Người huyết áp thấp uống trà có thành phần cỏ ngọt có bị chóng mặt?

Nhiều người có thói quen sử dụng trà thảo mộc kết hợp cỏ ngọt để tạo vị ngọt thanh tự nhiên mà không chứa calo, đặc biệt là những ai đang ăn kiêng hoặc giảm đường. Tuy nhiên, không ít người có cơ địa huyết áp thấp lại cảm thấy lo ngại, thậm chí xuất hiện cảm giác hơi váng đầu hoặc mệt mỏi sau khi uống các loại trà có vị ngọt đậm từ loại thảo dược này.

Liệu cỏ ngọt có thực sự là thủ phạm gây tụt huyết áp và khiến người huyết áp thấp bị chóng mặt hay không? Câu trả lời ngắn gọn là: Với liều lượng tạo ngọt thông thường trong đồ uống hàng ngày, cỏ ngọt rất an toàn và khó có khả năng làm tụt huyết áp ở người khỏe mạnh, nhưng việc lạm dụng chiết xuất thô với nồng độ đậm đặc hoặc uống quá nhiều có thể mang lại những phản ứng bất lợi cho những người có cơ địa huyết áp thấp hoặc nhạy cảm về huyết động.

Cỏ ngọt và cơ chế tạo vị ngọt không sinh năng lượng

Cỏ ngọt, có tên khoa học là Stevia rebaudiana Bertoni, là một loại cây bụi lâu năm có nguồn gốc từ Nam Mỹ [4, 8]. Loại cây này từ lâu đã được người dân bản địa sử dụng và ngày nay được trồng rộng rãi trên thế giới nhằm khai thác làm chất tạo ngọt tự nhiên thay thế đường [4, 8]. Độ ngọt của các hợp chất trong lá cỏ ngọt cao gấp 300 đến 450 lần so với đường mía (sucrose) thông thường nhưng lại cung cấp mức năng lượng gần như bằng không ^[1].

Các thành phần tạo nên vị ngọt đậm đà trong lá cỏ ngọt là các hợp chất steviol glycoside, trong đó hai thành phần chiếm tỷ lệ cao nhất và được nghiên cứu nhiều nhất là stevioside (chiếm khoảng 5-10%) và rebaudioside A (chiếm khoảng 2-4%) ^[2]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này kích thích mạnh các thụ thể vị giác ngọt trên lưỡi nhưng không bị chuyển hóa thành năng lượng như carbohydrate thông thường.

Nhờ đặc tính ngọt sắc mà không làm tăng lượng đường huyết, cỏ ngọt trở thành thành phần quen thuộc trong nhiều công thức trà túi lọc, trà hoa cúc, trà thảo dược thanh nhiệt hoặc đồ uống đóng chai. Song song với việc làm ngọt thực phẩm, các nghiên cứu dược lý cũng phát hiện cỏ ngọt sở hữu nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý như chống đái tháo đường, kháng viêm, chống oxy hóa, kháng khuẩn và đặc biệt là tác động hạ huyết áp ^[1].

Vì sao cỏ ngọt lại liên quan đến câu chuyện huyết áp?

Tác dụng hạ huyết áp của cỏ ngọt không phải là lời đồn vô căn cứ mà đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu dược lý thực nghiệm [4, 8]. Từ lâu, cỏ ngọt đã được áp dụng trong kinh nghiệm chăm sóc sức khỏe của nhiều nền văn hóa để hỗ trợ cải thiện các tình trạng mạn tính như tiểu đường và tăng huyết áp ^[2].

Cơ chế sinh học khiến cỏ ngọt có khả năng làm giảm huyết áp bắt nguồn từ tác động trực tiếp và gián tiếp lên hệ thống mạch máu cùng chức năng thận. Khi các hoạt chất trong cỏ ngọt tác động lên hệ mạch, chúng có thể gây giãn mạch ngoại vi, từ đó làm giảm sức cản của dòng máu lên thành mạch.

Ngoài ra, các nghiên cứu trên động vật cho thấy chiết xuất cỏ ngọt có tác động rõ rệt lên huyết động học của thận. Cụ thể, các hoạt chất này thúc đẩy tăng cường bài tiết nước tiểu và tăng thải trừ ion natri qua đường tiểu, tương tự như cơ chế của các nhóm thuốc lợi tiểu nhẹ ^[3]. Việc tăng đào thải nước và muối khoáng làm giảm nhẹ thể tích dịch lưu hành trong lòng mạch, từ đó dẫn đến hiện tượng hạ áp.

Chính vì đặc tính dược lý này, giới khoa học đã đặt ra câu hỏi: Nếu một người vốn đã có huyết áp nền ở mức thấp, việc dung nạp các chất có khả năng làm hạ áp như cỏ ngọt liệu có đẩy huyết áp xuống sâu hơn và gây ra triệu chứng thiếu máu não thoáng qua như chóng mặt hay không?

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu trên động vật và người nói gì?

Để đánh giá chính xác tác động của cỏ ngọt lên huyết áp, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm từ mức độ tiền lâm sàng đến lâm sàng trên người với các liều lượng và dạng bào chế khác nhau.

Đầu tiên là một nghiên cứu thực nghiệm được công bố vào năm 1996 nhằm đánh giá tác động của chiết xuất thô cỏ ngọt (Stevia rebaudiana) lên chức năng thận của chuột bình thường và chuột bị gây tăng huyết áp do thận (mô hình Goldblatt GII) ^[3]. Thử nghiệm được tiến hành trên các cá thể chuột đực giống Wistar có trọng lượng từ 300-330 gram, chia thành các nhóm gồm 10 con mỗi nhóm ^[3].

Các nhà nghiên cứu đã cho chuột uống dịch chiết cỏ ngọt thô tương đương với 2,67 gram lá khô mỗi ngày, kéo dài liên tục trong 30 ngày ^[3]. Kết quả ghi nhận sự suy giảm đáng kể của huyết áp động mạch trung bình ở cả hai nhóm chuột ^[3]. Ở nhóm chuột có huyết áp bình thường, huyết áp giảm mạnh từ 113 ± 3,0 mmHg ở nhóm đối chứng xuống còn 69,5 ± 4,0 mmHg ở nhóm dùng cỏ ngọt ^[3]. Ở nhóm chuột tăng huyết áp, chỉ số này giảm từ 155 ± 3,0 mmHg xuống 108 ± 4,0 mmHg ^[3].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 1996 này còn chỉ ra chiết xuất cỏ ngọt làm tăng lưu lượng huyết tương qua thận ở chuột bình thường từ 16,4 ± 3,10 lên 33,3 ± 3,20 ml/phút/kg, đồng thời tăng lưu lượng nước tiểu từ 1,37% lên 2,32% và tăng bài tiết natri từ 0,61% lên 1,55% ^[3]. Những số liệu này chứng minh chiết xuất thô liều cao có thể gây tụt huyết áp rõ rệt trên động vật có huyết áp ban đầu hoàn toàn bình thường ^[3].

Tiếp đó, một nghiên cứu khác công bố vào năm 2020 trên chuột Wistar mắc hội chứng chuyển hóa cũng kiểm chứng các dạng chiết xuất từ lá và thân cỏ ngọt thu hoạch tại hai khu vực Muna và Mococha (Mexico) ^[4]. Kết quả cho thấy các mẫu chiết xuất cồn và chiết xuất nước từ lá cỏ ngọt đã làm giảm huyết áp tâm thu từ 29,31% đến 30,47% và giảm huyết áp tâm trương từ 36,69% đến 36,98% ^[4]. Nghiên cứu này khẳng định thêm tiềm năng hạ huyết áp của các hợp chất tự nhiên trong lá cỏ ngọt ở mô hình động vật có rối loạn chuyển hóa ^[4].

Tuy nhiên, các kết quả trên động vật dùng liều lượng chiết xuất thô đậm đặc không đồng nghĩa với việc con người uống một tách trà sẽ gặp hiện tượng tương tự. Bằng chứng then chốt trên người đến từ một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược được công bố vào năm 2008 ^[5].

Thử nghiệm năm 2008 này được thiết kế để đánh giá trực tiếp tác động huyết động của rebaudioside A tinh khiết trong 4 tuần trên 100 người trưởng thành khỏe mạnh có huyết áp bình thường hoặc huyết áp ở mức ranh giới thấp (low-normal blood pressure) ^[5]. Những người tham gia có độ tuổi trung bình khoảng 41 tuổi (dao động từ 18 đến 73 tuổi), phần lớn là nữ giới (chiếm 76% ở nhóm rebaudioside A và 82% ở nhóm giả dược) ^[5]. Huyết áp ban đầu lúc nghỉ ngơi của nhóm can thiệp là 110,0/70,3 mmHg và nhóm giả dược là 110,7/71,2 mmHg ^[5].

Các đối tượng được chỉ định tiêu thụ mức liều lên tới 1000 mg/ngày rebaudioside A tinh khiết ^[5]. Kết quả theo dõi cho thấy, so với nhóm giả dược, việc sử dụng 1000 mg rebaudioside A mỗi ngày không làm thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương lúc nghỉ ngơi, huyết áp động mạch trung bình, nhịp tim hay huyết áp lưu động 24 giờ ^[5]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng mức tiêu thụ 1000 mg/ngày của hoạt chất này không gây ra bất kỳ biến đổi huyết động quan trọng nào trên lâm sàng ở người có huyết áp bình thường và huyết áp thấp ^[5].

Ngoài ra, trong một thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên mù đơn có đối chứng giả dược năm 2018 trên 97 bệnh nhân mắc bệnh thận mạn (giai đoạn I đến III), việc cho người bệnh dùng viên nang cỏ ngọt 250 mg hai lần mỗi ngày kết hợp cùng thuốc hạ huyết áp thông thường trong 3 tháng cũng cho thấy sự cải thiện các chỉ số sinh hóa thận và đường huyết mà không ghi nhận báo cáo về biến cố sốc tụt áp nguy hiểm ^[2].

Rủi ro tụt huyết áp tư thế và cảm giác chóng mặt

Mặc dù thử nghiệm lâm sàng năm 2008 khẳng định 1000 mg rebaudioside A tinh khiết không làm giảm huyết áp của người có huyết áp bình thường thấp ^[5], nhưng tại sao trong thực tế một số người huyết áp thấp vẫn phản ánh cảm giác chóng mặt, hoa mắt hoặc lơ mơ sau khi uống trà thảo mộc có cỏ ngọt?

Cần phân biệt rõ giữa dạng chiết xuất tinh khiết (như rebaudioside A) được dùng trong công nghiệp thực phẩm với dạng lá cỏ ngọt phơi khô nấu nước uống trực tiếp. Các nghiên cứu trên động vật cho thấy toàn phần chiết xuất thô từ lá cỏ ngọt chứa phức hợp nhiều glycoside và các hoạt chất sinh học khác nhau, có khả năng kích hoạt phản ứng lợi tiểu, tăng bài tiết natri và làm hạ áp rõ rệt [1, 2].

Khi một người có sẵn nền huyết áp thấp tiêu thụ một lượng lớn nước trà cỏ ngọt đậm đặc, cơ thể có thể xuất hiện sự sụt giảm nhẹ về thể tích tuần hoàn do cơ chế tăng bài niệu ^[3]. Nếu người dùng đứng dậy đột ngột sau khi ngồi lâu, cơ chế tự điều hòa mạch máu có thể phản ứng không kịp, dẫn đến hiện tượng tụt huyết áp tư thế đứng.

Tụt huyết áp tư thế khiến lưu lượng máu và oxy tưới lên não bộ bị giảm tạm thời trong vài giây. Biểu hiện điển hình của tình trạng này là cảm giác choáng váng, hoa mắt, tối sầm mặt mày, váng đầu và cảm thấy mệt mỏi, hụt hơi. Mặc dù tình trạng này thường lành tính và tự hồi phục khi người bệnh ngồi hoặc nằm nghỉ, nó vẫn gây khó chịu và tiềm ẩn rủi ro té ngã nếu người bệnh mất thăng bằng.

Hiểu lầm thường gặp về cỏ ngọt và tụt đường huyết

Bên cạnh tác động lên huyết áp, nhiều người thường nhầm lẫn cảm giác chóng mặt sau khi uống trà cỏ ngọt là do bị "tụt đường huyết".

Đúng là cỏ ngọt có đặc tính hỗ trợ kiểm soát đường huyết rất rõ ràng. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2022 trên các mô hình tiền lâm sàng đã chứng minh lá cỏ ngọt có tác dụng hạ đường huyết ở các mức liều 200, 300 và 400 mg/kg trọng lượng cơ thể ^[6]. Một nghiên cứu năm 2018 trên chuột mắc tiểu đường do streptozotocin cũng ghi nhận dịch chiết nước cỏ ngọt giúp giảm 73,24% đường huyết ngẫu nhiên và giảm 66,09% đường huyết lúc đói sau 8 tuần ^[7].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2011 trên chuột đái tháo đường do alloxan khi sử dụng chiết xuất lá cỏ ngọt ở liều 200 và 400 mg/kg đã chỉ ra rằng dịch chiết làm giảm đường huyết hiệu quả nhưng hoàn toàn không gây ra tình trạng hạ đường huyết quá mức (hypoglycemia) như thuốc điều trị hóa dược sulfonylurea ^[8]. Do đó, ở người không mắc bệnh tiểu đường, việc uống trà cỏ ngọt khó có thể làm đường huyết tụt xuống dưới ngưỡng an toàn sinh lý. Cảm giác váng đầu, bủn rủn tay chân phần lớn xuất phát từ biến động huyết động hoặc do sự nhạy cảm của hệ thần kinh thực vật, chứ không phải do hạ đường huyết thực sự.

Những ai nên thận trọng khi dùng trà cỏ ngọt?

Mặc dù là thảo dược lành tính, một số nhóm đối tượng nhất định cần đặc biệt cẩn trọng khi thưởng thức các loại trà có bổ sung cỏ ngọt:

• Người có tiền sử huyết áp thấp mạn tính: Nhóm người này thường có huyết áp tâm thu dưới 90 mmHg hoặc huyết áp tâm trương dưới 60 mmHg. Việc sử dụng trà cỏ ngọt nấu quá đặc hoặc uống liên tục thay nước lọc cả ngày có thể làm gia tăng cảm giác mệt mỏi, uể oải và chóng mặt khi thay đổi tư thế.
• Người đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp: Dù cỏ ngọt được dùng bổ trợ trong một số nghiên cứu kết hợp với thuốc chẹn thụ thể angiotensin-II (ARB) hoặc chẹn kênh canxi (CCB) ^[2], việc dùng đồng thời lượng lớn thảo dược này có thể làm tăng cường tác dụng hạ áp của thuốc, đòi hỏi phải theo dõi huyết áp chặt chẽ.
• Người đang dùng thuốc lợi tiểu: Do chiết xuất cỏ ngọt có tác dụng kích thích bài tiết natri và tăng lượng nước tiểu ^[3], việc kết hợp chung với các thuốc lợi tiểu có thể gây mất cân bằng điện giải nhẹ hoặc giảm thể tích dịch cơ thể nhanh chóng.
• Phụ nữ mang thai hoặc người suy nhược cơ thể: Những đối tượng này rất dễ bị ảnh hưởng bởi những biến động nhỏ của huyết áp, cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng thường xuyên.

Hướng dẫn sử dụng cỏ ngọt an toàn trong đời sống

Để tận hưởng vị ngọt thanh mát của cỏ ngọt mà không lo ngại cảm giác chóng mặt hay hạ huyết áp quá mức, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sử dụng hợp lý:

• Dùng với lượng vừa phải: Khi pha trà thảo mộc (như trà atiso, trà hoa cúc, trà thanh nhiệt), chỉ nên sử dụng từ 1 đến 2 lá cỏ ngọt khô hoặc một nhúm rất nhỏ cho một ấm trà lớn. Vị ngọt của cỏ ngọt đậm hơn đường rất nhiều lần ^[1], do đó một lượng rất nhỏ đã đủ để tạo vị thơm ngọt dễ chịu.
• Tránh đun sắc đậm đặc: Không nên dùng toàn bộ lá cỏ ngọt để sắc thành nước thuốc uống thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy việc nạp lượng lớn dịch chiết thô tương đương 2,67 g lá khô/ngày trong 30 ngày có thể kéo tụt huyết áp rõ rệt ^[3].
• Thời điểm uống thích hợp: Người huyết áp thấp nên uống trà thảo mộc sau bữa ăn khoảng 30 đến 60 phút, không nên uống trà lúc bụng đang quá đói hoặc ngay trước khi thực hiện các hoạt động thể lực mạnh.
• Chú ý tư thế vận động: Nếu bạn cảm thấy hơi lâng lâng hoặc váng đầu sau khi uống trà, hãy ngồi nghỉ ngơi tại chỗ, uống một ly nước lọc ấm và tránh đứng dậy quá nhanh hoặc thay đổi tư thế đột ngột.

Cỏ ngọt là một chất tạo ngọt tự nhiên tuyệt vời giúp giảm tiêu thụ đường tinh luyện mà không cung cấp calo thừa ^[1]. Dù các chế phẩm tinh khiết liều cao (1000 mg/ngày) đã được chứng minh là an toàn cho người huyết áp bình thường thấp ^[5], việc dùng lá thô tự nhiên nấu nước quá đặc vẫn có nguy cơ tác động lên huyết áp và bài niệu ^[3]. Người có huyết áp thấp hoàn toàn có thể thưởng thức trà cỏ ngọt nếu biết cân đối liều lượng chừng mực, lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến bác sĩ khi cần thiết.