Nhiều người có thói quen kết hợp các loại thảo dược dân gian khi đang điều trị bệnh mạn tính để tăng cường hiệu quả chữa bệnh. Trong đó, tai tượng ấn (tên khoa học Acalypha indica) là loại cây thường được người dân sử dụng như vị thuốc tự nhiên hoặc rau ăn [1]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng chung tai tượng ấn với các thuốc hạ huyết áp liệu có an toàn hay tiềm ẩn rủi ro nào cho sức khỏe?

Hiện nay, chưa có nghiên cứu khoa học trực tiếp nào chứng minh tai tượng ấn gây giãn mạch hay dẫn tới nguy cơ cộng dồn làm tụt huyết áp quá mức khi uống cùng thuốc điều trị. Thay vào đó, các bằng chứng y khoa hiện có cảnh báo nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng về huyết học như tan máu cấp và tăng methemoglobin máu từ việc sử dụng thảo dược này [2], [1], [3].

Tương tác thảo dược và thuốc hạ huyết áp xảy ra thế nào?

Hiện tượng tương tác giữa thảo dược và thuốc thông thường là mối lo ngại an toàn lớn khi số người tìm đến các bài thuốc dân gian ngày càng tăng [4]. Về mặt nguyên lý, thảo dược tương tác với thuốc qua hai cơ chế chính: dược lực học (tác động qua lại tại các thụ thể cơ quan đích) và dược động học (thay đổi nồng độ thuốc trong máu) [4].

Ở góc độ dược động học, các hợp chất trong cây cỏ có thể gây ức chế hoặc cảm ứng hệ thống enzym chuyển hóa cytochrom P450 (CYP) tại gan và ruột, hoặc các protein vận chuyển thuốc như P-glycoprotein [4]. Điển hình như ở một số thảo dược khác, sự can thiệp vào men gan CYP hoặc thụ thể đích của thuốc có thể làm thay đổi nồng độ hoặc làm tăng tác dụng của thuốc hạ áp, gây nguy cơ quá liều [4], [5]. Tương tự, ở bệnh nhân suy thận, những tương tác qua trung gian ức chế CYP3A4 hoặc kênh vận chuyển có thể làm thay đổi nồng độ thuốc nhưng thường khó bị phát hiện do bác sĩ không nắm được thông tin người bệnh có uống thảo dược hay không [6].

Tai tượng ấn có gây tụt huyết áp khi phối hợp cùng thuốc?

Dù nhiều loại thảo dược có khả năng tương tác với các nhóm thuốc huyết áp quen thuộc như thuốc lợi tiểu thiazide, thuốc chẹn kênh canxi (CCB), thuốc ức chế men chuyển (ACE-I) và thuốc chẹn thụ thể angiotensin (ARB) [5], dữ liệu đối với riêng tai tượng ấn thì hoàn toàn khác. Trong số các nghiên cứu dược động học và enzym chuyển hóa, chưa có thử nghiệm nào ghi nhận tai tượng ấn có khả năng ức chế men CYP hay gắn kết với các thụ thể hạ áp như một số cây thuốc nhiệt đới khác [7], [5].

Vì vậy, lo ngại về khả năng tai tượng ấn cộng dồn tác dụng giãn mạch với thuốc Tây để gây hạ huyết áp quá mức là giả thuyết chưa được xác nhận bởi bất kỳ nghiên cứu khoa học nào. Người bệnh không nên nhầm lẫn đặc tính dược lý của các thảo dược khác với tai tượng ấn.

Nghiên cứu lâm sàng về độc tính thực sự của tai tượng ấn

Trái ngược với giả thuyết về huyết áp, các dữ liệu lâm sàng lại cảnh báo một mối nguy hại hoàn toàn khác đến từ tai tượng ấn: độc tính tan máu nội mạch cấp tính và methemoglobinemia [2], [1], [3].

Báo cáo ca bệnh năm 2022 ghi nhận một người đàn ông trung niên từng khỏe mạnh đã uống lá tai tượng ấn nấu sôi [2]. Sau khi dùng 7 ngày, người này xuất hiện các dấu hiệu tan máu nội mạch, xét nghiệm cho thấy tình trạng thiếu hụt men glucose-6-phosphate dehydrogenase (G6PD) tạm thời với hoạt tính men sụt giảm trong đợt cấp [2]. Đáng chú ý, bệnh nhân này không mang các đột biến gen G6PD phổ biến tại Đông Nam Á, và mức G6PD đã hồi phục về bình thường sau 4 tháng theo dõi, cho thấy việc uống tai tượng ấn có thể kích phát thiếu men G6PD thoáng qua [2].

Một nghiên cứu mô tả hồi cứu tại Trung tâm Chống độc Ramathibodi thu thập dữ liệu từ năm 2011 đến 2019 ghi nhận 8 bệnh nhân bị ngộ độc sau khi dùng tai tượng ấn xay nước tươi hoặc luộc chín để trị bệnh [1]. Nhóm bệnh nhân chủ yếu là nam giới, độ tuổi trung vị là 61,5 tuổi [1]. Các triệu chứng ban đầu xuất hiện trong vòng 24 giờ sau liều uống cuối [1]. Toàn bộ 8 bệnh nhân đều bị tiểu sẫm màu và tan máu; đa số có sốt và vàng da [1]. Đặc biệt, 7/8 người bị biến chứng methemoglobin máu (tình trạng hemoglobin bị oxy hóa không thể vận chuyển oxy), với mức methemoglobin cao nhất đo được lên tới 23,9% [1]. Các nhà nghiên cứu nghi ngờ các chất như quinine, 2-methyl anthraquinone và tectoquinone có trong cây là nguyên nhân dẫn đến hiện tượng này [1].

Năm 2024, một báo cáo khác ghi nhận trường hợp hai mẹ con (người mẹ 40 tuổi và con trai 8 tuổi người Sri Lanka) bị tan máu oxy hóa cấp tính trong lòng mạch và tăng methemoglobin máu nặng sau khi dùng tai tượng ấn [3]. Đợt tan máu bùng phát do tình trạng thiếu hụt men G6PD tiềm ẩn bị kích hoạt bởi dược liệu này, khiến cả hai phải nhập viện điều trị hỗ trợ và truyền máu [3].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2017 trong điều kiện nuôi cấy nước cho thấy loài thực vật Acalypha indica có khả năng tích lũy kim loại nặng rất cao [8]. Khi tiếp xúc với nồng độ chì (Pb) 500 mg/L từ 1 đến 12 ngày, hàm lượng chì tích tụ đạt 121,6 mg/g trọng lượng khô ở rễ và 17,5 mg/g ở chồi lá [8]. Sự tích tụ này đồng thời gây độc di truyền lên phân tử DNA của cây, cho thấy thảo dược thu hái từ môi trường ô nhiễm có thể mang thêm rủi ro tích tụ kim loại nặng [8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng tai tượng ấn

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, có thể thoải mái sắc nước uống chung với thuốc Tây hoặc dùng thay trà hàng ngày. Độc tính của tai tượng ấn trên động vật thực nghiệm từng không được ghi nhận rõ dù dùng liều cao, nhưng lại gây tan máu nghiêm trọng trên cơ thể người [1].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chế biến qua nhiệt độ như luộc chín hoặc sắc kỹ sẽ loại bỏ độc tố. Các dữ liệu y khoa thực tế cho thấy các ca tan máu cấp và methemoglobinemia xảy ra ở cả người uống nước lá tươi lẫn người uống nước sắc luộc chín [2], [1].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Dù chưa có bằng chứng về việc gây tụt huyết áp, những nhóm đối tượng sau phải tránh xa hoặc cực kỳ cẩn trọng với tai tượng ấn:

  • Người thiếu men G6PD: Đây là nhóm nguy cơ cao nhất, việc tiếp xúc với các chất oxy hóa trong cây có thể dẫn đến vỡ hồng cầu hàng loạt, gây thiếu máu cấp và đe dọa tính mạng [1], [3].
  • Người không rõ tiền sử men G6PD: Ngay cả người từng khỏe mạnh hoặc không mang đột biến gen di truyền vẫn có thể bị thiếu men G6PD thoáng qua và tan máu khi uống vị thuốc này [2], [3].
  • Người cao tuổi và người mắc bệnh nền: Người cao tuổi điều trị huyết áp, tiểu đường hay các bệnh mãn tính thường dùng nhiều thuốc chuyển hóa qua gan, thận; việc tự ý dùng thêm thảo dược chưa rõ an toàn dễ làm tăng gánh nặng thải trừ và khó kiểm soát biến cố bất lợi [4], [6].

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Người bệnh đang điều trị tăng huyết áp cần tuân thủ đơn thuốc hạ áp của bác sĩ chuyên khoa, uống đúng giờ và đủ liều lượng đã được chỉ định. Tuyệt đối không tự ý tìm kiếm các loại cây cỏ dân gian như tai tượng ấn để phối hợp hay thay thế thuốc điều trị với hy vọng "hạ áp nhanh hơn".

Nếu từng lỡ sử dụng tai tượng ấn và nhận thấy các dấu hiệu bất thường như nước tiểu chuyển màu nâu đỏ hay sẫm màu, vàng da, sốt, khó thở hay mệt mỏi trong vòng 24 giờ đến 7 ngày sau dùng, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất [2], [1]. Khi thăm khám, hãy chủ động thông báo đầy đủ cho bác sĩ tất cả các loại thuốc kê đơn lẫn thảo dược đang uống để được chẩn đoán và xử trí kịp thời [6], [3].