Nhiều người Việt có thói quen dùng các loại thảo dược quanh nhà như rễ cói hay các loại cây cỏ thanh nhiệt, lợi tiểu để nấu nước uống mỗi ngày nhằm "mát gan, hạ huyết áp". Tuy nhiên, nếu bạn đang được bác sĩ chỉ định dùng thuốc lợi tiểu điều trị tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch, thói quen tự ý phối hợp này có thể gây nguy hiểm.
Câu trả lời ngắn gọn là bạn tuyệt đối không nên tự ý dùng rễ cói hoặc các loại trà thảo dược có tính lợi tiểu mạnh cùng lúc với thuốc lợi tiểu hạ huyết áp. Việc kết hợp này làm tăng nguy cơ đào thải nước và khoáng chất qua thận, dễ dẫn tới biến chứng hạ kali máu quá mức kèm theo rối loạn điện giải nghiêm trọng.
Cơ chế tương tác gây mất cân bằng điện giải
Thuốc lợi tiểu là nhóm thuốc nền tảng trong kiểm soát tăng huyết áp, phù nề do suy tim, xơ gan hoặc bệnh thận [1]. Cơ chế hoạt động của nhóm thuốc này, điển hình là thuốc lợi tiểu quai (như bumetanide, ethacrynic acid, furosemide, torsemide) hoặc thiazide, là thúc đẩy thận bài tiết nhiều natri và nước hơn vào nước tiểu [1]. Quá trình này đồng thời kéo theo sự thất thoát của các khoáng chất thiết yếu khác, đặc biệt là kali [1].
Khi một loại thảo dược mang đặc tính lợi tiểu tự nhiên như rễ cói được bổ sung vào cơ thể mà không có kiểm soát, tác dụng lợi tiểu sẽ bị cộng dồn [2]. Cả hai tác nhân cùng lúc thúc đẩy thận tăng cường lọc và đào thải dịch. Sự cộng hưởng dược lực học này khiến cơ thể mất nước quá nhanh và lượng kali máu tụt giảm nghiêm trọng [5, 7].
Hạ kali máu là một biến chứng nguy hiểm [1]. Kali đóng vai trò dẫn truyền xung động thần kinh và điều hòa nhịp tim; do đó, việc giảm nồng độ kali huyết tương có thể dẫn tới yếu cơ, mệt mỏi toàn thân, chuột rút, loạn nhịp tim và thậm chí ngưng tim đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh [5, 7].
Bằng chứng nghiên cứu y khoa về tương tác thảo dược và thuốc lợi tiểu
Mối tương tác bất lợi giữa thảo dược và thuốc tim mạch nói chung, thuốc lợi tiểu nói riêng đã được ghi nhận trong nhiều tài liệu y văn quốc tế [1, 2, 3, 7].
Một tổng quan hệ thống năm 2001 về tương tác giữa thảo dược và thuốc kê đơn đã đánh giá 41 báo cáo ca bệnh hoặc loạt ca và 17 thử nghiệm lâm sàng [3]. Kết quả cho thấy nhiều loại thảo dược có thể gây tương tác nguy hiểm với thuốc tổng hợp; điển hình như bạch quả (Ginkgo biloba) làm tăng huyết áp khi kết hợp với thuốc lợi tiểu thiazide [3]. Điều này cho thấy thảo dược không hoàn toàn lành tính khi đi kèm thuốc huyết áp [3].
Năm 2006, một tổng quan hệ thống dựa trên bằng chứng của Tổ chức Hợp tác Nghiên cứu Tiêu chuẩn Tự nhiên chỉ ra rằng việc sử dụng đồng thời thuốc kê đơn với các sản phẩm thảo dược hoặc vitamin khiến khoảng 15 triệu bệnh nhân đối mặt với nguy cơ tương tác thuốc - thực phẩm bổ sung [4]. Đánh giá này nhấn mạnh thuốc lợi tiểu (diuretics) và các thuốc hạ áp là những nhóm điều trị hàng đầu thường xuyên ghi nhận tương tác [4].
Một tài liệu hướng dẫn an toàn cho bác sĩ tim mạch năm 2010 cảnh báo rằng thảo dược có thể gây hại thông qua thành phần nội tại của cây, tạp chất lẫn vào, hoặc qua tương tác dược động học và dược lực học với thuốc tây [5]. Đáng lo ngại, các sản phẩm dán nhãn "thảo dược" lưu hành tại châu Âu, Bắc Mỹ và châu Á từng bị phát hiện pha trộn trái phép tân dược, bao gồm cả thuốc lợi tiểu tổng hợp [5]. Khi người bệnh vô tình dùng phải các sản phẩm này cùng thuốc kê đơn, nguy cơ quá liều lợi tiểu càng tăng vọt [5].
Năm 2011, một bài tổng quan lâm sàng về tương tác thảo dược - tân dược tiếp tục khẳng định cơ chế tương tác dược lực học và dược động học có thể xảy ra khi dùng chung thuốc điều trị tim mạch, chỉ số điều trị hẹp với thảo dược [6]. Các loại cây cỏ có thể tương tác với các cơ chất của cytochrom P450 hoặc làm biến đổi trực tiếp hiệu quả điều trị của thuốc huyết áp, tim mạch [6].
Nguy cơ hạ kali máu do dùng thảo dược lợi tiểu đã được chứng minh rõ rệt qua một báo cáo ca bệnh năm 2020 [2]. Một nam bệnh nhân 36 tuổi, không có tiền sử bệnh lý đặc biệt, nhập viện vì yếu cơ nghiêm trọng và mệt mỏi toàn thân sau khi tự ý sử dụng hỗn hợp thảo dược không được giám sát [2]. Kết quả xét nghiệm ban đầu cho thấy bệnh nhân bị hạ kali máu, hạ magie máu và hạ phosphat máu nghiêm trọng [2]. Tình trạng xấu đi đột ngột dẫn đến ngưng tim, phải hồi sức cấp cứu [2]. Các tác giả ghi nhận bệnh nhân đã dùng đại mạch (H. vulgare) và nhũ hương (B. sacra) với lượng lớn; cả hai đều có đặc tính lợi tiểu, tạo ra nguy cơ hạ kali máu nghiêm trọng khi phối hợp chung [2].
Năm 2022, một nghiên cứu tổng quan toàn diện về dược lý tương tác của thuốc lợi tiểu quai xác nhận rằng thuốc lợi tiểu quai đi kèm nguy cơ hạ kali máu và độc tính trên thính giác [1]. Thuốc lợi tiểu quai có thể tương tác dược lực học với nhiều nhóm thuốc, bao gồm cả các loại thảo dược [1]. Sự kết hợp này dễ làm biến đổi cân bằng ion và gia tăng độc tính tiềm ẩn [1].
Năm 2023, nghiên cứu tổng quan về tương tác dược động học của thuốc tim mạch lưu ý rằng người dùng và thầy thuốc thường thiếu thông tin về dược động học của các sản phẩm thảo dược [7]. Mặc dù một số thuốc lợi tiểu như amiloride không chuyển hóa qua hệ enzym CYP, sự hiện diện đồng thời của thảo dược vẫn đòi hỏi sự thận trọng lớn nhằm tránh các biến cố bất lợi [7].
Lợi ích dân gian và giới hạn của bằng chứng khoa học
Trong dân gian, các loại thảo mộc họ cói thường được tận dụng để nấu nước giải khát, lợi tiểu, thông tiểu tiện. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện đại về liều lượng an toàn, thành phần hoạt chất chiết xuất chuẩn hóa cũng như ngưỡng độc tính của rễ cói còn rất hạn chế.
Phần lớn các nghiên cứu hiện nay tập trung vào các loại thảo dược thương mại phổ biến hoặc ghi nhận tác dụng phụ thông qua các ca ngộ độc, ca cấp cứu lâm sàng đơn lẻ [1, 5, 8]. Việc chưa có chuẩn mực an toàn rõ ràng cho thấy không thể coi rễ cói hay bất kỳ loại thảo mộc dân dã nào là vô hại [2]. Hiệu quả thực tế chưa được kiểm chứng đầy đủ trong các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng, trong khi nguy cơ tương tác với thuốc tây là hoàn toàn có thật [1, 2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ thiên nhiên luôn an toàn, không có tác dụng phụ". Nhiều bệnh nhân tim mạch và huyết áp tự ý sắc các loại rễ cây, trong đó có rễ cói, để uống hàng ngày thay nước lọc [3, 5]. Họ tin rằng việc này giúp thanh lọc cơ thể và tăng cường hiệu quả hạ huyết áp của thuốc tây.
Thực tế, các hoạt chất sinh học trong thực vật có khả năng làm thay đổi các quá trình sinh lý tương tự như hóa dược tổng hợp [8]. Nếu thuốc huyết áp đã đảm nhiệm vai trò rút bớt dịch và muối để hạ áp lực mạch máu, việc tự ý "trợ lực" thêm bằng rễ cói sẽ gây tụt huyết áp quá mức và làm cạn kiệt nguồn kali dự trữ [5, 7]. Ngoài ra, bệnh nhân thường không thông báo việc dùng thảo dược cho bác sĩ điều trị, khiến nhân viên y tế bỏ qua nguồn gốc của các triệu chứng bất thường [3, 5].
Đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đang được kê đơn bất kỳ loại thuốc lợi tiểu nào (lợi tiểu quai như furosemide, lợi tiểu thiazide, hay lợi tiểu giữ kali) cần tránh tuyệt đối việc tự ý kết hợp với rễ cói hoặc các loại trà thông tiểu [1, 7].
Bệnh nhân suy tim mạn tính, người có bệnh lý mạch vành hoặc tiền sử loạn nhịp tim phải cực kỳ cẩn trọng, bởi chỉ một dao động nhỏ của nồng độ kali máu cũng có thể kích hoạt các cơn rung thất hoặc ngưng tim [3, 5, 7].
Người cao tuổi, bệnh nhân suy giảm chức năng gan, suy giảm chức năng thận và người đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cùng lúc cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [6, 7, 8]. Khả năng thanh thải dịch và duy trì thăng bằng nội môi ở các đối tượng này vốn đã suy yếu, dễ bị biến chứng nặng nề hơn khi gặp tương tác thuốc [7, 8].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong thực tế
Nếu bạn đang dùng thuốc điều trị huyết áp, không tự ý uống các bài thuốc sắc hoặc nước đun từ rễ cói với mục đích hỗ trợ điều trị mà không có hướng dẫn từ nhân viên y tế [3, 5].
Hãy trung thực thông báo với bác sĩ tất cả các loại trà thảo mộc, thuốc sắc nam bắc hoặc thực phẩm bổ sung bạn đang dùng tại nhà [3, 5]. Trong trường hợp muốn sử dụng thảo dược để thanh nhiệt, cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để được đánh giá nguy cơ tương tác thuốc cụ thể [3, 7].
Cần chủ động theo dõi các dấu hiệu cảnh báo hạ kali máu khi đang dùng thuốc lợi tiểu, chẳng hạn như cảm giác yếu cơ, mỏi mệt bất thường, chuột rút ở bắp chân, tê bì tay chân hoặc cảm giác hồi hộp, tim đập nhanh [5, 7]. Khi xuất hiện các dấu hiệu này, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để xét nghiệm nồng độ điện giải máu và được xử trí kịp thời [2].
Lời kết
Việc sử dụng thảo dược tự nhiên để chăm sóc sức khỏe là nét văn hóa y học lâu đời, nhưng cần được đặt trong khuôn khổ an toàn và khoa học. Khi đã sử dụng thuốc tân dược điều trị bệnh tim mạch hay huyết áp, người bệnh tuyệt đối không chủ quan phối hợp rễ cói hay các vị thảo dược lợi tiểu khác [5, 7]. Sự cẩn trọng và trao đổi minh bạch với bác sĩ điều trị chính là giải pháp hữu hiệu nhất giúp bạn bảo vệ trái tim và duy trì sự cân bằng của cơ thể [3, 7].
