Dùng Garcinia cambogia bao lâu thì nên dừng để tránh tác dụng phụ?

Nhiều người tìm kiếm giải pháp giảm cân từ thảo dược thường truyền tai nhau về công dụng ép cân của chiết xuất quả bứa, hay còn gọi là Garcinia cambogia. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn uống loại viên bổ sung này bao lâu thì phải ngưng và dùng liều bao nhiêu để không hại gan, thận.

Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu lâm sàng hiện có là người dùng chỉ nên sử dụng các sản phẩm chứa Garcinia cambogia trong thời gian ngắn, tối đa từ 8 đến 12 tuần ^[1]. Về liều lượng, mức tiêu thụ hoạt chất axit hydroxycitric (HCA) từ 900 mg đến 1.500 mg mỗi ngày (chia làm 3 lần, mỗi lần 300-500 mg) hoặc tối đa không quá 2.800 mg mỗi ngày được xem là ngưỡng an toàn đối với người trưởng thành khỏe mạnh ^[2], ^[3]. Hiện chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào đảm bảo tính an toàn nếu tiếp tục uống thảo dược này kéo dài quá mốc 12 tuần ^[4].

Cơ chế tác động của chiết xuất Garcinia cambogia

Thành phần hoạt chất chính tạo nên tên tuổi của Garcinia cambogia trong các sản phẩm giảm cân là axit hydroxycitric, thường được viết tắt là HCA ^[1], ^[5]. Hoạt chất này không chỉ có trong Garcinia cambogia mà còn được tìm thấy ở các loài thực vật khác như Garcinia atroviridis hay Hibiscus subdariffa ^[1].

Trong các nghiên cứu trên động vật, việc bổ sung HCA giúp thúc đẩy tiêu hao năng lượng thông qua kích hoạt con đường tín hiệu adiponectin AMPK hoặc điều hòa nồng độ hormone tuyến giáp ^[2]. Đồng thời, HCA ức chế quá trình tái hấp thu serotonin giúp tạo cảm giác no và giảm lượng thức ăn nạp vào ^[2]. Ngoài ra, hoạt chất này còn làm giảm hoạt động của enzyme ATP-citrate lyase, từ đó tăng quá trình oxy hóa chất béo và giảm tổng hợp chất béo mới trong cơ thể ^[2].

Dù cơ chế sinh học trên mô hình động vật rất rõ ràng, hiệu quả thực tế khi chuyển sang cơ thể người lại không hoàn toàn tương đồng. Các thử nghiệm trên người cho thấy việc bổ sung HCA ở các liều lượng và thời gian khác nhau (lên tới 12 tuần) không mang lại lợi ích rõ rệt nào đối với mức tiêu hao năng lượng ^[2].

Bằng chứng lâm sàng về thời gian dùng và hiệu quả thực tế

Để xác định thời gian sử dụng hợp lý, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều tổng quan hệ thống dựa trên các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT). Một đánh giá hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2010 đã xem xét 12 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên về việc dùng chiết xuất Garcinia làm thực phẩm bổ sung giảm cân ^[1].

Trong tổng quan năm 2010 này, thời gian can thiệp ở các nghiên cứu dao động từ 2 đến 12 tuần, phổ biến nhất là mốc 8 tuần ^[1]. Liều dùng HCA thay đổi từ 1 g đến 2,8 g mỗi ngày ^[1]. Hầu hết thử nghiệm dùng thiết kế song song, ngoại trừ 2 nghiên cứu dùng thiết kế bắt chéo và 4 nghiên cứu chia làm 3 nhóm can thiệp ^[1]. Kết quả ghi nhận mối tương quan phi tuyến tính có ý nghĩa thống kê giữa liều HCA và mức giảm cân ^[1]. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu chỉ ra nhiều hạn chế lớn: không rõ liều tối ưu là bao nhiêu, không nghiên cứu nào nêu rõ người đánh giá kết quả có được làm mù thông tin hay không, 7 nghiên cứu không công bố nguồn tài trợ và khoảng thời gian 2-12 tuần có thể quá ngắn để đánh giá đầy đủ tác động lên cân nặng ^[1].

Đến năm 2020, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp đáp ứng liều khác tiếp tục đánh giá dữ liệu từ 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với tổng cộng 530 người tham gia ^[6]. Kết quả cho thấy việc bổ sung Garcinia cambogia giúp giảm cân nặng trung bình 1,34 kg, giảm chỉ số khối cơ thể (BMI) 0,99 kg/m2, giảm tỷ lệ mỡ cơ thể 0,42% và giảm vòng eo 4,16 cm so với nhóm dùng giả dược ^[6]. Phân tích cũng xác nhận mối liên hệ phi tuyến tính giữa liều lượng Garcinia cambogia với sự thay đổi cân nặng và BMI ^[6].

Mặc dù vậy, một phân tích gộp quy mô lớn khác cùng năm 2020 lại đưa ra góc nhìn thận trọng hơn khi rà soát 54 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược ở người trưởng thành thừa cân hoặc béo phì khỏe mạnh ^[7]. Nghiên cứu này quy định mức giảm cân phải đạt từ 2,5 kg trở lên mới được coi là có ý nghĩa lâm sàng ^[7]. Kết quả chỉ ra rằng khi dùng đơn lẻ, Garcinia cambogia không mang lại hiệu quả giảm cân có ý nghĩa lâm sàng ^[7]. Hầu hết các thảo dược trong tổng quan này chỉ cho thấy tính an toàn trong thời gian nghiên cứu ngắn, thường là từ 12 tuần trở xuống, và hiện chưa đủ bằng chứng để khuyến cáo sử dụng ^[7].

Một tổng quan độc chất học công bố năm 2012 cũng khẳng định hạn chế lớn nhất hiện nay là các thử nghiệm lâm sàng đều thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ và trong thời gian ngắn ^[4]. Không có bất kỳ thử nghiệm nào chứng minh được hiệu quả cũng như độ an toàn của chiết xuất Garcinia cambogia hoặc HCA nếu người dùng uống kéo dài quá 12 tuần ^[4].

Liều lượng an toàn theo các nghiên cứu độc chất học

Bên cạnh thời gian sử dụng, liều lượng là yếu tố quyết định ranh giới giữa an toàn và ngộ độc. Theo một đánh giá năm 2020, các thực phẩm bổ sung chứa liều tiêu chuẩn từ 300 mg đến 500 mg HCA chiết xuất từ Garcinia cambogia, uống tối đa 3 lần mỗi ngày, được xem là an toàn ^[2]. Thậm chí trong một thử nghiệm trên người, HCA từng được bổ sung tới liều 5.600 mg mỗi ngày mà không ghi nhận tác dụng phụ ^[2].

Một đánh giá rủi ro công bố năm 2021 trích dẫn dữ liệu độc chất học trên cả động vật và người cho thấy lượng tiêu thụ HCA lên đến 2.800 mg mỗi ngày là an toàn cho người ^[3]. Từ đó, mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) được thiết lập ở ngưỡng 2.800 mg mỗi ngày ^[3]. Các nghiên cứu phân tích hiệu quả giảm cân ở liều thấp hơn ngưỡng 2.800 mg mỗi ngày đều không tìm thấy tác dụng phụ nghiêm trọng nào ^[3].

Đối với dạng muối canxi-kali của HCA (thường được biết đến với công thức thương mại HCA-SX), một đánh giá an toàn năm 2010 dựa trên hàng loạt thử nghiệm độc tính cấp tính, ngắn hạn, bán mãn tính, độc tính gen và sinh sản đã đưa ra ngưỡng an toàn khá cao ^[8]. Trong thử nghiệm độc tính đường uống cấp tính, một liều duy nhất 5.000 mg/kg HCA-SX không gây ra thay đổi đáng kể nào trên các mô được kiểm tra ^[8]. Dựa trên các phát hiện này, mức tiêu thụ HCA-SX lên tới 4.667 mg mỗi ngày được coi là an toàn ^[8].

Tuy nhiên, các thử nghiệm trên động vật cảnh báo rủi ro rõ rệt nếu lạm dụng liều quá cao. Một nghiên cứu năm 2005 đã thử nghiệm cho chuột béo phì Zucker đực 6 tuần tuổi ăn chế độ chứa các mức HCA khác nhau (0, 10, 51, 102 và 154 mmol/kg thức ăn) trong 92 hoặc 93 ngày ^[5]. Dù liều cao nhất (154 mmol HCA/kg thức ăn) ức chế đáng kể sự tích tụ mỡ mào tinh hoàn, nhưng các chế độ ăn chứa từ 102 mmol HCA/kg thức ăn trở lên (tương đương 778 và 1.244 mg HCA/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày) lại gây teo tinh hoàn mạnh và độc tính trên tinh hoàn ^[5]. Nhóm nghiên cứu xác định mức không gây tác dụng phụ ở chuột là 51 mmol HCA/kg thức ăn, tương đương 389 mg HCA/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày ^[5].

Trong khi đó, một tổng quan độc chất học năm 2012 tổng hợp các nghiên cứu an toàn trong 90 ngày và nghiên cứu sinh sản hai thế hệ cho thấy chiết xuất Garcinia cambogia hoặc HCA nhìn chung an toàn với mức NOAEL lên tới 1.240 mg/kg mỗi ngày ^[4]. Ở chuột bạch tạng, liều tương đương gấp 233 lần liều dùng ở người (1.500 mg HCA mỗi ngày) không gây tử vong hay bất thường đại thể nào khi mổ khám nghiệm ^[4]. Việc thảo dược này được sử dụng rộng rãi hàng chục năm trên thế giới mà không ghi nhận dị tật bẩm sinh cũng gợi ý HCA ít có nguy cơ gây độc tính sinh sản hoặc phát triển ^[4].

Tác dụng phụ thường gặp và rủi ro tổn thương gan nghiêm trọng

Ngay cả khi dùng trong thời gian ngắn dưới 12 tuần và ở liều khuyến cáo, người dùng vẫn có thể gặp các phản ứng phụ từ nhẹ đến trung bình. Trong tổng quan năm 2010, có tới 7 trên 12 thử nghiệm lâm sàng báo cáo các biến cố bất lợi, phổ biến nhất là đau đầu, buồn nôn, kèm theo các triệu chứng ở đường hô hấp trên và đường tiêu hóa ^[1].

Đánh giá năm 2021 cũng liệt kê hàng loạt tác dụng phụ nhẹ được ghi nhận bao gồm chuột rút ở chân, ợ nóng, tiêu chảy, đầy hơi, tăng cảm giác thèm ăn, đau đầu, phát ban, chảy máu kinh nguyệt và suy nhược cơ thể nói chung ^[3].

Đáng lo ngại hơn là các báo cáo ca bệnh về độc tính nội tạng nghiêm trọng. Các tài liệu y văn đã mô tả những trường hợp nhiễm độc gan nặng, bao gồm suy gan cấp tính đòi hỏi phải ghép gan và viêm cơ tim tăng bạch cầu ái toan hoại tử cấp tính ở những người sử dụng thực phẩm bổ sung Garcinia cambogia nguyên chất ^[2]. Độc tính trên gan có liên quan đến cả hai dạng tổn thương là ứ mật và tổn thương tế bào gan ^[2].

Khi sử dụng một số sản phẩm giảm cân tự nhiên chứa Garcinia cambogia kết hợp với nhiều thành phần khác, người dùng khỏe mạnh đã xuất hiện các triệu chứng mệt mỏi, buồn nôn, nôn mửa, đau quặn bụng, sốt, ớn lạnh, chán ăn, đau bụng, vàng da, kèm theo tăng nồng độ men gan và bilirubin trong máu ^[2]. Ngoài nhiễm độc gan, các tác giả còn báo cáo những biểu hiện ngộ độc khác như viêm tụy cấp, hội chứng nhiễm độc serotonin và rối loạn tâm thần sau khi tiêu thụ các sản phẩm chứa Garcinia dưới dạng nguyên chất hoặc pha trộn ^[3].

Hiểu lầm thường gặp về sản phẩm giảm cân đa thành phần

Một hiểu lầm phổ biến của người tiêu dùng là tin rằng sản phẩm kết hợp càng nhiều thảo dược thì hiệu quả giảm cân càng nhanh và an toàn. Thực tế, phần lớn các ca ngộ độc nặng lại rơi vào nhóm sản phẩm đa thành phần này ^[3].

Phân tích năm 2021 chỉ ra rằng trong số 21 ca biến cố bất lợi nghiêm trọng được mô tả, có tới 16 ca xảy ra sau khi uống các công thức chứa nhiều thành phần khác ngoài Garcinia ^[3]. Điển hình là dòng sản phẩm mang tên Hydroxycut với 14 sản phẩm khác nhau trên thị trường, trong đó 8 sản phẩm có chứa Garcinia cambogia và tất cả đều là chế phẩm đa thảo dược có thể chứa tới 20 chất khác nhau ^[3]. Khi độc tính xảy ra do các viên uống pha trộn này, giới chuyên môn không thể xác định chắc chắn liệu Garcinia có phải là thủ phạm trực tiếp gây ra tác dụng phụ hay không ^[3].

Tuy nhiên, trước mức độ nghiêm trọng của 23 ca tổn thương gan, bao gồm 1 ca tử vong và 1 ca phải ghép gan, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã phải đưa ra cảnh báo vào năm 2009 đối với các sản phẩm Hydroxycut liên quan đến độc tính gan, dẫn đến việc thu hồi và rút sản phẩm này khỏi thị trường ^[3].

Một hiểu lầm khác là uống liều càng cao thì mỡ tan càng nhanh. Các phân tích gộp năm 2010 và 2020 đều chứng minh mối liên hệ giữa liều dùng Garcinia cambogia và mức giảm cân là mối tương quan phi tuyến tính ^[1], ^[6]. Điều này có nghĩa là việc tự ý tăng gấp đôi liều lượng không đồng nghĩa với việc cơ thể sẽ hấp thu tốt hơn hay giảm cân gấp đôi, mà ngược lại chỉ làm tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ ^[1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dựa trên các báo cáo về độc tính lâm sàng, những người có tiền sử bệnh gan, men gan cao hoặc suy giảm chức năng mật cần đặc biệt tránh sử dụng các chế phẩm chứa Garcinia cambogia do nguy cơ gây tổn thương tế bào gan, ứ mật và suy gan cấp ^[2], ^[3]. Những người có bệnh lý về tụy hoặc tiền sử viêm tụy cũng không nên dùng hoạt chất này ^[3].

Người đang sử dụng các loại thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương, đặc biệt là thuốc liên quan đến serotonin, hoặc người có tiền sử rối loạn tâm thần cần thận trọng tối đa vì Garcinia cambogia có cơ chế ức chế tái hấp thu serotonin và đã có báo cáo gây nhiễm độc serotonin cũng như loạn thần ^[2], ^[3]. Nam giới trong độ tuổi sinh sản cũng nên cân nhắc không lạm dụng liều cao do cảnh báo về nguy cơ gây teo và độc tính tinh hoàn từ dữ liệu thực nghiệm trên động vật ^[5].

Bất kỳ ai đang có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị hàng ngày đều phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu sử dụng thực phẩm bổ sung chứa Garcinia cambogia.

Cách áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn

Nếu quyết định sử dụng chiết xuất Garcinia cambogia để hỗ trợ kiểm soát cân nặng, người dùng cần tuân thủ nguyên tắc giới hạn thời gian. Chỉ nên dùng sản phẩm trong các đợt ngắn từ 8 đến tối đa 12 tuần, sau đó phải ngưng sử dụng vì tính an toàn sau 12 tuần chưa được kiểm chứng ^[1], ^[4].

Về liều lượng, nên chọn các sản phẩm chuẩn hóa cung cấp liều từ 300 mg đến 500 mg HCA mỗi lần, uống tối đa 3 lần mỗi ngày, và tổng liều tuyệt đối không vượt quá ngưỡng an toàn 2.800 mg HCA mỗi ngày ^[2], ^[3]. Ưu tiên chọn sản phẩm đơn chất, rõ nguồn gốc, tránh các viên uống giảm cân đa thành phần pha trộn hàng chục chất khác nhau để giảm thiểu nguy cơ tương tác gây độc cho gan ^[3].

Trong suốt quá trình sử dụng, nếu cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau bụng, buồn nôn, mệt mỏi vô cớ, chán ăn, sốt hoặc vàng da, cần ngưng uống ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan ^[2].

Tóm lại, Garcinia cambogia chỉ mang lại hiệu quả giảm cân rất khiêm tốn trong ngắn hạn và không phải là giải pháp thay thế cho chế độ ăn uống cân bằng cùng thói quen vận động thể chất ^[6], ^[7]. Để bảo vệ sức khỏe, người tiêu dùng chỉ nên sử dụng thảo dược này dưới 12 tuần ở liều lượng cho phép và luôn lắng nghe tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng ^[3], ^[4].