo chỉ cần tiếp tục duy trì chế độ dinh dưỡng này mà không bắt buộc dùng thêm liều cao [2].
Trường hợp được xác định thiếu hụt hoặc lượng nạp hàng ngày quá thấp, hướng dẫn của ISSFAL khuyến nghị bổ sung tổng liều khoảng 1.000 mg kết hợp cả DHA và EPA mỗi ngày [2]. Thời điểm bổ sung tốt nhất là bắt đầu sớm trong thai kỳ để tối ưu hóa việc hỗ trợ kéo dài tuần tuổi thai [6], [2].
Chế độ ăn cân bằng với các nguồn thực phẩm tự nhiên giàu omega-3 an toàn cho thai kỳ vẫn là nền tảng cốt lõi trước khi cân nhắc dùng viên uống tổng hợp. Luôn trao đổi với bác sĩ sản khoa phụ trách để lựa chọn phương án và liều lượng phù hợp nhất cho từng giai đoạn thai kỳ.
