Bối cảnh và mối lo dị ứng mủ cao su với hoa quả
Nhiều người từng bị ngứa da hoặc nổi mề đay khi đeo găng tay cao su y tế thường băn khoăn liệu bản thân có phải kiêng khem các loại trái cây quen thuộc. Trong số đó, hồng xiêm (sapodilla) là loại quả chứa lượng mủ trắng rất dồi dào khi còn xanh hoặc vừa hái. Mối lo ngại về việc liệu nhựa hồng xiêm có kích hoạt phản ứng dị ứng tương tự như mủ cao su thiên nhiên hay không là thắc mắc thực tế của không ít người tiêu dùng.
Dị ứng mủ cao su thiên nhiên thông qua trung gian kháng thể IgE là một vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng quan tâm trên phạm vi toàn cầu [2, 8]. Tình trạng này không chỉ dừng lại ở các phản ứng tiếp xúc qua da hay niêm mạc mà còn có thể liên quan mật thiết đến phản ứng sau khi ăn một số loại thực phẩm nguồn gốc thực vật [2, 3]. Hiện tượng này được y học gọi chung là hội chứng hoa quả - cao su (latex-fruit syndrome) [1, 2, 3].
Tuy nhiên, trước khi đưa ra bất kỳ quyết định kiêng khem nào đối với quả hồng xiêm, người bệnh cần hiểu rõ bản chất cơ chế khoa học, các loại đạm thực vật chịu trách nhiệm cho phản ứng chéo, cũng như những giới hạn của các tài liệu y văn hiện hành liên quan trực tiếp đến loại quả này.
Dị ứng mủ cao su có nên ăn hồng xiêm?
Câu trả lời ngắn gọn: Người đã xác định dị ứng mủ cao su cần hết sức thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng trước khi dùng hồng xiêm, nhưng không nên tự ý loại bỏ hoàn toàn nếu chưa có bằng chứng lâm sàng rõ ràng. Lý do là trong các tài liệu khoa học hiện hành về hội chứng hoa quả - cao su, hồng xiêm chưa phải là loại quả được nghiên cứu và xác định trực tiếp như chuối, bơ hay kiwi [2, 3].
Mối liên quan giữa dị ứng mủ cao su tự nhiên và thực phẩm thực vật là có thật, xuất hiện ở khoảng 30% đến 50% số người có cơ địa dị ứng mủ cao su [1, 3, 7]. Một nghiên cứu năm 2012 thậm chí ghi nhận tỷ lệ người dị ứng mủ cao su có phản ứng bất lợi sau khi ăn các thực phẩm thực vật có phản ứng chéo dao động từ 50% đến 60% [1]. Sự tương đồng về cấu trúc protein giữa các loại thực vật là nguồn gốc gây ra tình trạng này [1, 3, 5].
Dù hồng xiêm là loại quả có lượng nhựa dính tự nhiên rất rõ rệt, hiện tại các nghiên cứu sinh học phân tử tập trung chứng minh phản ứng chéo chủ yếu ghi nhận trên các thực vật quen thuộc khác [2, 3, 6, 7]. Vì vậy, việc đánh giá nguy cơ đối với riêng hồng xiêm cần dựa trên sự hiểu biết về phản ứng chéo tổng quát và theo dõi phản ứng cơ thể dưới sự hướng dẫn y khoa.
Cơ chế sinh học của hội chứng hoa quả - cao su
Để hiểu vì sao người dị ứng mủ cao su có nguy cơ gặp vấn đề khi ăn trái cây, cần tìm hiểu về phản ứng chéo miễn dịch. Phản ứng chéo xảy ra khi kháng thể IgE trong cơ thể nhận diện các phần cấu trúc (epitope) tương tự nhau trên các phân tử protein khác nhau, thường là do các loài thực vật có quan hệ gần gũi về mặt tiến hóa hoặc sở hữu các cấu trúc protein được bảo tồn qua tiến hóa [1, 3].
Hội chứng phấn hoa - thực phẩm (pollen-food syndrome) là một ví dụ điển hình về phản ứng chéo, trong đó người bệnh hít phải phấn hoa qua đường hô hấp rồi sau đó phản ứng với kháng nguyên thực phẩm có cấu trúc tương tự, thường biểu hiện bằng cảm giác ngứa ngáy và sưng phù ở miệng, họng ngay sau khi ăn rau củ hoặc trái cây tươi chưa qua nấu chín [2]. Tương tự, hội chứng hoa quả - cao su gắn liền dị ứng cao su với dị ứng thực vật [1, 2, 3].
Các nghiên cứu đã xác định được một số nhóm đạm thực vật đóng vai trò chất gây dị ứng chung (panallergens) [2, 3]. Thứ nhất là các protein phòng vệ của thực vật, đặc biệt là men chitinase lớp I chứa vùng giống hevein ở đầu N [2, 3]. Nhóm men này có phản ứng chéo trực tiếp với hevein (được ký hiệu là Hev b 6.02), một dị nguyên liên kết IgE quan trọng ở người dị ứng mủ cao su tự nhiên [2, 3].
Thứ hai, các nhà khoa học đã phân lập được dị nguyên Hev b 2 từ mủ cao su, bản chất là một men beta-1,3-glucanase [3, 7]. Thứ ba, dị nguyên Hev b 7 trong cao su là một protein dạng patatin [3]. Cuối cùng, profilin là một chất gây dị ứng phổ biến khác cũng được tìm thấy liên quan đến các phản ứng IgE huyết thanh với mủ cao su [3, 7, 8]. Khi cơ thể đã sản sinh kháng thể IgE chống lại các protein này của mủ cao su, kháng thể có thể nhận diện nhầm các protein tương đồng có trong các loại quả tươi [2, 3].
Các bằng chứng khoa học cụ thể về phản ứng chéo
Các dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm đã phân tích chi tiết cơ chế phản ứng chéo trên nhiều loại rau củ và trái cây, cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách thức hệ miễn dịch phản ứng.
Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2002 và các tài liệu liên quan năm 2003 cho biết các loại thực phẩm liên quan thường xuyên nhất đến hội chứng hoa quả - cao su bao gồm chuối, bơ, hạt dẻ và quả kiwi [2, 3]. Ngoài ra, một danh sách ngày càng nhiều các nguồn thực vật khác cũng được xác nhận có liên quan như quả đào, cà chua, khoai tây và ớt chuông [3]. Giới hạn được các tác giả chỉ ra là y học vẫn chưa thể kết luận chắc chắn liệu quá trình nhạy cảm hóa với mủ cao su xảy ra trước hay dị ứng thực phẩm có trước [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2001 thực hiện trên 40 bệnh nhân có tiền sử phản ứng có hại với cà chua và phản ứng quá mẫn qua trung gian IgE nhằm so sánh nhóm dị ứng cà chua kết hợp dị ứng mủ cao su với nhóm chỉ dị ứng cà chua đơn thuần [4]. Bệnh nhân được chia thành nhóm A (độ tuổi trung bình 13,2 tuổi) và nhóm B (độ tuổi trung bình 21,7 tuổi; trong đó 9/10 bệnh nhân thuộc hội chứng hoa quả - cao su) [4]. Phân tích immunoblotting huyết thanh cho thấy các dải gắn IgE với cà chua ở mức 44 đến 46 kDa và một dải ba ở mức 67 kDa [4]. Mủ cao su liên kết mạnh ở dải 44 kDa, còn khoai tây cho dải mạnh ở 44 kDa và dải ba ở 67 kDa [4]. Kết quả thử nghiệm ức chế immunoblot và ức chế CAP xác nhận tỷ lệ phản ứng chéo cao giữa cà chua, khoai tây và mủ cao su, với protein chung có khối lượng 44-46 kDa nhiều khả năng tương ứng với patatin [4]. Đáng chú ý, tất cả bệnh nhân trong hai nhóm này đều dung nạp tốt với khoai tây trên thực tế dù có phản ứng chéo trong xét nghiệm huyết thanh học [4].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2004 đã sử dụng huyết thanh của 4 bệnh nhân có triệu chứng lâm sàng với cả mủ cao su và ớt chuông để phân tích immunoblot trên các mẫu chiết xuất từ ba giống ớt chuông tươi và mủ cao su Hevea tươi [5]. Kết quả chỉ ra 3 bệnh nhân có kháng thể IgE kháng profilin từ cả ớt chuông và mủ cao su [5]. Hai bệnh nhân mang IgE kháng Hev b 2 (beta-1,3-glucanase của mủ cao su) và một protein tương đồng trong ớt chuông [5]. Nghiên cứu cũng xác định thêm một protein 30 kDa liên kết IgE là men l-ascorbate peroxidase và một protein khác ở mức 38 kDa [5]. Công trình này đã chứng minh ở cấp độ phân tử rằng Hev b 2, men l-ascorbate peroxidase và profilin là các dị nguyên chịu trách nhiệm cho phản ứng chéo giữa ớt chuông và mủ cao su [5].
Năm 2005, một báo cáo lâm sàng ghi nhận 4 trường hợp mắc hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm được thực hiện xét nghiệm nồng độ IgE đặc hiệu với mủ cao su và thử nghiệm lẩy da với cao su [6]. Kết quả xác nhận một số bệnh nhân có phản ứng dương tính với cả hai xét nghiệm này, mặc dù họ hoàn toàn dung nạp và sử dụng được các sản phẩm cao su bình thường trong đời sống hàng ngày [6]. Các tác giả khuyến cáo bệnh nhân mắc hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm nên kiểm tra thêm về dị ứng cao su, đồng thời cần tiếp tục nghiên cứu để xác định dị nguyên chính yếu gây ra phản ứng chéo giữa ba yếu tố: phấn hoa, trái cây và cao su [6].
Năm 2012, một nghiên cứu trên 51 bệnh nhân có biểu hiện quá mẫn với thực phẩm và có bằng chứng huyết thanh học về nhạy cảm với mủ cao su tự nhiên đã tiến hành đánh giá chi tiết bao gồm lẩy da, định lượng IgE đặc hiệu với các dị nguyên tái tổ hợp và thử nghiệm kích thích (challenge provocation tests) [1]. Nhóm A gồm 34 bệnh nhân có biểu hiện lâm sàng lẫn huyết thanh học của dị ứng cao su và rau quả; nhóm B gồm 17 bệnh nhân dị ứng thực phẩm/phấn hoa kèm nhạy cảm huyết thanh học nhưng không có triệu chứng lâm sàng với cao su [1]. Kết quả cho thấy toàn bộ bệnh nhân nhóm A dương tính với thử nghiệm kích thích cao su, trong khi chỉ có 2 người ở nhóm B có phản ứng qua da dương tính [1]. Về mặt phân tử, bệnh nhân nhóm A có IgE đặc hiệu với rHev b 5, rHev b 6.01, rHev b 6.02 và rHev b 8 (cùng các profilin khác), trong khi nhóm B chỉ ghi nhận sự đơn nhạy cảm (monosensitization) với Hev b 8, nhiều khả năng liên quan đến phản ứng chéo với phấn hoa và thức ăn [1]. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết phải kết hợp giữa bệnh sử lâm sàng, chẩn đoán thành phần dị nguyên và thử nghiệm kích thích để đưa ra kết luận chuẩn xác [1].
Năm 2013, một nghiên cứu cắt ngang thực hiện tại Bệnh viện King Edward VIII (Nam Phi) trên nhân viên y tế sử dụng găng tay cao su giảm dị ứng đạt tỷ lệ phản hồi 85% [7]. Dị ứng trái cây được ghi nhận có mối liên quan đáng kể với tình trạng nhạy cảm cao su và dị ứng cao su trong nhóm nghiên cứu [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu này phụ thuộc vào việc tự báo cáo tiền sử dị ứng thực phẩm mà không có các xét nghiệm khách quan, do đó không loại trừ khả năng người tham gia mắc đồng thời dị ứng thực phẩm và mủ cao su độc lập mà không phải do phản ứng chéo [7]. Ngoài ra, nghiên cứu cũng chưa xác định được thứ tự xuất hiện giữa dị ứng hoa quả và phơi nhiễm cao su [7].
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp
Từ các nghiên cứu trên, có thể thấy rõ ràng một tỷ lệ đáng kể (30-50% hoặc 50-60%) người dị ứng mủ cao su có nguy cơ gặp phản ứng chéo với một số loại thực vật nhất định [1, 3, 8]. Điều này giúp các bác sĩ và người bệnh cảnh giác hơn trong việc nhận biết sớm các phản ứng bất thường của cơ thể khi dùng các món ăn mới [1, 2].
Tuy vậy, giới hạn rất lớn của y văn hiện hành là chưa có các công trình thử nghiệm lâm sàng hay phân tích sinh học phân tử chuyên biệt kiểm tra sự hiện diện của các dị nguyên chéo (như Hev b 6, Hev b 2 hay patatin) cụ thể trên quả hồng xiêm. Các dữ liệu được kiểm chứng chủ yếu tập trung vào chuối, bơ, hạt dẻ, kiwi, đào, cà chua, khoai tây và ớt chuông [2, 3, 6, 7]. Nhựa trắng trong hồng xiêm thực tế bao gồm nhiều thành phần hóa học thực vật tự nhiên, không thể tự ý đồng nhất hoàn toàn với thành phần mủ cây cao su tự nhiên (Hevea brasiliensis) khi chưa có kiểm chứng trong phòng xét nghiệm.
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng nếu xét nghiệm máu cho kết quả IgE dương tính với mủ cao su hoặc thực phẩm, người bệnh chắc chắn sẽ phát bệnh khi ăn loại quả đó. Thực tế khoa học chỉ ra có sự khác biệt lớn giữa "nhạy cảm huyết thanh học" và "dị ứng lâm sàng" [6, 8]. Nhiều bệnh nhân có xét nghiệm IgE dương tính hoặc lẩy da dương tính với cao su nhưng vẫn sử dụng đồ cao su an toàn [6], hoặc có phản ứng huyết thanh với khoai tây nhưng vẫn ăn khoai tây bình thường mà không hề có triệu chứng [4]. Ngược lại, một số trường hợp chỉ nhạy cảm đơn thuần với profilin (Hev b 8) do phản ứng chéo từ phấn hoa chứ không phải mắc hội chứng hoa quả - cao su thực sự [1]. Do đó, việc tự ý suy đoán và kiêng khem mù quáng là không cần thiết và có thể làm giảm chất lượng bữa ăn.
Ai nên thận trọng?
Những nhóm người sau đây cần đặc biệt cẩn trọng trước khi tiếp xúc với các thực phẩm nghi ngờ có phản ứng chéo, bao gồm cả hồng xiêm:
Nhóm thứ nhất là nhân viên y tế thường xuyên tiếp xúc với sản phẩm cao su, những người từng có tiền sử dị ứng mủ cao su rõ rệt [2, 5]. Nghiên cứu năm 2013 ghi nhận tỷ lệ báo cáo tiền sử cơ địa dị ứng (atopy) cao hơn ở những người bị nhạy cảm hóa với cao su [7].
Nhóm thứ hai là những người có tiền sử trải qua nhiều cuộc phẫu thuật mở [7]. Tiếp xúc trực tiếp trong lúc mổ với các dụng cụ y tế chứa cao su như ống thông hay ống dẫn lưu làm gia tăng tình trạng nhạy cảm cao su [7]. Các nghiên cứu trên trẻ em có dị tật bẩm sinh cho thấy nguy cơ dị ứng mủ cao su tăng theo số lần can thiệp phẫu thuật mở [7]. Ở người trưởng thành, tần suất thủ thuật xâm lấn làm tăng nguy cơ báo cáo nhạy cảm cao su, và việc trải qua trên 10 thủ thuật làm gia tăng nguy cơ phát triển dị ứng mủ cao su thực sự [7].
Nhóm thứ ba là những người từng mắc hội chứng phấn hoa - thực phẩm hoặc đã có tiền sử dị ứng với các loại quả nằm trong nhóm nguy cơ cao như chuối, bơ, hạt dẻ, kiwi, cà chua hoặc ớt chuông [1, 2, 3, 7]. Nếu từng gặp hiện tượng ngứa ngáy, sưng môi, khoang miệng hoặc nổi mẩn sau khi ăn các quả này, nguy cơ xuất hiện phản ứng khi tiếp xúc với các loại quả lạ chứa nhiều nhựa như hồng xiêm có thể cao hơn [1, 3].
Cách áp dụng thực tế và theo dõi an toàn
Đối với người có tiền sử dị ứng mủ cao su tự nhiên nhưng muốn ăn hồng xiêm, việc áp dụng cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng và an toàn:
Không tự ý kiêng khem cực đoan: Nếu trước đây bạn vẫn ăn hồng xiêm chín bình thường mà không xuất hiện bất kỳ triệu chứng ngứa miệng, nổi mề đay hay khó chịu nào, không nhất thiết phải loại bỏ loại quả này khỏi chế độ ăn chỉ vì phát hiện bản thân dị ứng với găng tay cao su [4, 6].
Lựa chọn quả chín hoàn toàn: Hội chứng phấn hoa - thực phẩm và dị ứng trái cây thường xuất hiện rõ rệt nhất khi tiêu thụ các loại hoa quả tươi, sống hoặc chưa chế biến kỹ [1, 3]. Hồng xiêm khi còn xanh hoặc chưa chín kỹ chứa lượng nhựa mủ rất lớn. Do đó, chỉ nên ăn quả đã chín mềm, gọt bỏ sạch lớp vỏ bên ngoài và tránh tiếp xúc với phần cuống còn tưa nhựa tươi để giảm thiểu tiếp xúc với các protein nhựa chưa biến tính.
Ăn thử lượng rất nhỏ: Khi ăn một quả mới hái hoặc lần đầu ăn lại sau khi phát hiện dị ứng cao su, chỉ nên nếm thử một lượng rất nhỏ ở đầu lưỡi hoặc môi, theo dõi phản ứng tại chỗ trong vòng 15 đến 30 phút. Nếu xuất hiện cảm giác ngứa rát họng, sưng nề môi hoặc cảm giác khó thở, cần ngừng ăn ngay lập tức [2].
Thăm khám bác sĩ chuyên khoa: Việc chẩn đoán xác định hội chứng hoa quả - cao su đòi hỏi cách tiếp cận đa thông số, phối hợp giữa hỏi tiền sử bệnh tỉ mỉ, xét nghiệm lẩy da, định lượng kháng thể IgE với các dị nguyên thành phần tái tổ hợp và thử nghiệm kích thích khi cần thiết [1]. Bệnh nhân có cơ địa dị ứng nặng nên tham vấn ý kiến bác sĩ dị ứng - miễn dịch lâm sàng để được làm các xét nghiệm sàng lọc chuẩn xác và nhận hướng dẫn xử trí khẩn cấp nếu có phản ứng bất lợi xảy ra.
Tóm lại, mối liên hệ giữa dị ứng mủ cao su và thực phẩm thông qua phản ứng chéo là hiện tượng đã được y học xác lập, gây ảnh hưởng đến khoảng một nửa số người dị ứng cao su [1, 2, 3]. Tuy nhiên, do chưa có dữ liệu khoa học trực tiếp xác nhận hồng xiêm là dị nguyên nằm trong hội chứng này, người bệnh không nên quá hoang mang mà cần giữ thái độ thận trọng, theo dõi sát sao biểu hiện của cơ thể và tìm kiếm sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ.
