Trả lời ngắn: Đi bộ nhẹ có thể kích hoạt cơ bắp chân, hỗ trợ máu tĩnh mạch trở về tim và góp phần vào vận động dịch mô. Đây là một cách vận động hữu ích với nhiều người, nhưng không phải phương pháp chữa mọi nguyên nhân gây phù và chưa thể khẳng định riêng đi bộ sẽ làm hết phù bạch huyết. Hướng dẫn NHS xem vận động, gồm đi bộ, là một phần của kế hoạch chăm sóc phù bạch huyết; chăm sóc chuyên biệt có thể còn gồm băng ép, chăm sóc da và dẫn lưu bạch huyết [1, 2]. Phù mới xuất hiện một bên, đau, nóng đỏ hoặc kèm khó thở cần được đánh giá y tế thay vì tự đi bộ để chờ hết [3, 4].

Phù chân không phải một chẩn đoán duy nhất

Phù là tình trạng dịch tích tụ làm mô sưng lên. Phù mắt cá hoặc cẳng chân có thể xảy ra sau khi ngồi hay đứng lâu, nhưng cũng có thể liên quan suy tĩnh mạch, thuốc, thai kỳ, chấn thương, nhiễm trùng, huyết khối, hoặc bệnh tim, thận hay gan [3]. Phù bạch huyết là một tình trạng khác, xảy ra khi hệ bạch huyết bị tổn thương hoặc không vận chuyển dịch mô hiệu quả. Những nguyên nhân khác nhau cần cách đánh giá và xử trí khác nhau.

Sưng hai chân đối xứng sau một ngày ngồi lâu không giống một chân đột ngột to lên, đau hoặc đỏ. Vẻ ngoài của phù cũng không đủ để người đọc tự xác định nguyên nhân. Khi phù kéo dài, tái phát, nặng dần hoặc không rõ lý do, nhân viên y tế có thể hỏi bệnh, khám và quyết định có cần xét nghiệm hay hình ảnh học hay không. Điều trị đúng nguyên nhân quan trọng hơn việc chỉ tìm cách “đẩy dịch”.

Cơ bắp chân hoạt động như một bơm hỗ trợ tuần hoàn

Khi đi bộ, cổ chân gập duỗi và cơ bắp chân co giãn theo mỗi bước. Những co cơ này hỗ trợ đẩy máu trong các tĩnh mạch chân đi lên; van tĩnh mạch giúp hạn chế dòng máu chảy ngược. Cử động cơ cũng làm thay đổi áp lực trong mô và mạch, tạo điều kiện cho dịch lưu chuyển. Hệ bạch huyết không có một “quả tim” trung tâm như hệ tuần hoàn máu; sự co cơ, hô hấp và vận động góp phần hỗ trợ dòng bạch huyết [2].

Tuy vậy, không nên diễn giải cơ chế này thành lời hứa rằng đi bộ chắc chắn rút hết dịch khỏi chân. Một nghiên cứu sinh lý học nhỏ trên phụ nữ trưởng thành khảo sát kích thích bơm cơ bắp chân khi ngồi cho thấy đáp ứng thể tích cẳng chân khác nhau giữa người tham gia; đây không phải thử nghiệm đi bộ điều trị mọi dạng phù [5]. Cơ chế tuần hoàn giải thích vì sao vận động có thể hữu ích, nhưng kết quả phụ thuộc nguyên nhân sưng, mức độ bệnh, khả năng vận động, tình trạng mạch máu và liệu pháp đang dùng.

Bằng chứng về đi bộ và phù bạch huyết nói gì?

NHS mô tả tập vận động phần chi bị ảnh hưởng để sử dụng cơ và cải thiện dẫn lưu bạch huyết; kế hoạch có thể gồm hoạt động toàn thân nhẹ như đi bộ, bơi hoặc đạp xe [2]. Trong điều trị phù bạch huyết, vận động thường nằm trong một chương trình chăm sóc phức hợp, không nhất thiết được dùng riêng lẻ. Nhóm điều trị phù bạch huyết có thể hướng dẫn bài tập phù hợp, chăm sóc da, băng ép và các kỹ thuật dẫn lưu chuyên biệt.

Tổng quan hệ thống về vận động ở người có phù bạch huyết liên quan ung thư ghi nhận tập luyện tăng tiến thường không làm phù nặng lên; tuy nhiên, các kết quả về giảm thể tích chi và triệu chứng không đồng nhất, và bằng chứng không chứng minh riêng đi bộ là biện pháp điều trị độc lập [6]. Một phân tích gộp khác cho thấy vận động có lợi cho một số kết quả chức năng, đau, mệt mỏi và chất lượng sống, trong khi thay đổi thể tích phù không nhất quán [7]. Những nghiên cứu này chủ yếu tập trung vào người sống sau ung thư và các chương trình vận động đa dạng; không thể tự động áp kết quả cho mọi kiểu sưng chân.

Kết luận thực tế là vận động phù hợp thường có thể là một phần chăm sóc an toàn và có ích, nhưng mục tiêu, cường độ, thời gian và việc có dùng trang phục ép hay không nên được cá nhân hóa với người đang điều trị phù bạch huyết. Nếu đi bộ làm đau tăng, chân đỏ nóng, khó thở hoặc cảm giác sưng tăng nhanh, hãy dừng lại và tìm tư vấn y tế phù hợp.

Nếu phù do đứng hoặc ngồi lâu thì sao?

Khi phải ngồi lâu, đứng lâu hoặc ít thay đổi tư thế, cử động cổ chân và những quãng đi bộ ngắn có thể giúp cơ bắp hoạt động và hỗ trợ tuần hoàn. NHS khuyên vận động nhẹ như đi bộ có thể giúp cải thiện lưu thông máu trong một số trường hợp sưng chân thông thường; cơ quan này cũng khuyên kê cao chân khi nghỉ và tránh giữ nguyên một tư thế quá lâu [3]. Những gợi ý này chỉ áp dụng như biện pháp tự chăm sóc khi không có dấu hiệu cảnh báo và không thay thế đánh giá nguyên nhân phù.

Không cần đặt một mục tiêu bước chân chung cho tất cả. Có thể bắt đầu bằng vài phút đi lại nhẹ nhàng, thay đổi tư thế định kỳ và tăng dần nếu cảm thấy ổn. Người có bệnh tim hoặc thận, đang hồi phục sau phẫu thuật, đau nhiều, có loét chân hoặc đang được chỉ định hạn chế vận động cần hỏi nhóm điều trị trước khi tự tăng hoạt động. Nếu bác sĩ kê vớ ép, không tự thay đổi độ ép hoặc ngưng sử dụng chỉ vì bắt đầu đi bộ.

Phân biệt dấu hiệu cần khám sớm với phù nhẹ thoáng qua

Hãy tìm đánh giá y tế khẩn hoặc trong ngày khi một chân sưng không rõ nguyên nhân, sưng đột ngột hay nặng, đau nhiều, đỏ hoặc nóng; đặc biệt nếu gần đây có phẫu thuật, bất động lâu, ung thư đang điều trị hoặc từng bị huyết khối. Hướng dẫn NICE yêu cầu đánh giá lâm sàng khi có dấu hiệu nghi huyết khối tĩnh mạch sâu như chân đau hoặc sưng; không nên tự loại trừ huyết khối bằng cách đi bộ hay xoa bóp [4].

Gọi cấp cứu tại địa phương nếu phù đi kèm khó thở, đau hoặc nặng ngực, choáng/ngất, lú lẫn hoặc ho ra máu. Đây có thể là dấu hiệu của tình trạng nghiêm trọng cần xử trí ngay [3]. Không nên trì hoãn để thử bài tập hay biện pháp dân gian.

Phù hai chân kéo dài, tái diễn, ngày càng nặng, hoặc xuất hiện cùng bệnh tim, thận hay tĩnh mạch cũng cần được trao đổi với bác sĩ. Người mắc đái tháo đường có bàn chân sưng nên liên hệ nhân viên y tế, đặc biệt nếu có vết loét, thay đổi màu da, tê hoặc nhiễm trùng. Chẩn đoán nguyên nhân giúp chọn cách điều trị đúng và an toàn.

Cách đưa vận động vào chăm sóc hằng ngày

Nếu không có dấu hiệu cấp cứu và nhân viên y tế không hạn chế vận động, hãy chọn hoạt động phù hợp thể lực. Đi bộ trên bề mặt bằng phẳng, với giày vừa chân và tốc độ có thể trò chuyện, là điểm bắt đầu thực tế cho nhiều người. Chia thành các quãng ngắn cũng được; không cần ép đạt một con số bước nhất định. Có thể phối hợp cử động cổ chân khi ngồi, nghỉ với chân được kê cao nếu phù hợp, tránh ngồi bất động kéo dài và theo dõi xem triệu chứng thay đổi ra sao.

Với phù bạch huyết đã được chẩn đoán, hãy tuân theo kế hoạch của chuyên viên hoặc bác sĩ. Một số người được khuyên tập khi đang mang trang phục ép; một số cần điều chỉnh cường độ theo giai đoạn điều trị hoặc tình trạng da. Không tự quấn băng quá chặt, không tự bắt đầu vớ ép y khoa nếu chưa được đánh giá kích cỡ và chống chỉ định, và không tự ngưng liệu pháp dẫn lưu hay thuốc kê đơn.

Ghi lại thời điểm phù xuất hiện, một hay hai chân, mức đau, thay đổi da, thuốc đang dùng và mối liên quan với đứng/ngồi lâu có thể giúp buổi khám hiệu quả hơn. Một bên chân sưng nhanh khác rõ so với nền thường ngày là thông tin cần báo sớm. Đi bộ có thể hỗ trợ vận động, nhưng tìm đúng nguyên nhân vẫn là bước quan trọng nhất.

Bài về cách áp dụng đi bộ an toàn trong đời sống trình bày thêm cách tăng hoạt động từ từ. Khi có phù chân, hãy xem hoạt động thể lực là một phần hỗ trợ phù hợp với tình trạng của mình, không phải phép thử để trì hoãn khám bệnh.

Câu hỏi thường gặp

Đi bộ có làm hết phù bạch huyết không?

Không thể khẳng định như vậy. Vận động có thể là một phần của kế hoạch chăm sóc và giúp sử dụng cơ ở chi bị ảnh hưởng, nhưng phù bạch huyết thường cần đánh giá và chăm sóc chuyên biệt. Đi bộ riêng lẻ không thay thế băng ép, chăm sóc da hay các biện pháp được chỉ định [1, 2].

Mới sưng một bên chân có nên đi bộ cho tan phù?

Không nên dựa vào đi bộ để tự xử lý sưng một bên chân mới xuất hiện. Phù đột ngột, đau, nóng đỏ hoặc không rõ nguyên nhân cần được đánh giá sớm để loại trừ huyết khối và nguyên nhân nghiêm trọng khác [3, 4].

Có cần đi bộ đủ 10.000 bước để giảm sưng?

Không có mục tiêu 10.000 bước áp dụng cho mọi nguyên nhân phù. Mức hoạt động nên tùy sức khỏe, triệu chứng và hướng dẫn của nhóm điều trị; đi lại nhẹ hoặc chia thành quãng ngắn có thể phù hợp hơn với một số người.

Đi bộ có an toàn khi đang điều trị phù bạch huyết sau ung thư?

Vận động tăng tiến thường được khuyến khích trong nhiều chương trình, nhưng kế hoạch nên được cá nhân hóa. Hỏi đội ngũ điều trị về cường độ, trang phục ép và dấu hiệu cần dừng; bằng chứng về đi bộ riêng biệt vẫn còn giới hạn [6, 7].

Nên làm gì nếu chân sưng kèm khó thở hoặc đau ngực?

Tìm trợ giúp cấp cứu ngay. Khó thở hoặc đau ngực cùng phù chân có thể báo hiệu tình trạng cần xử trí khẩn cấp; đừng cố đi bộ để xem triệu chứng có giảm hay không [3].

Kê cao chân có thay thế đi bộ không?

Hai cách tác động khác nhau và có thể được dùng trong tự chăm sóc phù nhẹ khi phù hợp. Kê cao chân không xử lý nguyên nhân bệnh lý và không thay thế khám nếu phù kéo dài, nặng dần hoặc có dấu hiệu cảnh báo [3].

Kết luận

Đi bộ nhẹ có thể kích hoạt bơm cơ bắp chân và hỗ trợ tuần hoàn; vận động cũng là một phần của chăm sóc phù bạch huyết ở nhiều người. Nhưng phù chân có nhiều nguyên nhân, và bằng chứng không cho phép xem đi bộ là cách chữa chung. Sưng đột ngột một bên, đau, nóng đỏ hoặc kèm khó thở cần được đánh giá y tế; nếu đã có chẩn đoán phù bạch huyết, hãy vận động theo kế hoạch của nhóm điều trị.