Nhiều thai phụ bất ngờ khi kết quả xét nghiệm nước tiểu định kỳ phát hiện có ketone (thể ceton). Tình trạng này khiến không ít người lo lắng không biết bản thân đang bị bỏ đói, thiếu chất hay đang mắc một bệnh lý nguy hiểm.
Ketone trong nước tiểu thai phụ (keton niệu) thường phản ánh tình trạng cơ thể thiếu hụt carbohydrate, mất nước hoặc đói năng lượng, nhưng cũng có thể liên quan đến các biến cố thai kỳ bất lợi. Bằng chứng hiện nay chủ yếu đến từ các nghiên cứu quan sát trên thai phụ quá ngày, thai phụ ốm nghén nặng và nghiên cứu đoàn hệ về lượng carbohydrate trong khẩu phần.
Ketone xuất hiện trong nước tiểu thai phụ do đâu?
Khi cơ thể thai phụ không nhận đủ năng lượng từ carbohydrate hoặc bị mất nước, nguồn dự trữ glycogen sẽ cạn kiệt. Lúc này, cơ thể chuyển sang phân giải chất béo để tạo năng lượng, sinh ra các thể ceton đào thải qua nước tiểu [1], [2].
Tình trạng này có thể xuất hiện do giảm ăn uống nghiêm trọng, chẳng hạn như hội chứng biếng ăn khi mang thai [3] hoặc nôn ói nặng trong ốm nghén [2]. Ngoài ra, thuốc cũng có thể gây ảnh hưởng; một báo cáo ca lâm sàng ghi nhận thai phụ dùng salbutamol xuất hiện keton niệu nặng dù nồng độ đường và ceton trong máu vẫn bình thường, do thay đổi ngưỡng bài tiết của thận [4].
Bằng chứng từ các nghiên cứu quan sát
Các nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận keton niệu ở các giai đoạn khác nhau của thai kỳ với nhiều mức độ ảnh hưởng:
Nguy cơ sinh non trong tam cá nguyệt đầu: Một nghiên cứu theo dõi năm 2025 trên 349 thai phụ cho thấy tỷ lệ keton niệu nhẹ là 12,6%, mức vừa là 1,7% và nặng là 2,3% [1]. Đáng chú ý, keton niệu trong 3 tháng đầu thai kỳ làm tăng nguy cơ sinh non lên gấp 5,76 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,73–19,1; p = 0,004) [1]. Nghiên cứu này cũng xác định ngưỡng tiêu thụ carbohydrate tối thiểu để phòng ngừa keton niệu vừa và nặng là 187 g/ngày (3 tháng đầu), 170 g/ngày (3 tháng giữa) và 143 g/ngày (3 tháng cuối) [1].
Ảnh hưởng đến thai quá ngày: Nghiên cứu năm 2001 trên 3.601 lượt khám thai quá ngày (từ 41 tuần trở lên) ghi nhận 10,9% thai phụ có keton niệu [5]. Nhóm này có nguy cơ thiểu ối cao hơn gấp đôi so với nhóm không có ceton (24% so với 9,3%), tăng gấp 3 lần nguy cơ nonstress test không đáp ứng (6,2% so với 2,15%) và tăng tỷ lệ nhịp tim thai giảm tốc (14% so với 9,2%) [5]. Một nghiên cứu năm 2006 trên 360 thai phụ mang thai trên 40 tuần cũng xác nhận keton niệu (chiếm 9,44%) liên quan đáng kể đến thiểu ối và nhịp tim thai giảm tốc [6].
Phụ nữ thừa cân và béo phì: Nghiên cứu năm 2018 trên 187 thai phụ thừa cân hoặc béo phì cho thấy 22% có keton niệu khi nhịn đói ở tuần 16 hoặc 28, và 8% ở tuần 36 [7].
Ốm nghén nặng: Nghiên cứu hồi cứu trên 80 bệnh nhân ốm nghén nặng phải nhập viện cho thấy 16% bị tăng men gan [2]. Nhóm có bất thường men gan có mức độ keton niệu nặng hơn hẳn, phản ánh tình trạng đói và mất nước nghiêm trọng [2].
Nhịn ăn gián đoạn và nguy cơ keton niệu
Không phải mọi hình thức nhịn ăn đều dẫn đến keton niệu. Một nghiên cứu năm 2008 theo dõi 36 thai phụ khỏe mạnh (thai từ 20 tuần trở lên) thực hiện nhịn ăn tháng Ramadan trung bình 18 ngày, so sánh với 29 thai phụ không nhịn ăn [8].
Kết quả cho thấy dù đường huyết trung bình ở nhóm nhịn ăn thấp hơn, việc nhịn ăn Ramadan không gây ra tình trạng keton máu hay keton niệu, đồng thời không gây ảnh hưởng xấu lên sự phát triển của thai nhi trên siêu âm Doppler [8].
Những điều nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được
Dù đã có mối liên hệ giữa keton niệu và các kết quả thai kỳ xấu, các tài liệu hiện có chưa cung cấp đầy đủ các câu trả lời sau:
- Chưa có tiêu chuẩn định lượng tuyệt đối để phân biệt ranh giới giữa keton niệu sinh lý thoáng qua do đói bữa ăn ngắn hạn với keton niệu bệnh lý nguy hiểm.
- Chưa có thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên đánh giá việc bù dịch hoặc bù carbohydrate ngay khi phát hiện keton niệu có giúp đảo ngược các bất thường ở tim thai hay chỉ số nước ối hay không [5].
- Chưa có dữ liệu đối chiếu trực tiếp giữa xét nghiệm nước tiểu và ceton máu toàn phần trên quy mô lớn để đánh giá độ chính xác của que thử thông thường.
Ai nên thận trọng khi phát hiện ketone trong nước tiểu?
- Thai phụ ốm nghén nặng không ăn uống được: Nguy cơ cao bị mất nước, đói tế bào và tổn thương tế bào gan [2].
- Thai phụ mang thai quá ngày (trên 40–41 tuần): Keton niệu là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ thiểu ối và suy giảm sức khỏe thai nhi, cần được theo dõi tim thai sát sao [5], [6].
- Thai phụ tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng cắt giảm tinh bột: Việc nạp carbohydrate dưới 143–187 g mỗi ngày tùy tam cá nguyệt làm tăng nguy cơ keton niệu và liên quan đến sinh non [1].
- Người có tiền sử rối loạn ăn uống: Hội chứng biếng ăn khi mang thai cần có sự can thiệp của đội ngũ đa chuyên khoa để tránh tổn hại sức khỏe mẹ và thai nhi [3].
- Thai phụ đang dùng thuốc salbutamol: Cần được kiểm tra ceton máu trước khi đưa ra quyết định ngừng thuốc, vì thuốc có thể làm thay đổi ngưỡng bài tiết của thận [4].
Cách xử trí và áp dụng thực tế
Khi que thử nước tiểu báo hiệu có ketone, thai phụ không nên hoảng loạn nhưng cũng không được chủ quan bỏ qua. Cần thông báo ngay cho bác sĩ sản khoa để đánh giá tổng thể cùng các chỉ số khác như đường huyết, huyết áp và siêu âm thai [5], [6].
Đồng thời, thai phụ cần rà soát lại khẩu phần ăn hằng ngày, đảm bảo cung cấp đủ lượng carbohydrate phức hợp (không kiêng khem tinh bột quá mức) và duy trì đủ lượng nước uống để tránh tình trạng mất nước dẫn đến cô đặc nước tiểu [1], [2].




