Nhiều người tin rằng chỉ cần đi dạo dưới một cơn mưa rào hay hít thở không khí buốt giá mùa đông là đủ để sáng hôm sau thức dậy với triệu chứng nghẹt mũi, ho và sốt. Quan niệm dân gian lâu đời này thường gắn liền hiện tượng dầm mưa lạnh với việc "bị nhiễm lạnh" hay cảm lạnh. Tuy nhiên, dưới góc nhìn y học hiện đại, mưa và nhiệt độ thấp của môi trường không thể tự sinh ra mầm bệnh.
Câu trả lời trực tiếp là thời tiết mưa lạnh không phải là tác nhân trực tiếp gây ra bệnh cảm. Thủ phạm thực sự gây bệnh bắt buộc phải là các vi sinh vật gây nhiễm trùng đường hô hấp, phổ biến nhất là rhinovirus và các chủng coronavirus thông thường. Dẫu vậy, việc tiếp xúc với mưa lạnh và không khí lạnh đóng vai trò là yếu tố thúc đẩy quan trọng, làm suy giảm hàng rào phòng thủ miễn dịch bẩm sinh ngay tại niêm mạc mũi, tạo cơ hội cho virus dễ dàng xâm nhập và bùng phát nhân lên.
Mưa lạnh không tự tạo ra mầm bệnh đường hô hấp
Bệnh cảm thông thường là một bệnh lý truyền nhiễm do virus gây ra, trong đó rhinovirus là tác nhân phổ biến hàng đầu [1]. Nếu một người ở trong môi trường hoàn toàn vô trùng và không tiếp xúc với bất kỳ mầm bệnh nào, dù có dầm mưa lạnh đến mức hạ thân nhiệt thì người đó cũng không thể mắc bệnh cảm lạnh. Để nhiễm bệnh, cơ thể bắt buộc phải phơi nhiễm với tác nhân gây bệnh trước hoặc trong thời điểm đó.
Rhinovirus có thể lây truyền qua tiếp xúc giữa tay với tay, sau đó người lành vô tình đưa ngón tay chứa virus chạm vào niêm mạc mũi hoặc kết mạc mắt [2]. Ngoài ra, virus đường hô hấp xâm nhập vào cơ thể thông qua đường thở, lấy khoang mũi và đường hô hấp trên làm vị trí khu trú đầu tiên [3]. Mưa lạnh chỉ đóng vai trò là điều kiện ngoại cảnh tạo điều kiện cho quá trình lây nhiễm này diễn ra thuận lợi hơn trên cơ thể vật chủ.
Niêm mạc mũi và sự suy yếu của hệ thống lông chuyển khi trời lạnh
Khoang mũi và đường hô hấp trên là cửa ngõ đầu tiên để các vi sinh vật gây bệnh đường hô hấp xâm nhập vào cơ thể người [1]. Tại đây, hệ thống thanh thải dịch nhầy - lông chuyển (muco-ciliary clearance) đóng vai trò là lớp phòng thủ niêm mạc đầu tiên, chịu trách nhiệm loại bỏ các tác nhân gây bệnh truyền nhiễm, hạt bụi và các chất dạng khí [1]. Hoạt động của hệ thống này phụ thuộc mật thiết vào vi khí hậu cục bộ tại niêm mạc mũi [1].
Nhiệt độ môi trường giảm thấp kết hợp với độ ẩm tương đối tăng cao có thể làm rối loạn chức năng thanh thải dịch nhầy của hệ thống lông chuyển [1]. Khi chức năng dẫn lưu chất nhầy bị cản trở hoặc phong tỏa, các tác nhân truyền nhiễm sẽ được kích thích tăng sinh trong khoang mũi và tăng cường khả năng xâm nhập sâu hơn vào niêm mạc đường hô hấp [1]. Vì vậy, việc đi dưới trời mưa lạnh làm nhiệt độ khoang mũi hạ xuống và độ ẩm thay đổi đột ngột, trực tiếp ức chế khả năng quét sạch mầm bệnh tự nhiên của cơ thể.
Sự suy giảm phản ứng miễn dịch bẩm sinh và tín hiệu interferon tại chỗ
Không chỉ làm tê liệt lớp bảo vệ cơ học, nhiệt độ thấp còn làm suy yếu cơ chế phòng ngự sinh học ở cấp độ tế bào. Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã chỉ ra rằng phần lớn các chủng rhinovirus ở người nhân lên mạnh mẽ hơn ở nhiệt độ mát trong khoang mũi (khoảng 33°C đến 35°C) so với nhiệt độ trung tâm của cơ thể là 37°C [4]. Sự khác biệt này bắt nguồn từ sự suy giảm rõ rệt trong phản ứng bảo vệ kháng virus của vật chủ ở mức nhiệt thấp [4].
Cụ thể, các tế bào biểu mô đường thở khi bị nhiễm virus ở nhiệt độ 37°C thể hiện sự gia tăng biểu hiện mạnh mẽ của các gen đáp ứng phòng thủ kháng virus so với ở nhiệt độ 33°C [4]. Mức nhiệt độ cao hơn kích thích biểu hiện cao hơn đáng kể của các gen interferon (IFN) loại I, loại III và các gen kích thích bởi interferon (ISGs) [4]. Phản ứng cảm ứng interferon phụ thuộc nhiệt độ này được điều hòa thông qua protein MAVS, một phân tử tiếp hợp tín hiệu quan trọng của các thụ thể dạng RIG-I (RLRs) [4]. Khi nhiệt độ niêm mạc hạ thấp xuống 33°C, tín hiệu phòng vệ của tế bào bị chậm lại và suy yếu, cho phép virus nhân lên nhanh chóng [4].
Các phát hiện này tiếp tục được củng cố trong một nghiên cứu năm 2024 khi đánh giá mô hình biểu mô mũi người nuôi cấy tại giao diện khí - lỏng (ALI) [3]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng các virus gây cảm lạnh thông thường như HCoV-229E, HCoV-NL63 và human rhinovirus-16 đều có đặc tính nhân lên ưu tiên ở nhiệt độ đường thở của mũi là 33°C [3]. Mức nhiệt độ 33°C này làm suy giảm và làm mờ nhạt (muted) các phản ứng interferon bảo vệ của vật chủ [3]. Một nghiên cứu tương tự vào năm 2023 cũng khẳng định rằng nhiệt độ 33°C tại đường thở của mũi mang lại lợi thế sao chép cho các virus cảm lạnh nhờ vào việc làm suy giảm đáp ứng interferon của tế bào biểu mô [5].
Tác động toàn thân của thời tiết lạnh đối với hệ thống miễn dịch
Bên cạnh các phản ứng tại chỗ ở biểu mô mũi, sự phơi nhiễm với nhiệt độ lạnh bên ngoài môi trường còn kích hoạt những biến đổi sinh lý trên toàn cơ thể. Việc tiếp xúc với môi trường lạnh, ngay cả trong thời gian ngắn, cũng có thể làm gia tăng nồng độ các hormone căng thẳng như norepinephrine và cortisol trong tuần hoàn [1].
Sự gia tăng của các hormone này kéo theo tình trạng tăng bạch cầu lympho nhưng lại ức chế các phản ứng tăng sinh tế bào lympho [1]. Đồng thời, tình trạng phơi nhiễm lạnh ngắn hạn còn làm suy giảm nồng độ các cytokine Th1 và kháng thể bảo vệ bề mặt IgA trong nước bọt [1]. Những thay đổi này có thể dẫn tới sự suy giảm tạm thời khả năng đề kháng tổng thể, khiến cơ thể dễ bị tổn thương hơn trước sự tấn công của các tác nhân gây bệnh đường hô hấp [1]. Bằng chứng thực tế cho thấy, việc làm việc trong điều kiện môi trường lạnh như tại các lò mổ hay nhà máy chế biến thực phẩm làm suy yếu phản ứng miễn dịch của con người trước virus hô hấp, góp phần dẫn đến các đợt bùng phát dịch bệnh [1].
Cơ chế sinh triệu chứng cảm lạnh: Không phải do niêm mạc bị phá hủy
Một hiểu lầm kinh điển kéo dài nhiều thập kỷ là các triệu chứng cảm lạnh xuất hiện do virus phá hủy cấu trúc tế bào biểu mô mũi và tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập gây bội nhiễm. Nghiên cứu thực nghiệm được công bố năm 1992 đã bác bỏ quan niệm này khi chỉ ra rằng không có tổn thương hay phá hủy tế bào biểu mô mũi nào được phát hiện trong các trường hợp cảm lạnh tự nhiên lẫn cảm lạnh do rhinovirus [6]. Tình trạng thâm nhiễm sớm của bạch cầu trung tính vào niêm mạc mũi khi bị cảm không phải là dấu hiệu của nhiễm trùng vi khuẩn mà là kết quả trực tiếp của phản ứng viêm do virus [6].
Hiện tượng tiết dịch mũi có mủ thường gặp trong các đợt cảm lạnh thông thường không đi kèm với bất kỳ sự biến đổi rõ rệt nào của hệ vi khuẩn hiếu khí tại mũi [6]. Các triệu chứng nghẹt mũi, chảy nước mũi xuất phát từ việc giải phóng các chất trung gian gây viêm như kinin và sự gia tăng số lượng bạch cầu trung tính trong dịch tiết mũi [6]. Đại đa số các serotype của rhinovirus xâm nhập vào tế bào người thông qua thụ thể ICAM-1, một thụ thể được biểu hiện trên biểu mô bao phủ các mô lympho liên kết niêm mạc ở thành sau vòm họng (như VA hoặc amidan vòm) [6].
Một công trình tổng quan năm 1994 cũng tái khẳng định kết quả quan sát dưới kính hiển vi quang học và kính hiển vi điện tử quét, cho thấy biểu mô phần trước của xoăn mũi dưới hoàn toàn không bị phá hủy khi nhiễm rhinovirus [7]. Trong cả mô hình nhiễm tự nhiên và mô hình thực nghiệm ở người tình nguyện, luôn có một làn sóng bạch cầu trung tính di chuyển ồ ạt vào niêm mạc mũi vào ngày thứ 2 kể từ khi khởi phát bệnh [7]. Điều này chứng minh cảm giác mệt mỏi, sưng nghẹt mũi sau khi đi mưa lạnh thực chất là hệ quả của phản ứng miễn dịch viêm do cơ thể tự kích hoạt để chống lại mầm bệnh, chứ không phải do mô tế bào bị hư hại vật lý bởi gió mưa hay sự cắn phá của virus.
Bằng chứng khoa học: Lợi ích và những giới hạn hiện tại
Các nghiên cứu khoa học đã làm sáng tỏ mối liên kết chặt chẽ giữa nhiệt độ niêm mạc mũi và khả năng ức chế virus. Các dữ liệu về phản ứng phụ thuộc nhiệt độ của hệ thống cảm ứng interferon thông qua con đường MAVS và thụ thể dạng RIG-I cung cấp nền tảng sinh học vững chắc lý giải tại sao thời tiết lạnh làm tăng nguy cơ mắc bệnh [4]. Việc mô phỏng thành công trên tế bào biểu mô mũi nguyên phát của người tại giao diện khí - lỏng cũng giúp khẳng định cơ chế này hoàn toàn có thật trên đường hô hấp người [3][5].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại một số ranh giới cần lưu ý. Nhiều thử nghiệm đo lường hoạt động gen interferon chi tiết được tiến hành trên tế bào đường thở của chuột hoặc trong môi trường nuôi cấy phòng thí nghiệm, vốn không thể phản ánh trọn vẹn toàn bộ phản ứng phức tạp của cơ thể sống [4]. Đối với các biến đổi miễn dịch toàn thân như sự gia tăng cortisol hay suy giảm cytokine Th1 khi gặp lạnh, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng liệu những thay đổi này có trực tiếp làm tăng độ nhạy cảm với nhiễm trùng trong đời sống thực tế hay không vẫn là vấn đề cần tiếp tục được xác minh đầy đủ qua các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn hơn [1].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi thời tiết trở lạnh
Rhinovirus không chỉ là nguyên nhân chính gây ra cảm lạnh thông thường mà còn là một trong những căn nguyên quan trọng hàng đầu kích hoạt các đợt kịch phát của bệnh hen suyễn [1]. Do đó, những bệnh nhân mắc hen phế quản hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính cần hết sức lưu ý việc bảo vệ đường thở khi nhiệt độ môi trường giảm thấp, nhằm tránh nguy cơ khởi phát cơn khó thở cấp tính.
Những người làm việc trong môi trường nhiệt độ thấp và độ ẩm cao kéo dài, chẳng hạn như công nhân làm việc tại các kho lạnh, nhà máy chế biến thực phẩm hay các cơ sở giết mổ gia súc, gia cầm, là nhóm đối tượng có nguy cơ cao suy giảm miễn dịch bảo vệ trước các virus đường hô hấp [1]. Ngoài ra, những người thường xuyên di chuyển dưới mưa mà không có biện pháp giữ ấm phù hợp cũng sẽ khiến nhiệt độ khoang mũi duy trì ở mức thấp liên tục, tạo điều kiện thuận lợi cho các virus đường hô hấp đang tiềm ẩn nhanh chóng phát triển [3][4].
Biện pháp bảo vệ đường hô hấp và phòng bệnh đúng cách
Việc hiểu đúng cơ chế bệnh học giúp chúng ta có những biện pháp dự phòng chính xác thay vì chỉ kiêng khem theo cảm tính. Biện pháp then chốt để ngăn chặn cảm lạnh khi đi ngoài trời mưa lạnh là duy trì nhiệt độ ấm áp và độ ẩm thích hợp cho khoang mũi. Đeo khẩu trang khi đi ra ngoài trời lạnh là một giải pháp hữu hiệu giúp giữ ấm luồng không khí hít vào, hạn chế hiện tượng sụt giảm nhiệt độ tại niêm mạc mũi và duy trì hiệu quả làm việc của hệ thống lông chuyển [1].
Bên cạnh việc giữ ấm, việc kiểm soát đường lây truyền tiếp xúc đóng vai trò tối quan trọng. Bệnh cảm do rhinovirus hoàn toàn có thể lây qua cơ chế tự đưa virus từ ngón tay nhiễm bẩn lên mắt hoặc mũi sau khi tiếp xúc bề mặt hoặc bắt tay [2]. Trong một nghiên cứu năm 1985, các nhà khoa học đã chứng minh rằng các loại giấy lau mũi được tẩm hợp chất diệt virus bao gồm axit citric, axit malic và natri lauryl sulfat có thể làm giảm lượng virus truyền qua khăn giấy một cách đáng kể (tỷ lệ thu hồi virus truyền nhiễm giảm xuống chỉ còn 1/18 so với 17/18 ở nhóm dùng khăn thông thường, p < 0,001) [2]. Tác dụng bất hoạt virus này hiệu quả đối với nhiều serotype rhinovirus khác nhau trong cả dịch tiết chất nhầy mũi [2].
Trong đời sống hàng ngày, nếu không có các sản phẩm diệt khuẩn đặc hiệu, việc rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, sử dụng khăn giấy sạch dùng một lần khi xì mũi và tuyệt đối tránh thói quen chạm tay lên mắt, mũi là những rào cản vững chắc nhất để ngăn ngừa virus xâm nhập [2]. Sau khi đi ngoài trời mưa lạnh về, cần nhanh chóng thay quần áo khô ráo, làm ấm cơ thể, uống nước ấm và rửa mũi nhẹ nhàng để hỗ trợ hệ thống niêm mạc hồi phục trạng thái bảo vệ tối ưu. Nếu có các bệnh lý nền hô hấp, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có phác đồ điều trị dự phòng phù hợp trong mùa lạnh.
Cơn mưa lạnh không thể tự gieo rắc mầm bệnh, nhưng nhiệt độ thấp là chất xúc tác khiến hàng rào miễn dịch niêm mạc mũi suy giảm và tạo điều kiện cho virus phát triển. Giữ ấm đường thở kết hợp với việc vệ sinh tay sạch sẽ chính là chìa khóa khoa học giúp bảo vệ bạn trọn vẹn qua những ngày thời tiết mưa rét.
