Thói quen ngâm dược liệu với rượu hoặc uống nước sắc thảo dược cùng ngày với các buổi tiệc rượu bia rất phổ biến tại Việt Nam. Nhiều người dùng rễ cây ba gạc hoa đỏ để hỗ trợ hạ huyết áp nhưng vẫn duy trì thói quen uống đồ có cồn mà không lường trước rủi ro.
Các bằng chứng dược lý cho thấy dùng chung ba gạc hoa đỏ với rượu bia gây nguy hiểm trực tiếp cho não bộ. Hoạt chất trong ba gạc hoa đỏ và cồn đều có tính ức chế hệ thần kinh trung ương [1]. Khi kết hợp, chúng tạo ra tác dụng hiệp đồng làm ức chế thần kinh quá mức, dẫn đến choáng váng, tụt huyết áp, hạ thân nhiệt và mất kiểm soát vận động [2], [1].
Ba gạc hoa đỏ và hoạt chất reserpine là gì?
Ba gạc hoa đỏ (tên khoa học Rauwolfia serpentina) là cây thuốc nam quen thuộc, chứa hoạt chất chính thuộc nhóm alkaloid là reserpine [1]. Hoạt chất này từng được sử dụng rộng rãi như thuốc đầu tay giá rẻ và hiệu quả để điều trị cao huyết áp, hiện vẫn dùng cho các ca huyết áp khó kiểm soát [3], [1]. Ngoài ra, cây còn chứa rescinnamine, một chất cũng có tác dụng ức chế hệ thần kinh trung ương [4].
Tuy có lợi cho huyết áp, việc sử dụng reserpine trong y khoa đã bị thu hẹp đáng kể do gây tác dụng phụ an thần mạnh và hội chứng ngoại tháp (rối loạn vận động không tự chủ) [1]. Khi đi vào cơ thể, hoạt chất này dễ dàng vượt qua hàng rào máu não để tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương lẫn các mô ngoại vi [1].
Cơ chế gây ức chế thần kinh và mất vận động
Để hiểu vì sao dùng ba gạc hoa đỏ cùng rượu bia lại gây choáng váng và mất kiểm soát vận động, cần nhìn vào cách reserpine tác động lên não bộ. Hoạt chất này gây ức chế hệ thần kinh trung ương phụ thuộc vào liều lượng: dùng càng nhiều, thần kinh càng bị ức chế mạnh [1].
Tại não và các mô ngoại vi, reserpine làm cạn kiệt nguồn dự trữ catecholamine (nhóm chất dẫn truyền thần kinh quan trọng giúp duy trì sự tỉnh táo, vận động và huyết áp) [1]. Sự suy giảm hoạt động của hệ thống dopamine cùng sự ức chế các gen vận chuyển chất dẫn truyền thần kinh khiến tín hiệu điều khiển cơ bắp và giữ thăng bằng bị gián đoạn [2], [3]. Kết quả là người dùng rơi vào trạng thái lờ đờ, giảm hoạt động vận động tự phát và rối loạn phối hợp tay chân [2], [1].
Ngoài ra, reserpine còn gây hạ thân nhiệt và làm tăng nồng độ acetylcholine toàn phần trong não ngay sau liều đầu tiên, góp phần thúc đẩy trạng thái ức chế thần kinh [2], [5]. Rượu bia vốn cũng là chất ức chế thần kinh trung ương. Khi uống cả hai, tác dụng an thần và hạ huyết áp cộng gộp lại, khiến não bộ bị "tắt nguồn" quá mức, gây choáng váng nặng và té ngã do mất tự chủ vận động.
Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính thần kinh của hoạt chất trong ba gạc?
Các đặc tính ức chế thần kinh, làm suy giảm vận động và gây trầm cảm hành vi của reserpine đã được ghi nhận qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm trên động vật qua nhiều thập kỷ.
Một nghiên cứu công bố năm 1962 trên chuột cống đã khảo sát sự thay đổi chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine trong não do thuốc gây ức chế thần kinh trung ương [5]. Kết quả cho thấy việc dùng reserpine bán cấp tính làm tăng nồng độ acetylcholine toàn phần trong não ngay sau liều đầu tiên [5]. Dù nồng độ chất này trở về mức bình thường ở các liều tiếp theo, các con vật vẫn tiếp tục rơi vào trạng thái ức chế thần kinh kéo dài [5].
Đến năm 1973, một nghiên cứu khác kiểm tra các tác nhân can thiệp vào chức năng chất dẫn truyền thần kinh và so sánh hiệu ứng ức chế trung ương [2]. Nghiên cứu ghi nhận reserpine khi dùng đường ngoại vi gây ra tình trạng hạ thân nhiệt rõ rệt [2]. Tình trạng suy giảm hành vi và hạ thân nhiệt này có liên quan mật thiết đến sự can thiệp vào hệ thống dopaminergic (hệ thống dẫn truyền thần kinh điều khiển vận động) trong não [2].
Năm 2003, một nghiên cứu trên chuột cống đã làm rõ mức độ và thời gian kéo dài của chứng suy giảm hành vi do reserpine [6]. Các nhà khoa học tiêm một liều duy nhất 6 mg/kg reserpine cho các nhóm chuột độc lập và kiểm tra khả năng bơi trong suốt một tuần tiếp theo [6]. Kết quả là chuột tăng đáng kể thời gian nổi lờ đờ bất động trên mặt nước — dấu hiệu của trầm cảm hành vi và suy giảm vận động [6]. Sự suy giảm này gồm hai giai đoạn: giai đoạn sớm xuất hiện chỉ 1 giờ sau khi tiêm và kéo dài khoảng 24 giờ; giai đoạn muộn xuất hiện sau khoảng 48 giờ và mất tới một tuần mới hồi phục [6].
Năm 2005, một nghiên cứu trên chuột cống và chuột nhắt đã đánh giá trực tiếp tác động của reserpine chiết xuất từ cây ba gạc hoa đỏ (Rauwolfia serpentina) so với dẫn xuất reserpine methiodide (RMI) [1]. Các nhà khoa học đo lường thời gian ngủ do thuốc an thần barbiturate, hoạt động vận động tự phát, thân nhiệt, phản xạ né tránh có điều kiện và huyết áp [1]. Kết quả khẳng định reserpine đi vào hệ thần kinh trung ương, làm hạ huyết áp và gây ức chế thần kinh trung ương phụ thuộc liều lượng, làm giảm vận động tự phát và gây triệu chứng ngoại tháp [1]. Ngược lại, dẫn xuất RMI bị hạn chế đi vào não nên không gây thay đổi hành vi ở mức liều tương đương hoặc gấp đôi [1].
Gần đây nhất, nghiên cứu công bố năm 2025 trên mô hình cá ngựa vằn đã khảo sát độc tính thần kinh - nội tiết của reserpine ở các mức liều từ 0,5 mg/L đến 16 mg/L [3]. Kết quả cho thấy reserpine gây độc tính phụ thuộc liều lượng lên sự phát triển, khả năng vận động và các tế bào thần kinh trung ương [3]. Về mặt cơ chế, hoạt chất này làm rối loạn trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến giáp thông qua việc làm giảm biểu hiện các gen hhex, tg và tshbeta, gây suy giảm tổng hợp hormone tuyến giáp [3]. Đồng thời, nó làm giảm biểu hiện các gen cấu trúc thần kinh (gfap, gap43, mbp, syn2a, tuba1b) và ức chế các gen crhb, mao, từ đó làm hỏng cấu trúc tế bào thần kinh cũng như cản trở quá trình giải phóng và tái hấp thu chất dẫn truyền thần kinh [3].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các nghiên cứu trên cung cấp bức tranh toàn diện về cách hoạt chất trong ba gạc hoa đỏ tác động lên não bộ. Điểm mạnh của bằng chứng là xác định rõ cơ chế phân tử: từ việc làm cạn kiệt catecholamine, can thiệp hệ dopamine, thay đổi acetylcholine cho đến làm suy giảm biểu hiện gen thần kinh và nội tiết [2], [3], [1], [5]. Nghiên cứu năm 2005 cũng chứng minh trực tiếp khả năng làm tăng tác dụng của chất ức chế thần kinh khác (như thuốc ngủ barbiturate) và làm giảm vận động tự phát của reserpine [1].
Tuy nhiên, giới hạn của các dữ liệu này là toàn bộ được thực hiện trên mô hình động vật (chuột cống, chuột nhắt, cá ngựa vằn) với hoạt chất tinh khiết reserpine dùng đường tiêm hoặc ngâm [3], [1], [6]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp cho người uống nước sắc ba gạc hoa đỏ cùng rượu bia vì lý do đạo đức y sinh (hỗn hợp này gây nguy hiểm tính mạng). Dù vậy, cơ chế hiệp đồng ức chế thần kinh trung ương giữa hai chất cùng nhóm tác dụng là nguyên tắc dược lý cơ bản bắt buộc phải tuân thủ.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng ba gạc hoa đỏ
Hiểu lầm phổ biến nhất là đem rễ ba gạc hoa đỏ ngâm rượu uống hằng ngày để "bổ huyết, hạ áp". Thực tế, cồn làm tăng tốc độ hòa tan các alkaloid như reserpine và rescinnamine [4], [1]. Khi uống rượu ngâm ba gạc, cơ thể nạp cùng lúc hai tác nhân ức chế thần kinh trung ương, khiến nguy cơ tụt huyết áp đột ngột, hạ thân nhiệt và choáng váng tăng vọt [2], [1].
Hiểu lầm thứ hai là chỉ cần uống rượu bia cách giờ uống thuốc vài tiếng là an toàn. Nghiên cứu năm 2003 đã chỉ ra tác động ức chế hành vi và vận động của một liều reserpine đơn lẻ khởi phát sau 1 giờ, kéo dài suốt 24 giờ đầu, sau đó bùng phát đợt hai ở mốc 48 giờ và kéo dài cả tuần lễ [6]. Do hoạt chất lưu giữ tác dụng trong não rất lâu, việc uống rượu bia trong cùng ngày hoặc thậm chí vài ngày sau khi dùng ba gạc hoa đỏ vẫn gây tương tác nguy hiểm [6].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Người đang điều trị cao huyết áp bằng thuốc Tây hoặc các chế phẩm có chứa thành phần ba gạc hoa đỏ tuyệt đối không uống rượu bia [3], [1]. Sự cộng hưởng tác dụng hạ áp và ức chế thần kinh dễ dẫn đến ngất xỉu, chấn thương do té ngã [1].
Người có tiền sử trầm cảm, rối loạn tâm thần hoặc bệnh lý vận động (như Parkinson) cần tránh dùng ba gạc hoa đỏ vì hoạt chất này gây triệu chứng ngoại tháp, can thiệp hệ dopamine và thúc đẩy trạng thái trầm cảm hành vi kéo dài [2], [1], [6]. Người có bệnh lý tuyến giáp cũng cần thận trọng do nguy cơ rối loạn trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến giáp đã được ghi nhận trên thực nghiệm [3]. Ngoài ra, reserpine còn làm suy giảm phản ứng miễn dịch dịch thể và tế bào, làm chậm quá trình đào thải virus khỏi hệ thần kinh trung ương trên mô hình động vật nhiễm virus, nên người đang nhiễm trùng cấp tính không nên tự ý sử dụng [7].
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ hệ thần kinh
Để đảm bảo an toàn, người dân tuyệt đối không tự ý đào rễ ba gạc hoa đỏ về sắc uống hoặc ngâm rượu. Hoạt chất reserpine có độc tính phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng; việc đun nấu thủ công không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất đi vào cơ thể [3], [1].
Nếu đang sử dụng các loại thuốc hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe có chiết xuất từ ba gạc hoa đỏ theo chỉ định của bác sĩ, người bệnh cần kiêng hoàn toàn rượu, bia và các đồ uống có cồn. Không tự ý kết hợp thêm các loại thuốc an thần, thuốc ngủ khi chưa có ý kiến chuyên môn vì dễ gây ức chế thần kinh quá mức [1]. Khi xuất hiện các dấu hiệu như buồn ngủ li bì, choáng váng, lạnh người (hạ thân nhiệt), cứng đờ cơ bắp hoặc run tay chân, cần ngừng dùng ngay và đến cơ sở y tế để được thăm khám [2], [1].
Ba gạc hoa đỏ chứa hoạt chất hạ huyết áp mạnh nhưng đi kèm nhiều rủi ro cho hệ thần kinh trung ương nếu dùng sai cách [3], [1]. Tuyệt đối không kết hợp dược liệu này với rượu bia dưới bất kỳ hình thức nào để tránh nguy cơ ức chế thần kinh quá mức, choáng váng và mất kiểm soát vận động [1]. Người có bệnh nền tim mạch, huyết áp cần tuân thủ phác đồ của bác sĩ và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào.
