Nhiều người có thói quen tự tìm kiếm các bài thuốc dân gian để loại bỏ mụn cóc nhằm tiết kiệm chi phí và tránh đi viện. Trong số các thảo dược truyền miệng, bát giác liên (chứa hoạt chất chính là podophyllotoxin hay dẫn xuất podophyllin) thường được rỉ tai nhau về công dụng làm rụng mụn cóc thần tốc. Tuy nhiên, không ít người sau khi bôi đã phải nhập viện trong tình trạng da trợt loét, sưng tấy đau đớn, thậm chí hoại tử sâu vùng mô lành.

Việc tự ý đắp hoặc bôi bát giác liên tiềm ẩn rủi ro rất cao nếu không kiểm soát được diện tích tiếp xúc và nồng độ hoạt chất. Bản chất của dược liệu này chứa độc tính tế bào cực mạnh, đòi hỏi người dùng phải tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn y tế để tránh biến chứng bỏng rát và hoại tử da.

Độc tính bào mòn tế bào của hoạt chất từ bát giác liên

Dược liệu bát giác liên chứa hoạt chất podophyllotoxin, tiền thân chiết xuất ra dung dịch podophyllin dùng trong y học. Hoạt chất này tác động bằng cơ chế chống phân bào mạnh mẽ, liên kết với protein vi ống nội bào và ức chế dòng chảy tế bào thần kinh sợi trục [1]. Khi bôi lên bề mặt da, thuốc ngăn chặn quá trình nhân bản của mô tế bào biểu bì đang tăng sinh bất thường, từ đó làm teo và rụng nốt mụn cóc [1].

Tuy nhiên, đặc tính hủy hoại tế bào không tự phân biệt được giữa mô sùi bệnh lý và mô biểu bì khỏe mạnh. Bôi lan ra vùng da lành hoặc bôi nồng độ đậm đặc sẽ dẫn đến tổn thương mô nghiêm trọng, gây phản ứng viêm cục bộ, trợt biểu bì và loét đau đớn [5, 8]. Các mô có tốc độ phân chia tế bào nhanh như niêm mạc, hạch bạch huyết hay tủy xương là những cấu trúc cực kỳ nhạy cảm với độc tính của chất này khi bị phơi nhiễm [1].

Các bằng chứng khoa học về hiệu quả và phản ứng bỏng rát

Một nghiên cứu tiến cứu so sánh lâm sàng năm 2020 đánh giá hiệu quả của dung dịch chiết xuất podophyllin 25% với gel ingenol mebutate 0,05% trên bệnh nhân mụn cóc sinh dục [2]. Trong nghiên cứu này, 36 bệnh nhân dùng dung dịch podophyllin 25% tối đa 6 lần bôi [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ sạch tổn thương ban đầu ở nhóm podophyllin đạt 38,9% (14 trên 36 người) sau thời gian trung bình 4,21 tuần [2]. Sau 3 tháng theo dõi, tỷ lệ tái phát ở nhóm này là 42,8% (6 trên 14 người) và số ca sạch tổn thương hoàn toàn là 8 trên 36 bệnh nhân [2].

Đáng chú ý, nghiên cứu ghi nhận podophyllin gây đau và phản ứng da tại chỗ với điểm số đau trung bình là 2,58 và điểm phản ứng da là 3,39 [2]. Mặc dù các phản ứng này thấp hơn so với gel ingenol mebutate, chúng vẫn gây ra tình trạng bỏng rát rõ rệt, sưng viêm mô cục bộ cho người bệnh [2]. Podophyllin được ghi nhận là một liệu pháp truyền thống cần thận trọng về nồng độ và số lần bôi để giảm bớt đau đớn [2].

Một báo cáo tổng quan công bố năm 2022 về podophyllin chỉ ra hàng loạt tác dụng phụ tại chỗ khi dùng ngoài da [1]. Thuốc có thể tạo ra các biến đổi mô học dạng biểu mô tế bào vảy ở các nốt sùi không được điều trị dứt điểm [1]. Đặc biệt, nếu để dung dịch dính vào các vùng mụn cóc quanh mắt, bệnh nhân có thể chịu tổn thương giác mạc và viêm màng bồ đào trước [1].

Nguy cơ hấp thu toàn thân và ngộ độc đe dọa tính mạng

Nguy hiểm lớn nhất của việc tự điều trị mụn cóc bằng dẫn xuất podophyllin từ bát giác liên là ngộ độc toàn thân do thuốc hấp thu qua da [1]. Khi người bệnh bôi thuốc lên một diện tích da quá rộng hoặc để thuốc tiếp xúc kéo dài trên bề mặt cơ thể, hoạt chất sẽ đi vào tuần hoàn máu [1]. Độc tính toàn thân từng được ghi nhận trong lịch sử y khoa, với ca tử vong đầu tiên do bôi podophyllin ngoài da được ghi nhận từ năm 1954 [1]. Liều gây tử vong của nhựa podophyllin đối với con người chỉ dao động từ 0,3 g đến 0,6 g [1].

Các triệu chứng ngộ độc toàn thân rất đa dạng và diễn biến nguy hiểm [1]. Triệu chứng phổ biến nhất là đau đầu (gặp ở 7% trường hợp), đi kèm buồn nôn, nôn mửa và tiêu chảy [1]. Bệnh nhân có thể xuất hiện liệt ruột cơ năng, sốt, thở nhanh, nhịp tim nhanh, nổi mày đay và sốt cao [1]. Khi độc tính đi vào cơ quan tạo máu và gan thận, người bệnh bị giảm bạch cầu, thiếu máu, giảm tiểu cầu, tăng men gan, thiểu niệu hoặc vô niệu [1]. Trường hợp nặng xuất hiện tăng bạch cầu rõ rệt, bệnh thần kinh ngoại biên, lú lẫn cấp tính, ngủ lịm, hôn mê và tử vong [1]. Di chứng thần kinh ngoại biên thường phải mất nhiều tháng mới hồi phục, đôi khi để lại khiếm khuyết kéo dài nhiều năm [1].

Nguy cơ ngộ độc càng tăng cao khi bôi thuốc lên các vùng niêm mạc mạch máu phong phú, làm tăng tính thấm qua da [3]. Một ca lâm sàng năm 2023 còn báo cáo trường hợp nam thanh niên 25 tuổi tự bôi podophyllin trị sùi vùng sinh dục gây ngứa rát, sau đó dùng thêm thuốc tê bôi ngoài (lidocaine và benzocaine) dẫn đến methemoglobin huyết và tan máu nguy kịch [4]. Điều này cảnh báo sự nguy hiểm của việc tự xử lý biến chứng bỏng rát tại nhà bằng các loại thuốc bôi kết hợp bừa bãi [4].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu trị mụn cóc

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ, thảo mộc thiên nhiên thì tuyệt đối lành tính, có thể bôi bao nhiêu tùy thích. Đây là sai lầm nguy hại, bởi bát giác liên có hoạt tính tiêu diệt tế bào ngang ngửa hóa chất bào mòn.

Một ngộ nhận khác là bôi càng nhiều, chấm càng rộng thì mụn càng nhanh rụng. Thực tế, bôi tràn lan không làm tăng hiệu quả rụng nốt sùi mà chỉ tàn phá lớp màng đáy biểu bì, gây hoại tử da lành tạo sẹo xấu khó hồi phục. Ngoài ra, người bệnh thường nghĩ cứ thấy bỏng rát là tự mua thêm kem giảm đau, thuốc tê bôi chồng lên mà không biết việc này làm tăng nguy cơ tai biến toàn thân [4].

Những đối tượng tuyệt đối phải thận trọng

  • Phụ nữ mang thai: Hoạt chất podophyllin có độc tính cao đối với phôi thai [1]. Nghiên cứu chỉ ra thuốc bôi ngoài da có thể gây dị tật thai nhi bao gồm u thịt thừa trước tai, dị tật chi, khuyết tật vách ngăn tim, nếp nhăn đơn độc lòng bàn tay và viêm đa dây thần kinh [1]. Chống chỉ định tuyệt đối cho thai phụ.
  • Vị trí mụn cóc quanh mắt, mặt hoặc niêm mạc: Thuốc có thể gây viêm giác mạc, loét biểu mô không thể phục hồi [1]. Vùng niêm mạc mỏng cũng khiến hoạt chất thấm nhanh vào máu gây ngộ độc [3, 6].
  • Người có vết thương hở, da lở loét hoặc diện tích mụn cóc mọc thành mảng lớn: Diện tích tiếp xúc lớn trực tiếp đưa lượng độc chất vượt ngưỡng an toàn vào tuần hoàn máu [1].

Hướng dẫn sử dụng an toàn và xử trí khi bị bỏng rát

Để hạn chế tối đa nguy cơ bỏng rát và hoại tử khi sử dụng các chế phẩm chứa hoạt chất tương đương bát giác liên, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc kiểm soát:

  • Giới hạn nồng độ: Không tự ý nghiền nát thân, rễ cây đắp trực tiếp lên da vì không đo lường được nồng độ hoạt chất. Trong y học, các dung dịch podophyllin thường được kiểm soát ở mức nồng độ chuẩn 25% và chỉ dùng theo liệu trình giới hạn [2].
  • Giới hạn diện tích tiếp xúc: Tuyệt đối không bôi thành mảng lớn [1]. Chỉ dùng que tăm nhỏ chấm chính xác một lượng thuốc tối thiểu lên đầu nốt mụn cóc. Để bảo vệ mô lành xung quanh, cần bôi một lớp mỡ trơn (như vaseline) xung quanh chân mụn trước khi chấm thuốc.
  • Thời gian lưu thuốc trên da: Không để thuốc bám trên da quá lâu; việc tiếp xúc kéo dài làm tăng đáng kể nguy cơ hấp thu độc tính [1]. Đối với các dung dịch chấm trị sùi mào gà, người bệnh cần tuân thủ rửa sạch vùng bôi theo đúng thời gian chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
  • Xử trí khi xảy ra kích ứng: Nếu xuất hiện cảm giác đau rát dữ dội, da đỏ ửng hoặc rộp nước, phải lập tức ngưng thuốc và rửa sạch vùng tổn thương bằng nhiều nước sạch. Không tự ý bôi thêm các thuốc tê giảm đau hay đắp lá cây khác lên vết bỏng [4]. Cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được xử lý vô khuẩn, ngừa bội nhiễm và theo dõi dấu hiệu ngộ độc toàn thân [6, 7].

Bát giác liên và các chiết xuất của nó là con dao hai lưỡi trong điều trị mụn cóc dân gian. Hoạt chất podophyllin mang lại tác dụng làm rụng tổn thương nhưng đi kèm độc tính tế bào rất mạnh, dễ gây bỏng hoại tử và ngộ độc chết người nếu lạm dụng [5, 6]. Người dân không nên tự ý tìm hái hay điều chế tại nhà; khi có các tổn thương ngoài da, hãy thăm khám tại các bệnh viện uy tín để được chỉ định phác đồ an toàn.