Nhiều người có thói quen dùng thêm các loại thảo mộc dân gian như diếp dại bên cạnh thuốc điều trị hàng ngày vì tin rằng cây cỏ tự nhiên luôn lành tính. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược với thuốc kê đơn có thể dẫn đến những phản ứng bất lợi khó lường [1]. Một câu hỏi thường gặp là liệu diếp dại có gây tương tác nguy hiểm khi uống cùng thuốc hạ huyết áp và thuốc tiểu đường hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là: Hiện tại chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên diếp dại kết hợp với thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc điều trị tiểu đường. Mọi dữ liệu khoa học hiện có mới dừng lại ở các nguyên lý tương tác chung giữa thảo dược và tân dược [2, 3]. Dù vậy, các chuyên gia cảnh báo nguy cơ tiềm ẩn về việc biến đổi nồng độ thuốc hoặc cộng gộp tác dụng điều trị vẫn hoàn toàn có thể xảy ra khi dùng chung [3, 4].
Cơ chế tương tác giữa thảo dược và tân dược diễn ra thế nào?
Thảo dược tự nhiên không chỉ chứa một hoạt chất đơn lẻ mà là hỗn hợp phức tạp của rất nhiều hợp chất hóa học có hoạt tính sinh học [3, 6]. Do đó, khả năng xảy ra tương tác giữa thảo dược và thuốc tổng hợp về mặt lý thuyết thường cao hơn tương tác giữa thuốc với thuốc [1]. Các tương tác này xảy ra chủ yếu qua hai con đường chính: dược động học và dược lực học [3, 6].
Tương tác dược lực học liên quan đến tác động trực tiếp lên cơ thể hoặc mục tiêu điều trị [2]. Nếu một loại thảo dược mang đặc tính hạ đường huyết hoặc hạ huyết áp nhẹ được dùng chung với thuốc điều trị cùng đích đến, sự cộng gộp tác dụng có thể làm tụt huyết áp hoặc hạ đường huyết quá mức [2]. Điều này có nguy cơ biến một liệu trình đang ổn định thành tình trạng quá liều tương đối [3, 4].
Về mặt dược động học, thảo mộc có thể làm thay đổi quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ của thuốc tân dược [3, 5]. Nhiều loại thảo dược ức chế hoặc kích thích hệ thống enzyme chuyển hóa tại gan, điển hình là cytochrome P450 (như CYP3A4 ở ruột non), hoặc làm thay đổi hoạt động của protein vận chuyển P-glycoprotein [4, 6]. Khi enzyme bị ức chế, thuốc đào thải chậm hơn, nồng độ thuốc trong huyết tương tăng cao, dễ dẫn đến ngộ độc [4, 6]. Ngược lại, nếu thảo dược kích thích enzyme, thuốc bị đào thải nhanh hơn, dẫn đến mất tác dụng điều trị [4, 6].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận được từ nghiên cứu
Dù chưa có thử nghiệm riêng biệt trên cây diếp dại với nhóm thuốc tim mạch và chuyển hóa, y văn thế giới đã ghi nhận nhiều dữ liệu thực nghiệm về cơ chế tương tác thảo dược - tân dược:
Một báo cáo tổng quan công bố năm 2011 chỉ ra rằng việc ức chế enzyme cytochrome P-450 3A4 tại ruột non và ức chế protein vận chuyển P-glycoprotein là hai cơ chế chủ đạo làm giảm chuyển hóa ban đầu và tăng hấp thu thuốc tân dược vào máu [1]. Báo cáo cũng nhấn mạnh dữ liệu lâm sàng cho thấy cây St. John's wort có thể làm giảm nồng độ huyết tương và giảm tác dụng của hàng loạt thuốc tân dược điều trị quan trọng như cyclosporine, digoxin hay thuốc tránh thai [1].
Nghiên cứu tổng quan năm 2014 tập trung phân tích tương tác dược động học qua các enzyme chuyển hóa và chất vận chuyển của 8 loại thảo dược phổ biến gồm Ginkgo biloba, nhân sâm, tỏi, thiên ma (black cohosh), cúc dại (Echinacea), cúc gai (milk thistle), kava và St. John's wort [3]. Dữ liệu từ ống nghiệm, động vật đến thử nghiệm lâm sàng cho thấy các loại thảo dược này làm thay đổi đáng kể diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC), nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax) hoặc thời gian bán thải (t1/2) của các thuốc dùng kèm [3].
Một tổng quan năm 2016 tổng hợp các nghiên cứu từ Trung Quốc và cơ sở dữ liệu quốc tế PubMed để làm rõ các phương pháp đánh giá tương tác qua enzyme [4]. Nghiên cứu xác nhận việc dùng chung thảo dược có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong huyết tương, mô, nước tiểu và mật thông qua phức hợp enzyme cytochrome P450 và P-glycoprotein, làm sai lệch kết quả điều trị và gây tác dụng phụ nặng nề [4].
Năm 2017, một nghiên cứu tổng quan về các loại thảo dược thường dùng lưu ý rằng tương tác thảo dược - thuốc có thể dẫn đến thất bại điều trị hoặc gây độc tính, đôi khi có thể gây tử vong [2]. Tuy nhiên, dữ liệu về mặt tương tác dược lực học giữa thảo dược và tân dược cho đến nay vẫn còn rất hạn chế [2].
Năm 2019, nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến dược động học của thảo dược ghi nhận dạng bài thuốc kết hợp nhiều vị thảo mộc có thể làm thay đổi các thông số hấp thu [5]. Ví dụ, trong bài thuốc Đại Xuyên Khung gồm thiên ma và xuyên khung trên chuột, tổng lượng axit phenolic và alkaloid của xuyên khung làm thay đổi đáng kể dược động học của hoạt chất gastrodin trong thiên ma [5]. Tương tự, chiết xuất lignan từ ngũ vị tử làm tăng đáng kể mức phơi nhiễm của một số ginsenoside trong bài thuốc Sinh Mạch Tán [5]. Dù vậy, nghiên cứu cũng ghi nhận một số báo cáo cho thấy không có ảnh hưởng đáng kể nào xuất hiện khi kết hợp thảo dược với thuốc [5].
Một công bố năm 2023 rà soát tài liệu trên PubMed, Science Direct và Web of Science suốt 10 năm về 9 loại dược liệu phổ biến (Nhân sâm, Đan sâm, Bạch quả, Tỏi, Hoàng liên, St. John's wort, Gừng, Cam thảo, Cúc gai, Ngũ vị tử) khẳng định tương tác thảo dược - thuốc có thể làm giảm hiệu quả điều trị hoặc gia tăng độc tính do cản trở dược lý hoặc dược động học của tân dược [6].
Cũng trong năm 2023, một nghiên cứu áp dụng thuật toán học máy node2vec và mô hình gắn kết phân tử kết hợp thực nghiệm dược lý trên nhóm bệnh tim mạch với Đan sâm và Xuyên khung [7]. Kết quả chỉ ra 11 tương tác tiềm năng giữa hóa chất thảo dược và mục tiêu thuốc, cho thấy axit caffeic làm tăng độ bền nhiệt của protein GGT1, trong khi ligustilide và neocryptotanshinone điều biến biểu hiện mRNA của FGF2 và MTNR1A [7].
Ngoài ra, bài đánh giá năm 2023 về xu hướng sử dụng thực phẩm bổ sung thảo dược nhấn mạnh sự biểu hiện của các chất vận chuyển thuốc ảnh hưởng trực tiếp đến sự hấp thu, phân bố, chuyển hóa và bài tiết của tân dược [8]. Hoạt chất thảo dược kích thích hoặc ức chế các chất vận chuyển này sẽ trực tiếp làm thay đổi độc tính và hiệu lực của thuốc kê đơn [8].
Điểm mạnh và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học hiện nay đã làm sáng tỏ đường đi của các phân tử thảo dược khi vào cơ thể, xác định được rõ cơ chế thông qua hệ enzyme gan và protein vận chuyển [4, 6]. Điều này giúp ngành y tế dự báo được nguy cơ khi bệnh nhân phối hợp nhiều loại dược chất [2, 5].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là chưa có nghiên cứu riêng lẻ nào được thực hiện để đánh giá cụ thể tác động của cây diếp dại đối với thuốc hạ áp hay thuốc tiểu đường. Dữ liệu thực nghiệm hiện tại chủ yếu tập trung vào các loại thảo mộc phổ biến như nhân sâm, đan sâm, bạch quả hoặc St. John's wort [2, 5, 8]. Nhiều nghiên cứu mới dừng lại ở mô hình vi thể, nuôi cấy tế bào, mô phỏng thuật toán máy tính hoặc trên động vật chứ chưa có đầy đủ thử nghiệm lâm sàng trên người [4, 8]. Do đó, chưa thể khẳng định chắc chắn mức độ tương tác thực tế của diếp dại.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên
Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ, thảo dược có nguồn gốc tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy ý [6, 7]. Quan niệm "thảo dược không bổ dọc thì bổ ngang" là hoàn toàn sai lầm khi đang phải sử dụng thuốc điều trị [1].
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ êm dịu, không thể làm mất tác dụng hoặc làm tăng độc tính của thuốc tây [2, 3]. Thực tế, vì chứa nhiều hoạt chất hóa học đa dạng, thảo dược hoàn toàn có khả năng cản trở hoặc kích thích đào thải thuốc điều trị, gây ra các biến cố nguy hiểm [3, 6].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng các loại thuốc hạ đường huyết dạng uống hoặc tiêm insulin cần đặc biệt cẩn trọng. Việc dùng thêm thảo dược chưa rõ cơ chế có thể gây nhiễu loạn chỉ số đường huyết hoặc làm tăng tác dụng phụ ngoài ý muốn [3, 4].
Người bệnh tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch đang duy trì thuốc kê đơn đều đặn hàng ngày cũng không nên tự ý phối hợp thảo dược [7]. Sự biến đổi nồng độ thuốc trong huyết tương có thể dẫn đến nguy cơ mất kiểm soát huyết áp hoặc gia tăng độc tính tim mạch [3, 4].
Người cao tuổi, người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận hoặc người đang phải dùng nhiều loại thuốc phối hợp càng phải thận trọng cao độ, bởi khả năng chuyển hóa và đào thải thuốc vốn đã suy giảm [4, 5].
Áp dụng thực tế an toàn cho sức khỏe
Nếu người bệnh có mong muốn sử dụng diếp dại như một món ăn hoặc thức uống hỗ trợ, nguyên tắc quan trọng nhất là phải trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Bác sĩ cần nắm rõ danh sách tất cả các loại thảo mộc, trà thảo dược hay thực phẩm bổ sung mà bệnh nhân đang dùng [6, 7].
Bệnh nhân không được tự ý ngừng thuốc, giảm liều thuốc hạ áp, thuốc tiểu đường để thay thế bằng diếp dại [2]. Trong trường hợp được phép dùng diếp dại ở mức độ vừa phải như rau ăn thông thường, cần theo dõi định kỳ chỉ số huyết áp và đường huyết tại nhà để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường.
Khi thấy xuất hiện các triệu chứng bất thường như hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi, tim đập nhanh hoặc huyết áp dao động thất thường, cần ngừng sử dụng thảo mộc và liên hệ ngay với cơ sở y tế [3, 4].
Tóm lại, diếp dại nói riêng và các loại thảo mộc nói chung đều chứa các hoạt chất sinh học có thể gây tương tác phức tạp với thuốc hạ áp và thuốc tiểu đường [3, 6]. Việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ đúng phác đồ điều trị của bác sĩ là chìa khóa an toàn nhất để kiểm soát bệnh mạn tính.
