Dùng cam đàng hoang trị giun sán: Bằng chứng khoa học nói gì?

Nhiễm ký sinh trùng đường ruột là vấn đề sức khỏe phổ biến tại các vùng nhiệt đới. Trong dân gian, nhiều bài thuốc nam truyền miệng được bà con tin dùng để trục giun, trong đó có cây cam đàng hoang. Liệu kinh nghiệm dân gian này có cơ sở khoa học đáng tin cậy hay chỉ là lời đồn?

Thực tế, cam đàng hoang chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học đa dạng, nhưng các bằng chứng nghiên cứu hiện đại về hiệu quả diệt giun sán trên người vẫn còn rất hạn chế. Người bệnh không nên tự ý dùng cây này thay thế thuốc tẩy giun chuẩn y khoa.

Cam đàng hoang trong y học cổ truyền

Cây cam đàng hoang, tên khoa học là Calycopteris floribunda Lam. (đồng danh Getonia floribunda), thuộc họ Bàng (Combretaceae) [1, 3]. Đây là loài dây leo thân gỗ lớn phân bố nhiều tại các khu rừng rụng lá nhiệt đới khô và các quốc gia Nam Á, Đông Nam Á như Ấn Độ, Bangladesh, Thái Lan [1, 3, 4].

Trong các hệ thống y học truyền thống lâu đời như Ayurveda, Unani và Sidda, cam đàng hoang giữ vị trí nổi bật ^[1]. Toàn cây cũng như các bộ phận riêng biệt gồm lá, hoa và thân thường được dân gian thu hái làm thuốc ^[1]. Y học cổ truyền nhiều nước dùng loài cây này để chữa đau bụng co thắt, làm se, tống hơi, điều trị tiêu chảy, kiết lỵ, vàng da, sốt rét và đặc biệt là dùng làm thuốc trừ giun sán [1, 4].

Cơ chế tác động và thành phần hóa học được phát hiện

Các phân tích hóa thực vật hiện đại đã bước đầu làm sáng tỏ thành phần các chất có trong cây cam đàng hoang. Một nghiên cứu công bố năm 2022 tiến hành phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) các dịch chiết từ hoa của Calycopteris floribunda đã phát hiện tổng cộng 41 hợp chất sinh học ^[1].

Cụ thể, dịch chiết axeton và etanol ghi nhận mỗi loại 13 hợp chất, dịch chiết cloroform có 8 hợp chất và dịch chiết ete dầu hỏa có 7 hợp chất ^[1]. Trong đó, một số hoạt chất chiếm tỷ lệ cao gồm: axit 1,2-benzenedicarboxylic (chiếm 59,81% trong dịch chiết cloroform), triterpen lupeol (34,98% trong dịch chiết etanol), tetratetracontan (26,99% trong dịch chiết ete dầu hỏa) và gamma sitosterol (22,04% trong dịch chiết axeton) ^[1].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận cây có các tiềm năng dược lý như kháng giun sán, chống viêm, kháng nấm, bảo vệ gan và chống ung thư ^[1]. Ngoài ra, từ lá của cam đàng hoang, các nhà khoa học năm 2008 đã phân lập được hợp chất pachypodol (5,4'-dihydroxy-3,7,3'-trimethoxyflavone) qua phương pháp sắc ký cột oxit silic ^[2].

Bằng chứng nghiên cứu nói gì về hiệu quả thực tế?

Mặc dù được y học dân gian ghi nhận đặc tính trừ giun sán [1, 4], các công trình khoa học hiện đại tập trung trực tiếp kiểm chứng tác dụng diệt giun của cam đàng hoang vẫn còn rất ít. Phần lớn các nghiên cứu sâu về loài cây này lại tập trung vào độc tính tế bào và tiềm năng ức chế tế bào ung thư.

Một nghiên cứu công bố năm 1994 đã phân lập được ba biflavonoid mới đặt tên là calycopterone, isocalycopterone, 4-demethylcalycopterone và một flavone quen thuộc từ hoa cây cam đàng hoang ^[3]. Các hợp chất này cho thấy hoạt tính gây độc tế bào trên nhiều dòng tế bào khối u đặc ^[3]. Nghiên cứu công bố năm 2020 xác nhận lại các biflavonoid này thu thập từ hoa cam đàng hoang tại Thái Lan có độc tính tế bào mạnh trên hàng loạt dòng tế bào ung thư người (như ung thư biểu bì A431, ung thư vú BC1, ung thư ruột kết Col2, ung thư phổi Lu1, ung thư cổ tử cung KB) với giá trị ED50 trong khoảng 0,2 đến 9,6 microgam/mL ^[4].

Về mặt ức chế tế bào ruột, nghiên cứu năm 2008 đánh giá hoạt chất pachypodol từ lá cam đàng hoang cho thấy chất này ức chế sự phát triển của dòng tế bào ung thư ruột kết CaCo-2 trong ống nghiệm với giá trị IC50 là 185,6 microM ^[2]. Một công trình khác vào năm 2011 cũng đã tổng hợp 18 dẫn xuất mới từ calycopterin – flavonoid chính của cây cam đàng hoang – nhằm nghiên cứu sâu hơn về hoạt tính chống tăng sinh tế bào ^[5].

Như vậy, các nghiên cứu hiện tại mới chỉ làm rõ thành phần hóa học ^[1] và hoạt tính gây độc tế bào in vitro [3, 4, 7, 8]. Giới hạn lớn nhất là chưa có thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người nhằm xác định khả năng tẩy sạch giun đũa, giun kim hay sán lá của cam đàng hoang, cũng như chưa xác lập được liều dùng hiệu quả an toàn.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cỏ trị ký sinh trùng

Nhiều người cho rằng cây cỏ thiên nhiên lành tính, có thể dùng đun nước uống thoải mái để trị giun cho trẻ nhỏ và người lớn. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe.

Các hoạt chất trong thực vật có khả năng làm tê liệt hoặc tiêu diệt ký sinh trùng thường đi kèm dược tính rất mạnh hoặc độc tính tế bào cao [3, 7]. Việc tự ý hái lá, hoa hoặc rễ cây nấu uống theo liều lượng áng chừng dễ dẫn đến ngộ độc cấp tính, tổn thương gan hoặc thận. Hơn nữa, việc điều trị giun sán không dứt điểm còn khiến ký sinh trùng di chuyển lạc chỗ, gây tắc ruột, tắc ống mật hoặc tổn thương các cơ quan khác.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Vì chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh và tiềm năng gây độc tế bào đã được ghi nhận [3, 4, 7], các đối tượng sau tuyệt đối không được tự ý sử dụng cam đàng hoang:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Nguy cơ ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh.
• Trẻ nhỏ: Hệ tiêu hóa và chức năng giải độc của gan, thận ở trẻ chưa hoàn thiện, rất dễ nhiễm độc.
• Người có bệnh lý nền về gan, thận: Hoạt chất chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm chức năng cơ quan.
• Người đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu: Hoạt chất trong cây có thể tương tác với thuốc chuyển hóa, làm mất tác dụng hoặc gia tăng độc tính của thuốc điều trị.

Áp dụng thực tế an toàn và khoa học

Để phòng ngừa và điều trị giun sán an toàn, người dân không nên dựa vào các biện pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng. Giải pháp tối ưu là sử dụng các loại thuốc tẩy giun đường ruột thông thường đã được kiểm định nghiêm ngặt về hiệu quả và độ an toàn theo chỉ dẫn của nhân viên y tế.

Định kỳ tẩy giun mỗi 6 tháng đến 1 năm một lần cho cả gia đình. Bên cạnh đó, thực hiện nghiêm túc các nguyên tắc vệ sinh: ăn chín, uống sôi, rửa tay sạch bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh, rửa sạch rau sống dưới vòi nước chảy. Nếu nghi ngờ nhiễm ký sinh trùng với các dấu hiệu như đau bụng kéo dài, sụt cân, ngứa hậu môn, người bệnh cần đến cơ sở y tế để xét nghiệm phân hoặc máu, nhận phác đồ điều trị chính xác.

Kinh nghiệm dân gian về việc dùng cam đàng hoang trừ giun sán là nguồn gợi ý giá trị cho các nhà dược học tìm kiếm hoạt chất mới. Tuy nhiên, khi chưa có hướng dẫn y khoa chính thống, người dân không tự ý thu hái cây cỏ này làm thuốc uống tại nhà, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.