Nhiều người có thói quen tiện tay dùng sữa tươi để uống thuốc hoặc các viên vi chất bổ sung. Thói quen này tưởng chừng vô hại nhưng lại có thể làm giảm nghiêm trọng hiệu quả hấp thu của các chất dinh dưỡng và thuốc trong cơ thể.
Đối với các chất bổ sung như sắt, canxi dồi dào trong sữa tươi là yếu tố cản trở trực tiếp sự hấp thu qua đường tiêu hóa [4, 8]. Riêng về kháng sinh nhóm quinolone (như ciprofloxacin), hiện các tài liệu nghiên cứu được cung cấp trong bài viết này chưa có dữ liệu cụ thể; do đó, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ khi dùng nhóm thuốc này cùng sữa tươi.
Canxi và các khoáng chất trong sữa tươi
Sữa bò tươi nguyên chất là thức uống dinh dưỡng phổ biến, cung cấp nhiều dưỡng chất quan trọng cho cơ thể. Dữ liệu phân tích thành phần sữa từ chương trình Total Diet Study của Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) từ năm 1975 đến 1985 cho thấy hàm lượng khoáng chất trung bình trên 100 gam sữa nguyên chất gồm: 106 mg canxi; 134 mg kali; 83 mg phốt pho; 42 mg natri; 9,8 mg magiê; 0,37 mg kẽm; 0,07 mg sắt; 0,034 mg i-ốt; 0,009 mg đồng; 0,004 mg mangan và 0,001 mg selen [1].
Một khẩu phần sữa nguyên chất dung tích 8 fl oz (khoảng 237 ml) là nguồn cung cấp dồi dào canxi, i-ốt, phốt pho và kali [1]. Đồ uống này cũng mang lại một lượng natri, magiê, kẽm và selen nhất định [1]. Ngược lại, sữa bò không phải là nguồn cung cấp đáng tin cậy cho sắt, đồng hoặc mangan [1].
Hàm lượng sắt trong sữa bò nhìn chung rất thấp, dù một vài mẫu ghi nhận nồng độ cao [1]. Hệ số biến thiên của sắt, đồng, mangan, selen và i-ốt ở mức cao (từ 67% đến 117%), trong khi các nguyên tố khác chỉ dao động từ 18% đến 26% [1]. Nồng độ i-ốt trong sữa chịu ảnh hưởng bởi lượng i-ốt bổ sung trong thức ăn của bò và các dung dịch sát khuẩn iodophor dùng trong ngành sữa [1].
Cơ chế canxi ức chế hấp thu sắt
Sự hiện diện đồng thời của canxi và sắt trong đường ruột tạo ra sự cạnh tranh hấp thu rõ rệt [2]. Canxi cùng với casein và phốt phát trong sữa bò được xem là những thành phần ức chế sự hấp thu sắt [2, 8]. Trong đó, canxi được xác định là chất ức chế mạnh sự hấp thu sắt qua đường tiêu hóa [2].
Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, canxi và casein trong sữa bò với hàm lượng cao sẽ ức chế hấp thu nguồn sắt không heme từ chế độ ăn [3]. Ngoài ra, việc dùng sữa bò ở trẻ sơ sinh còn liên quan đến hiện tượng mất máu vi thể qua đường ruột ở khoảng 40% trẻ bình thường, làm gia tăng tình trạng thiếu hụt sắt [3].
Tình trạng mất máu đường ruột này sẽ giảm dần theo độ tuổi và thường chấm dứt sau 1 tuổi [3]. Trẻ bú sữa bò nhận lượng protein và khoáng chất nhiều hơn nhu cầu, buộc thận phải tăng đào thải qua nước tiểu [3]. Khi lượng nước đưa vào thấp hoặc mất nước ngoài thận tăng cao, gánh nặng thẩm thấu này có thể khiến trẻ đối mặt với nguy cơ mất nước nghiêm trọng [3].
Các bằng chứng khoa học về tương tác sữa và sắt
Một thử nghiệm trên người công bố năm 1992 đã so sánh mức hấp thu sắt từ sữa mẹ và sữa bò trên cùng các đối tượng bằng hai chất đánh dấu đồng vị phóng xạ sắt [2]. Kết quả xác nhận tỷ lệ hấp thu sắt từ sữa bò chỉ đạt 19,5 ± 17,3% so với mức 48,0 ± 25,5% ở sữa mẹ (p < 0,0001) [2]. Tỷ lệ hấp thu tương đối giữa hai loại sữa ở mỗi cá nhân là 0,39 ± 0,18 [2].
Khi các nhà nghiên cứu bổ sung canxi clorua vào sữa mẹ để cân bằng hàm lượng canxi tương đương sữa bò, tỷ lệ hấp thu sắt từ sữa mẹ đã giảm đáng kể từ 39,1 ± 17,8% xuống còn 21,3 ± 10,6% (p < 0,0001) [2]. Sự chênh lệch hàm lượng canxi giải thích được ít nhất 70% sự khác biệt về sinh khả dụng của sắt giữa hai loại sữa [2]. Phần 30% chênh lệch còn lại được cho là do sai số kỹ thuật gắn nhãn phóng xạ không đồng nhất [2].
Tại Trung Quốc, một nghiên cứu năm 2003 trên 57 bé trai từ 12 đến 14 tuổi đã đánh giá khả năng hấp thu khoáng chất qua phân nhờ phương pháp đồng vị bền [4]. Các đối tượng được chia thành ba nhóm, sử dụng khẩu phần 220 ml sữa bò, sữa đậu nành hoặc sữa đậu nành đã khử phytate (mỗi khẩu phần chứa 270 mg canxi, 4 mg sắt và 4 mg kẽm) [4].
Kết quả cho thấy tỷ lệ hấp thu sắt ở nhóm uống sữa bò đạt 15,5 ± 9,2%, cao hơn nhóm dùng bột sữa đậu nành thông thường (6,7 ± 3,8%) nhưng thấp hơn nhóm dùng sữa đậu nành đã khử phytate (20,6 ± 7,3%) [4]. Tỷ lệ hấp thu canxi của nhóm sữa bò đạt mức cao nhất là 64,2 ± 11,4% (so với 43,5 ± 10,7% ở nhóm sữa đậu nành và 50,9 ± 6,6% ở nhóm sữa đậu nành khử phytate) [4]. Tỷ lệ hấp thu kẽm ở nhóm sữa bò cũng đạt 31,2 ± 10,4% [4].
Tại Iran, nghiên cứu thuần tập lịch sử năm 2024 theo dõi 60 trẻ sơ sinh 6 tháng tuổi bị dị ứng đạm sữa bò, chia thành hai nhóm: bú sữa mẹ hoàn toàn và dùng sữa công thức đặc biệt [5]. Kết quả không ghi nhận khác biệt có ý nghĩa về nồng độ magiê, phốt pho, kẽm và vitamin D trong huyết thanh giữa hai nhóm [5]. Tuy nhiên, nhóm trẻ ăn sữa công thức có nồng độ sắt và selen huyết thanh trung bình cao hơn rõ rệt, trong khi nhóm bú mẹ có nồng độ canxi huyết thanh cao hơn, dù mọi chỉ số vẫn nằm trong giới hạn bình thường [5].
Trên mô hình động vật, một nghiên cứu năm 2000 so sánh chế độ ăn từ sữa dê, sữa bò và chế độ ăn đối chứng không sữa trên chuột [6]. Nghiên cứu chỉ ra khả năng sử dụng tiêu hóa canxi ở chế độ ăn sữa dê cao hơn sữa bò và chế độ chuẩn [6]. Khả năng sử dụng sắt tiêu hóa ở nhóm sữa dê tương đương chế độ chuẩn nhưng đều vượt trội hơn nhóm ăn sữa bò [6]. Hàm lượng sắt dự trữ tại gan và lá lách ở chuột dùng sữa bò thấp hơn so với sữa dê và chế độ ăn đối chứng [6].
Ngược lại, nghiên cứu từ năm 1975 trên chuột và gà con dùng phức hợp sắt phóng xạ Fe(III)-casein và Fe(III)-nitrilotriacetate (NTA) lại cho thấy sữa bò tách béo không ức chế hấp thu sắt [7]. Ở gà con, sữa thậm chí còn làm tăng hấp thu sắt từ phức hợp Fe(III)-NTA [7]. Nghiên cứu này kết luận casein chỉ ảnh hưởng hấp thu sắt khi vượt rất xa tỷ lệ có trong sữa bò tăng cường sắt thông thường [7].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Một tổng quan năm 1992 ghi nhận nhiều nghiên cứu báo cáo sự sụt giảm đáng kể khả năng hấp thu sắt khi uống các chế phẩm từ sữa cùng dung dịch sắt [8]. Tuy nhiên, các nghiên cứu khác lại cho thấy sản phẩm từ sữa ít ảnh hưởng đến lượng sắt hấp thu nếu dùng chung trong các bữa ăn phức hợp nhiều thành phần [8]. Sự khác biệt này xuất phát từ kỹ thuật đo lường, loài động vật thí nghiệm, dạng sắt đưa vào và thành phần bữa ăn [8].
Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng sữa tươi làm mất hoàn toàn giá trị dinh dưỡng của sắt. Dù canxi có tính ức chế hấp thu, lợi ích dinh dưỡng toàn diện mà các sản phẩm từ sữa cung cấp vẫn vượt trội hơn tác dụng ức chế nhẹ này đối với cơ thể người khỏe mạnh [8].
Đối với vấn đề dùng chung với thuốc kháng sinh nhóm quinolone (như ciprofloxacin), người dùng cần lưu ý rằng dữ liệu nghiên cứu trong bài viết này chưa có thông tin kiểm chứng về hiện tượng tạo phức chelate hay mức độ giảm sinh khả dụng của ciprofloxacin. Đây là giới hạn dữ liệu hiện tại của bài viết, người bệnh không nên tự suy diễn kết quả từ sắt sang kháng sinh mà cần tham vấn trực tiếp chuyên gia y tế.
Những ai nên thận trọng?
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 1 tuổi không nên dùng sữa bò tươi thay thế sữa mẹ hoặc sữa công thức chuyên biệt [3]. Việc cho trẻ sơ sinh dùng sữa bò tiềm ẩn nguy cơ thiếu máu thiếu sắt do hàm lượng sắt trong sữa rất thấp, cơ chế ức chế hấp thu của canxi và casein, cùng hiện tượng xuất huyết tiêu hóa vi thể [3]. Ngoài ra, tải lượng thẩm thấu thận cao từ sữa bò có thể gây mất nước nguy hiểm ở trẻ nhỏ [3].
Người đang điều trị thiếu máu thiếu sắt hoặc cần bổ sung các chế phẩm chứa sắt cần đặc biệt chú ý [4, 8]. Việc uống viên sắt cùng lúc với sữa tươi có thể làm giảm khả năng hấp thu vi chất này do nồng độ canxi cao trong sữa cạnh tranh hấp thu [2].
Những người đang sử dụng thuốc điều trị theo đơn, đặc biệt là các loại kháng sinh, không nên tự ý dùng sữa để uống thuốc khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ nhằm tránh các tương tác bất lợi có thể xảy ra.
Hướng dẫn sử dụng và áp dụng thực tế
Để tối ưu hóa sự hấp thu sắt và các khoáng chất, bạn nên tách biệt thời điểm uống sữa tươi và uống các chế phẩm bổ sung sắt. Không nên uống viên sắt cùng với sữa tươi, các chế phẩm từ sữa hoặc các dung dịch chứa canxi [2, 4].
Nên duy trì thói quen uống viên sắt với nước lọc. Sữa tươi vẫn là nguồn bổ sung canxi và các chất dinh dưỡng tốt nếu được dùng vào các bữa phụ riêng biệt trong ngày [2, 3]. Đối với trẻ em từ 12 đến 14 tuổi, khẩu phần sữa bò khoảng 220 ml cung cấp lượng canxi dễ hấp thu cho cơ thể [4].
Sữa tươi là thực phẩm giàu dưỡng chất, cung cấp canxi và khoáng chất dồi dào cho chế độ ăn hàng ngày [1]. Tuy nhiên, do canxi có khả năng ức chế hấp thu sắt, người dùng cần sắp xếp thời gian uống sữa tách rời thời điểm bổ sung sắt [2]. Để đảm bảo an toàn và đạt hiệu quả điều trị tối ưu khi dùng kháng sinh hay bất kỳ loại thuốc nào, người bệnh cần luôn tham khảo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn.
