Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để bồi bổ sức khỏe hoặc hỗ trợ điều trị bệnh, trong đó cỏ nến (thường dùng bộ phận phấn hoa, trong đông y gọi là bồ hoàng) là vị thuốc quen thuộc. Tuy nhiên, việc sử dụng các chế phẩm từ loại cây này liên tục trong nhiều tuần hay nhiều tháng khiến không ít người lo ngại về nguy cơ tích tụ độc tính, gây suy giảm chức năng gan và thận.
Theo các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện có, phấn hoa chứa cỏ nến không ghi nhận độc tính cấp tính hay độc tính mạn tính và không gây ra phản ứng dị ứng [1]. Thậm chí, các chiết xuất từ phấn hoa còn ghi nhận khả năng hỗ trợ bảo vệ mô gan và mô thận trước các tác nhân gây hại [1], [2]. Dù vậy, người dùng vẫn cần tuân thủ ngưỡng liều an toàn và hiểu rõ các giới hạn nghiên cứu trước khi áp dụng lâu dài.
Vì sao gan và thận dễ bị tổn thương khi dùng dược liệu?
Trong cơ thể người cũng như động vật, gan và thận là hai cơ quan nhạy cảm bậc nhất đối với các chất lạ từ bên ngoài đưa vào [3]. Gan chịu trách nhiệm chuyển hóa các hoạt chất sinh học, giải độc và tổng hợp các protein huyết tương quan trọng, trong khi thận đảm nhận chức năng lọc máu, bài tiết chất cặn bã và duy trì cân bằng nước - điện giải [3]. Do phải tiếp xúc trực tiếp với nồng độ cao của các chất chuyển hóa, hai cơ quan này trở thành thước đo sinh lý và bệnh học quan trọng nhất khi đánh giá mức độ an toàn của bất kỳ dược liệu hay hoạt chất nào [3].
Để xác định một chất có gây độc bán trường diễn (độc tính tích lũy sau một thời gian dùng liên tục) lên gan và thận hay không, y học thường dựa vào các chỉ số sinh hóa máu [3]. Men alanine aminotransferase (ALT) và alkaline phosphatase (ALP) là hai enzyme tập trung chủ yếu ở gan và thận [3]. Khi các tế bào tại đây bị viêm hoại tử hoặc tổn thương màng tế bào, nồng độ ALT và ALP trong máu sẽ tăng vọt [3]. Tương tự, creatinine và urea là các chất thải chuyển hóa được thận đào thải qua nước tiểu; nếu chức năng lọc của thận suy giảm, khả năng thanh thải kém đi sẽ khiến nồng độ creatinine và urea trong huyết thanh tăng cao [3]. Do đó, việc theo dõi các chỉ số này và biến đổi cấu trúc vi thể của cơ quan là tiêu chuẩn vàng để khẳng định tính an toàn.
Nghiên cứu thực nghiệm về độ an toàn của phấn hoa cỏ nến
Nghiên cứu về độc tính và hoạt tính sinh học của phấn hoa cỏ nến (Typhae) đã được thực hiện từ sớm nhằm làm rõ các tác động toàn diện lên cơ thể [1]. Một nghiên cứu công bố năm 1990 đã đánh giá hỗn hợp phấn hoa gồm 4 loại: cỏ nến (Typhae), hạt cải (Rape), ngô (Corn) và hướng dương (Sunflower) [1]. Kết quả nghiên cứu thực nghiệm xác nhận rằng phấn hoa hỗn hợp này không có độc tính cấp tính, không có độc tính mạn tính và không gây ra bất kỳ phản ứng dị ứng nào trên mô hình động vật [1].
Bên cạnh việc chứng minh không gây độc, công trình năm 1990 còn chỉ ra phấn hoa chứa thành phần cỏ nến có tác dụng tăng cường khả năng dung nạp của cơ thể đối với tình trạng thiếu oxy cấp tính và thúc đẩy sự thích nghi với môi trường vùng cao [1]. Về mặt sinh hóa, loại phấn hoa này giúp tăng hàm lượng các chất giàu năng lượng và bình thường hóa hoạt tính của các enzyme quan trọng trong chuyển hóa năng lượng cao [1]. Đáng chú ý đối với sức khỏe nội tạng, phấn hoa giúp gia tăng hàm lượng men superoxide dismutase (SOD) trong các mô, bao gồm tim và gan, qua đó ngăn chặn hiện tượng siêu oxy hóa và tạo lá chắn bảo vệ tế bào trước sự tấn công của các gốc tự do [1]. Ngoài ra, phấn hoa còn giúp điều hòa chất dẫn truyền thần kinh ở 4 vùng não, duy trì hoạt động bình thường của hệ thần kinh, tăng tiết hormone vỏ thượng thận giúp hấp thu oxy, tăng phân áp oxy (PO2) trong não và máu động mạch, giảm tiêu thụ oxy, giảm nồng độ acid lactic trong máu và nâng cao khả năng miễn dịch [1]. Khi thử nghiệm trên người tại thực địa, phấn hoa này còn giúp làm giảm và cải thiện các triệu chứng say độ cao cấp tính [1].
Khả năng bảo vệ mô gan và thận của chiết xuất phấn hoa
Bên cạnh việc không gây tổn thương trực tiếp, các chiết xuất chuẩn hóa từ phấn hoa còn ghi nhận khả năng bảo vệ hoạt động hô hấp tế bào tại các cơ quan quan trọng [2]. Một nghiên cứu công bố năm 1997 đã khảo sát ảnh hưởng của chiết xuất phấn hoa chuẩn hóa (Cernitin) trên các lát cắt mô của gan, thận, phổi và khí quản ở chuột bị phơi nhiễm bán trường diễn với chất độc ammonium fluoride [2].
Khi cơ thể tiếp xúc với các hóa chất độc hại kéo dài, tế bào gan và thận thường bị ức chế hô hấp nội bào, suy giảm chức năng chuyển hóa và dẫn đến thoái hóa mô [2]. Tuy nhiên, kết quả từ nghiên cứu năm 1997 chứng minh rằng chiết xuất phấn hoa sở hữu các đặc tính bảo vệ rõ rệt, được thể hiện qua việc duy trì tốc độ tiêu thụ oxy bình thường ở các mô của chuột phơi nhiễm hóa chất [2]. Điều này cho thấy các hoạt chất sinh học tự nhiên trong phấn hoa không chỉ lành tính mà còn có thể hỗ trợ tế bào duy trì trạng thái cân bằng sinh học trước các stress độc chất [2].
Sự khác biệt giữa dược liệu an toàn và các tác nhân gây độc cơ quan
Để hiểu rõ tại sao việc kiểm tra mô học và chức năng gan thận lại quan trọng, giới khoa học thường đối chiếu với các mô hình gây độc thực nghiệm điển hình [4]. Điển hình như nghiên cứu năm 2015 khảo sát tác động của diphenyl ditelluride – một hợp chất hữu cơ – trên chuột sau khi phơi nhiễm cấp tính hoặc bán trường diễn trong 7 và 14 ngày [4].
Kết quả mô học từ nghiên cứu năm 2015 cho thấy chất độc hại này gây ra hàng loạt biến đổi nghiêm trọng: tế bào gan xuất hiện tình trạng không bào tương, thoái hóa nước, nhân tăng sắc và hoại tử tế bào gan ở liều bán trường diễn 50 micromol/kg [4]. Ở thận, tình trạng nhiễm độc cấp và bán trường diễn làm mất bờ bàn chải của biểu mô ống lượn, hình thành trụ protein, teo và phì đại ống thận, thậm chí gây hoại tử ống thận cấp [4]. Trong khi đó, các nghiên cứu đánh giá độc tính bán trường diễn trên các chiết xuất thảo mộc lành tính hoặc phấn hoa không ghi nhận những tổn thương vi thể hay sự gia tăng khối lượng cơ quan tương đối này [1], [3]. Đồng thời, các chỉ số như protein Tamm-Horsfall (THP) do thận tiết ra cũng phản ánh tình trạng bảo vệ tự nhiên của cơ quan bài tiết, trong đó mức bài tiết THP cao trước các can thiệp y khoa gắn liền với vai trò che chở chức năng thận [5].
Lợi ích ghi nhận và giới hạn của bằng chứng khoa học
Từ các dữ liệu nghiên cứu, có thể thấy phấn hoa cỏ nến và các chiết xuất phấn hoa liên quan mang lại nhiều tiềm năng sinh học: hỗ trợ khả năng thích nghi thiếu oxy, tăng cường men chống oxy hóa SOD ở gan, duy trì hô hấp tế bào gan thận và không bộc lộ độc tính cấp hay mạn [1], [2].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các tài liệu khoa học hiện có:
- Phần lớn các thử nghiệm chuyên sâu về độc tính bán trường diễn và mạn tính đều được thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm hoặc mô hình tế bào biệt lập [1], [2].
- Dữ liệu nghiên cứu thường sử dụng chế phẩm phấn hoa hỗn hợp (kết hợp cỏ nến với hạt cải, ngô, hướng dương) hoặc chiết xuất chuẩn hóa công nghiệp, không hoàn toàn đồng nhất với các dạng cỏ nến thô, cỏ nến phơi sấy thủ công trên thị trường [1], [2].
- Các nghiên cứu chưa đưa ra một con số liều nạp chính xác bằng miligam dành riêng cho người dùng tự do tại nhà trong thời gian kéo dài nhiều năm.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng thảo dược cỏ nến
Nhiều người lầm tưởng rằng "thảo dược tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng không sợ hại gan thận". Dù cỏ nến được ghi nhận là không có độc tính mạn tính [1], việc sử dụng bất kỳ hoạt chất nào với nồng độ quá cao vượt ngưỡng dung nạp của cơ thể đều có thể tạo áp lực chuyển hóa lên gan và bài tiết qua thận [3].
Một hiểu lầm khác là tự ý kết hợp nhiều loại thảo dược hoặc dùng các sản phẩm cỏ nến không rõ nguồn gốc. Dược liệu thô nếu bị nhiễm nấm mốc, tồn dư kim loại nặng hoặc chất bảo quản hóa học có thể trở thành nguyên nhân gián tiếp phá hủy tế bào gan và gây hoại tử ống thận cấp, tương tự cơ chế tổn thương được mô tả trong các nghiên cứu độc học [4]. Độc tính trong trường hợp này không đến từ bản thân cỏ nến mà xuất phát từ tạp chất đi kèm.
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Mặc dù phấn hoa cỏ nến có độ an toàn cao và không gây dị ứng trong thử nghiệm [1], một số nhóm đối tượng vẫn phải hết sức lưu ý:
- Người có tiền sử suy giảm chức năng gan hoặc suy thận: Do gan và thận là cơ quan chịu trách nhiệm xử lý các chất chuyển hóa, bất kỳ sự thay đổi nào về men gan ALT, ALP hay creatinine, urea đều cần được kiểm soát nghiêm ngặt [3].
- Bệnh nhân sau ghép tạng hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch: Những người này có nguy cơ rối loạn chức năng thận rất cao và hệ thống bài tiết protein bảo vệ như Tamm-Horsfall có thể bị biến đổi [5].
- Phụ nữ có thai và người có cơ địa nhạy cảm đặc biệt: Cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ chế phẩm dược liệu nào dài ngày.
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn
Để tận dụng các đặc tính có lợi của cỏ nến mà không gây gánh nặng cho gan và thận, người dùng nên áp dụng các nguyên tắc sau:
- Sử dụng đúng mục đích và theo đợt: Thay vì uống liên tục quanh năm, chỉ nên dùng theo từng đợt ngắn hoặc liệu trình cụ thể theo hướng dẫn của thầy thuốc chuyên khoa y học cổ truyền.
- Lựa chọn nguồn gốc chuẩn hóa: Ưu tiên các sản phẩm đã qua kiểm nghiệm vi sinh và kim loại nặng, tránh mua phấn hoa hay thảo dược trôi nổi, ẩm mốc.
- Theo dõi sức khỏe định kỳ: Nếu có nhu cầu sử dụng thảo dược hỗ trợ trong thời gian nhiều tuần, nên thực hiện xét nghiệm máu định kỳ để kiểm tra nồng độ men gan (ALT, ALP) và chỉ số chức năng thận (creatinine, urea) [3].
Cỏ nến và phấn hoa cỏ nến là dược liệu tự nhiên đã được khoa học ghi nhận về độ an toàn, không có độc tính cấp hay mạn tính và có khả năng hỗ trợ chống oxy hóa cho mô gan [1]. Tuy nhiên, việc sử dụng an toàn luôn đòi hỏi người dùng không lạm dụng liều lượng, lựa chọn nguồn dược liệu sạch và chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh lý nền.
