Cây ba gạc (chi Rauvolfia, phổ biến là loài Rauvolfia serpentina) từ lâu đã được y học cổ truyền ghi nhận trong việc điều trị các chứng rối loạn nhịp tim [1]. Tuy nhiên, nhiều người vẫn thắc mắc tại sao một loại thảo dược tự nhiên lại có tác động mạnh mẽ đến nhịp đập của tim và liệu việc tự ý sử dụng có an toàn hay không. Hoạt chất trung tâm tạo nên đặc tính này chính là ajmaline – một alkaloid nhóm indole được chiết xuất từ rễ và sinh khối tế bào của cây [1], [2], [3].

Nói một cách ngắn gọn, ajmaline là một hoạt chất chống loạn nhịp tim thuộc nhóm Ia [4]. Chất này can thiệp trực tiếp vào các kênh ion của tế bào cơ tim nhằm làm chậm quá trình dẫn truyền xung động điện và ổn định nhịp [5], [4]. Mặc dù có khả năng dập tắt nhiều dạng rối loạn nhịp nguy hiểm trên thực nghiệm, ajmaline lại tiềm ẩn nguy cơ rất cao gây chậm nhịp, block dẫn truyền và thậm chí kích phát các cơn loạn nhịp mới nếu không được kiểm soát chặt chẽ [1], [5], [6].

Cơ chế tác động của ajmaline lên hệ thống dẫn truyền tim

Để hiểu được tác động của ajmaline, cần nhìn vào cách thức tế bào cơ tim tạo ra và truyền đi các tín hiệu điện sinh học. Hoạt chất này được xếp vào nhóm thuốc chống loạn nhịp nhóm Ia, hoạt động chủ yếu bằng cách chẹn các kênh dòng điện quan trọng trên màng tế bào [4].

Các thử nghiệm điện sinh học trên tế bào cơ tim biệt hóa từ tế bào gốc vạn năng cảm ứng của người (hiPSC-CMs) bằng kỹ thuật kẹp màng (patch clamp) đã chứng minh rõ cơ chế này [4]. Cụ thể, ajmaline có khả năng ức chế đồng thời cả dòng natri nhanh ($I_{Na}$) và dòng kali khử cực chậm ($I_{Kr}$) [4]. Khi kênh natri bị chẹn, quá trình khử cực của tế bào bị chậm lại, dẫn đến giảm vận tốc pha lên dốc và biên độ của điện thế hoạt động ở toàn bộ các mô tim [5], [4].

Đồng thời, việc ức chế dòng kali khiến khoảng thời gian kích hoạt - hồi phục kéo dài ra [4]. Nghiên cứu điện thế qua màng tế bào ghi nhận ajmaline làm tăng thời gian trơ chức năng ở mọi mô cơ tim, biểu hiện rõ rệt nhất ở tâm nhĩ [5]. Bên cạnh đó, hoạt chất này kéo dài thời gian điện thế hoạt động ở cơ tâm nhĩ và tâm thất, nhưng lại làm rút ngắn thời gian này ở các sợi Purkinje [5]. Ngoài tác động lên kênh ion, ajmaline còn thể hiện hoạt tính kháng cholinergic mức độ vừa phải và gây hạ huyết áp rõ rệt trên động vật cũng như trên lâm sàng [5].

Bằng chứng chống loạn nhịp trên các mô hình thực nghiệm

Hiệu quả điều hòa nhịp tim của ajmaline và các phân đoạn chiết xuất từ cây ba gạc đã được thử nghiệm rộng rãi qua nhiều mô hình bệnh lý tim mạch khác nhau [1], [5], [7].

Nghiên cứu công bố năm 1975 đánh giá hiệu quả của ajmaline trên 3 mô hình loạn nhịp tim thực nghiệm ở loài chó [5]. Kết quả cho thấy ajmaline mang lại hiệu quả vượt trội trong việc kiểm soát các rối loạn nhịp tim dạng ổ ngoại vị (ectopic focus) so với mô hình vòng vào lại (circus movement), hoàn toàn tương thích với các quan sát trên bệnh nhân thực tế [5]. Thuốc làm giảm tính hưng phấn và tính dẫn truyền của cơ tim một cách nhất quán [5].

Đến năm 1990, các nhà khoa học tiếp tục đánh giá hoạt tính của ajmaline thu nhận từ sinh khối nuôi cấy mô của cây Rauvolfia serpentina Benth [7]. Kết quả trên động vật thực nghiệm ghi nhận ajmaline có khả năng cắt đứt các cơn loạn nhịp thất ở chó do tắc động mạch vành, do nhiễm độc strophanthin và do epinephrine gây ra [7]. Ở chuột cống, chất này chống lại tình trạng ngộ độc loạn nhịp do aconitine [7]. Đặc biệt trên mèo, ajmaline nâng cao đáng kể ngưỡng rung thất, chứng minh hoạt tính tương đương với ajmaline chiết tách từ rễ tự nhiên [7].

Năm 2025, một nghiên cứu chi tiết hơn đã khảo sát các phân đoạn alkaloid từ chủng nuôi cấy mô K-27M của Rauvolfia serpentina trên mô hình chuột bị loạn nhịp do adrenaline và mô hình tim cô lập chuột lang bị thiếu máu - tái tưới máu [1]. Kết quả phân tích sắc ký lỏng ghép khối phổ (HPLC-MS) cho thấy hiệu quả bảo vệ tim phụ thuộc chặt chẽ vào thành phần và tỷ lệ các alkaloid indole [1]:

  • Cao chiết 1 (chứa ajmaline và acetylajmaline, tổng hàm lượng alkaloid indole chiếm 2,2% sinh khối khô) và Cao chiết 2 (chứa ajmaline, acetylajmaline và raucaffricine, chiếm 6,4%) do chứa hàm lượng alkaloid không đáng kể nên đã thể hiện tác dụng gây loạn nhịp yếu (proarrhythmic effect) [1].
  • Ngược lại, Phân đoạn 1 của cao chiết 4 (chiếm 65,0% alkaloid, gồm vomilenine, methylajmalicine, ajmalicine, raufloridine) và Phân đoạn 2 của cao chiết 4 (chiếm 47,4% acetylajmaline) thể hiện hoạt tính chống loạn nhịp rất rõ rệt ở mô hình dùng adrenaline [1].
  • Phân đoạn 2 của cao chiết 4 tiếp tục phát huy tác dụng chống loạn nhịp tốt trong mô hình thiếu máu - tái tưới máu [1].

Nguy cơ gây block dẫn truyền và kích hoạt loạn nhịp

Mặc dù có tiềm năng trị liệu, ranh giới giữa tác dụng chống loạn nhịp và độc tính gây rối loạn nhịp của ajmaline là rất mong manh [1], [6]. Do ức chế mạnh kênh natri và làm chậm dẫn truyền xung động điện, hoạt chất này có thể trực tiếp gây ra các biến chứng tim mạch nghiêm trọng [5], [6].

Nguy cơ dễ thấy nhất là sự suy giảm dẫn truyền quá mức, dẫn tới tình trạng chậm nhịp tim hoặc block dẫn truyền nhĩ thất và block nhánh [5], [6]. Trong lâm sàng, ajmaline đường tĩnh mạch thường được sử dụng làm nghiệm pháp thử thách để bộc lộ điện tâm đồ dạng Brugada tuýp 1 tiềm ẩn nhằm chẩn đoán hội chứng Brugada [6], [4]. Hội chứng Brugada vốn là một bệnh lý có đặc trưng trên điện tâm đồ gồm block nhánh phải, điểm J nâng cao và đoạn ST chênh vòm, có nguy cơ gây rung thất và đột tử [4].

Tuy nhiên, chính quá trình thử nghiệm này có thể làm bộc phát các cơn loạn nhịp thất bất thường [6]. Một báo cáo ca lâm sàng năm 2010 đã ghi nhận hiện tượng nhịp tự thất gia tốc (AIVR) thoáng qua xảy ra trong quá trình tiêm ajmaline ở một bệnh nhân từng ngưng tim và có phình mỏm thất trái [6]. Đáng lưu ý, cơn loạn nhịp này xuất hiện ngay cả khi chưa đạt đến liều tối đa thông thường là 1 mg/kg [6].

Các chuyên gia giải thích rằng ajmaline có thể kích phát hoạt động nảy cò (triggered activity) ở các sợi Purkinje do khả năng gây hiện tượng hậu khử cực sớm [6]. Mặt khác, việc ajmaline làm chậm dẫn truyền trên hai phân nhánh của nhánh bó trái kết hợp với tổn thương thực thể ở tâm thất có thể tạo điều kiện cho một vòng đại vào lại (macro-reentry) chậm phát triển, gây block nhánh phải phối hợp block phân nhánh trái trước [6].

Những hiểu lầm thường gặp về cây ba gạc

Nhiều người thường cho rằng thảo dược thiên nhiên như ba gạc hoa đỏ là an toàn, lành tính và có thể dùng thay thế thuốc tây để chữa các chứng hồi hộp, tim đập nhanh. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn rủi ro chết người.

Thứ nhất, ajmaline và các alkaloid nhóm indole trong cây ba gạc là những chất có hoạt tính sinh học cực mạnh [1], [5]. Tác động của chúng tương đương với các thuốc hóa dược đặc trị nhóm Ia và đòi hỏi sự theo dõi điện tâm đồ liên tục [5], [4].

Thứ hai, hàm lượng hoạt chất trong cây phụ thuộc rất lớn vào thổ nhưỡng, bộ phận dùng và phương pháp chiết xuất [1], [3]. Nếu dùng các dịch chiết có tỷ lệ hoạt chất thấp hoặc không cân đối, chúng hoàn toàn có thể phản tác dụng và gây loạn nhịp tim thay vì điều trị [1]. Ngoài ra, cấu trúc của các alkaloid này rất phức tạp; ví dụ ajmalimine trong rễ Rauvolfia serpentina từng bị xác định nhầm và sau đó được đính chính cấu trúc chính xác là (+)-17R-O-(3',4',5'-trimethoxybenzoyl)ajmaline thông qua phân tích phổ cộng hưởng từ hạt nhân [2].

Đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Do tính chất ức chế dẫn truyền và hạ huyết áp, ajmaline cũng như các chế phẩm từ cây ba gạc không thể sử dụng tùy tiện [5], [6]. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác:

  • Người có tiền sử nhịp tim chậm, block xoang nhĩ hoặc block nhĩ thất ở các mức độ: ajmaline làm giảm tính dẫn truyền trên toàn bộ các mô tim, có thể khiến tình trạng block trở nên trầm trọng và ngừng tim [5], [6].
  • Bệnh nhân có tổn thương cấu trúc tim, phình vách thất hoặc sẹo nhồi máu cơ tim: sự kết hợp giữa tổn thương mô tim và tác dụng làm chậm dẫn truyền của ajmaline dễ hình thành các vòng vào lại gây loạn nhịp thất nguy hiểm [6].
  • Người bị hạ huyết áp: ajmaline đã được ghi nhận có tác dụng hạ áp đáng kể trên thực nghiệm và lâm sàng, do đó có thể gây tụt huyết áp nghiêm trọng [5].
  • Người đang sử dụng các thuốc chống loạn nhịp hoặc thuốc ảnh hưởng tới dẫn truyền tim khác: nguy cơ hiệp đồng độc tính làm ngừng trệ dẫn truyền trong tim rất cao [5], [4].

Khuyến cáo áp dụng trong thực tế

Hiện nay, ajmaline chủ yếu tồn tại dưới dạng hoạt chất tinh khiết dùng trong y tế chuyên khoa để chẩn đoán và xử trí các rối loạn nhịp đặc thù, hoàn toàn không phải là chất bổ sung hay thuốc tự điều trị tại nhà [6], [4]. Việc sản xuất ajmaline tinh khiết đòi hỏi công nghệ sinh học và quy trình tách chiết phức tạp, chẳng hạn như nuôi cấy mô tế bào và tinh chế bằng sắc ký ái lực để tách riêng ajmaline với hiệu suất khoảng 16,5 g/kg trọng lượng khô [3]. Quy trình sinh tổng hợp này liên quan mật thiết đến các enzyme chuyên biệt như vinorine synthase thuộc siêu họ acyltransferase BAHD [8].

Người dân tuyệt đối không tự ý thu hái thân, lá hay rễ cây ba gạc để sắc nước uống trị bệnh cao huyết áp hay tim đập nhanh. Bất kỳ sự thay đổi bất thường nào của nhịp tim – dù là đập nhanh, bỏ nhịp hay loạn nhịp – đều cần được thăm khám tại các cơ sở y tế có chuyên khoa tim mạch để đo điện tâm đồ và chẩn đoán nguyên nhân. Nếu đang điều trị bệnh lý tim mạch hoặc huyết áp, người bệnh phải tuân thủ đúng đơn thuốc của bác sĩ và không được tự ý kết hợp với các bài thuốc dân gian từ cây ba gạc để tránh biến cố ngừng tim hoặc block tim nguy hiểm.

Ajmaline trong cây ba gạc hoa đỏ là một alkaloid có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, vừa mang tiềm năng chống loạn nhịp vừa tiềm ẩn rủi ro cao gây chậm dẫn truyền và loạn nhịp thất ngược [1], [6], [7]. Việc tiếp cận và sử dụng các hoạt chất từ loài cây này cần dựa trên các bằng chứng khoa học chuẩn xác và phải được kiểm soát nghiêm ngặt bởi các chuyên gia y tế, thay vì áp dụng theo kinh nghiệm truyền miệng thiếu an toàn [1], [6].