Nghệ là loại gia vị và dược liệu quen thuộc trong mỗi căn bếp Việt Nam, thường được dùng để nấu ăn, pha trà uống hoặc chế biến dưới dạng bột khô, tinh bột và các loại cao chiết. Nhiều người thắc mắc liệu dùng bột nghệ truyền thống, uống trà nghệ hãm nóng hay sử dụng các chế phẩm cao chiết cô đặc sẽ mang lại hiệu quả hấp thu tốt nhất cho cơ thể.
Thực tế, các dạng chế biến thô như trà nghệ hay bột củ tán mịn chứa hàm lượng hoạt chất tự do hấp thu rất kém qua đường ruột do đặc tính kỵ nước. Các dạng cao chiết chuẩn hóa, đặc biệt là chế phẩm ứng dụng công nghệ kết hợp phospholipid, micelle hoặc hạt phân tán, cho độ sinh khả dụng vượt trội hơn gấp nhiều lần.
Nghệ vàng và Curcuma zanthorrhiza: Thành phần hoạt chất nằm ở đâu?
Củ nghệ chứa hai nhóm hoạt chất sinh học chủ yếu là tinh dầu bay hơi và các hợp chất màu vàng curcuminoid [1]. Tinh dầu nghệ quyết định mùi thơm nồng đặc trưng, trong khi các curcuminoid (bao gồm curcumin và các dẫn xuất đồng đẳng) tạo nên sắc vàng rực rỡ [1]. Đáng chú ý, chất curcumin có mặt trong thân rễ, cao dầu (oleoresin) và dịch chiết CO2 nhưng lại không được tìm thấy trong thành phần tinh dầu nguyên chất [1].
Tinh dầu chiết từ thân rễ nghệ chứa hàng trăm hợp chất dễ bay hơi, trong đó các thành phần chính chiếm tỷ lệ lớn gồm ar-turmerone, alpha-turmerone và beta-turmerone [1]. Các mẫu tinh dầu thu thập ở nhiều khu vực trên thế giới như Ấn Độ, Brazil, Nigeria hay Sri Lanka cho thấy sự biến động rất lớn về cấu tử bay hơi [1]. Đối với loài Curcuma zanthorrhiza, các phân tích ban đầu cho thấy dịch chiết methanol chứa các hợp chất sesquiterpenoid và curcuminoid có hoạt tính sinh học [4, 6].
Bột củ, nước trà hãm hay cao chiết: Dạng nào dễ hấp thu hơn?
Độ sinh khả dụng – tức tỷ lệ và tốc độ hoạt chất đi vào tuần hoàn máu – là rào cản lớn nhất khi sử dụng củ nghệ truyền thống. Bột nghệ tán mịn từ thân rễ giữ nguyên toàn bộ xơ, tinh dầu thô và curcuminoid tự nhiên [1]. Tuy nhiên, curcumin tự do rất khó tan trong môi trường nước tiêu hóa [2].
Trà nghệ hãm từ lát nghệ tươi hoặc bột khô với nước sôi chỉ hòa tan một lượng rất nhỏ tinh dầu và các phân tử phân cực. Curcuminoid kỵ nước gần như lắng lại ở đáy tách hoặc bám dính vào bã, khiến hàm lượng hoạt chất thực sự hấp thu vào tế bào ruột qua nước trà là không đáng kể [1]. Ngược lại, dạng cao chiết oleoresin thu được qua quá trình trích ly bằng dung môi đạt hiệu suất khoảng 12% từ bột thân rễ, gom tụ cả tinh dầu lẫn hàm lượng curcuminoid đậm đặc [1].
Các công nghệ bào chế cao chiết: Con số sinh khả dụng nói gì?
Khoa học hiện đại đã thử nghiệm nhiều công thức bào chế nhằm khắc phục nhược điểm kém hấp thu của curcuminoid tự nhiên. Một nghiên cứu bắt chéo đơn trung tâm công bố năm 2023 trên người tình nguyện khỏe mạnh đã tổng hợp và so sánh sự gia tăng độ sinh khả dụng giữa các dạng bào chế khác nhau so với curcumin tiêu chuẩn [3].
Kết quả cho thấy dạng micelle lỏng BioCurc giúp tăng độ sinh khả dụng của curcumin lên 94 lần [3]. Công thức hạt CurcuRouge (trộn curcumin nóng chảy với tinh bột biến tính) đạt mức tăng 91,8 lần [3]. Chế phẩm BCM-95, kết hợp curcumin với chính tinh dầu nghệ tự nhiên, giúp tăng độ sinh khả dụng lên 6,9 lần so với curcumin tiêu chuẩn [3].
Nghiên cứu cũng ghi nhận công thức CAVACURMIN (phức hợp curcumin trong khung gamma-cyclodextrin) làm tăng độ sinh khả dụng lên 40 lần [3]. Chế phẩm Curcugen (curcumin nằm trong nền cao dầu oleoresin và tinh dầu) và CurcuWin (dùng chất mang thân nước polyvinyl pyrrolidone) cùng đạt mức tăng 49,5 lần [3]. Dạng CurQfen kết hợp sợi galactomannan từ hạt cỏ cà ri giúp tăng 45,5 lần, trong khi Cureit sử dụng cấu trúc bánh kẹp phân cực - không phân cực tăng 10 lần sinh khả dụng [3].
Đáng chú ý, phức hợp Curcumin C3 Complex kết hợp cùng hoạt chất piperine từ hạt tiêu đen ghi nhận độ tăng sinh khả dụng tương đối trong báo cáo gần đây chỉ đạt 1,1 lần, trái ngược với kết quả từ một nghiên cứu công bố trước đó từng ghi nhận mức tăng gấp 20 lần [3].
Tương tác hấp thu qua màng tế bào ruột: Vai trò của chất béo và chất dẫn
Trên mô hình tế bào biểu mô ruột non người CaCo-2 nuôi cấy trong dịch ruột mô phỏng trạng thái đói (FaSSIF), các nhà khoa học năm 2022 đã đánh giá cơ chế hấp thu curcuminoid [4]. Nghiên cứu cho thấy việc ủ dịch chiết nghệ phức hợp cyclodextrin giúp nồng độ curcuminoid nội bào tăng hơn 2 lần so với đối chứng không có công thức bào chế [4].
Khi phối hợp dịch chiết nghệ này với dịch chiết hạt tiêu đen ở nồng độ 6 microgam/ml, khả năng hấp thu curcuminoid của tế bào ruột tiếp tục tăng lên rõ rệt và đạt ý nghĩa thống kê [4]. Ngược lại, việc bổ sung thêm dịch chiết gừng ở nồng độ 59 microgam/ml không làm tăng thêm lượng curcuminoid tích tụ nội bào sau 4 giờ nuôi cấy [4].
Ngoài ra, các nghiên cứu công nghệ hạt cho thấy kích thước phân tử đóng vai trò then chốt. Bằng phương pháp giãn nở dung dịch siêu tới hạn carbon dioxide (SC-CO2), các nhà khoa học đã chế tạo thành công các hạt nano cao chiết nghệ có đường kính trung bình từ 27 đến 67 nm (47 +- 20 nm) ở áp suất 35 MPa và nhiệt độ 50 độ C [5]. Phương pháp siêu âm kết hợp kết tủa tạo hạt nano curcumin cũng được ứng dụng để tăng diện tích tiếp xúc phân tử [6].
Bằng chứng sinh học của Curcuma zanthorrhiza: Thử nghiệm ống nghiệm và động vật
Loài nghệ Java (Curcuma zanthorrhiza) có các ghi nhận dược tính ban đầu nhưng chủ yếu dừng lại ở mức thử nghiệm phòng thí nghiệm [4, 6]. Dịch chiết methanol của Curcuma zanthorrhiza được ghi nhận có khả năng ức chế sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) từ máu toàn phần người trong ống nghiệm, đồng thời ức chế sự di chuyển của bạch cầu đa nhân trung tính (PMN) với giá trị IC50 đạt 2,5 microgam/ml [7].
Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên dòng tế bào ung thư cổ tử cung SiHa mang virus HPV16 cho thấy dịch chiết thân rễ Curcuma zanthorrhiza ức chế sự tăng sinh tế bào theo liều lượng với IC50 là 150 microgam/ml [8]. Quá trình này kích hoạt cơ chế tự thực thông qua con đường tín hiệu PI3K/AKT/mTOR và điều hòa các protein Beclin1, Atg5-12, LC3II [8].
Tuy nhiên, các chuyên gia tổng quan năm 2021 nhấn mạnh rằng đa phần các nghiên cứu miễn dịch trên chi Curcuma nói chung và Curcuma zanthorrhiza nói riêng chỉ dùng dịch chiết thô dạng nước hoặc cồn trên động vật và tế bào [7]. Các mẫu thử nghiệm này hầu hết chưa được chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) [7]. Vì vậy, các đặc tính kháng viêm hay điều biến miễn dịch chưa thể ngoại suy thành công dụng điều trị lâm sàng trên người.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bột nghệ và cao chiết
Nhiều người lầm tưởng uống càng nhiều bột nghệ nguyên chất thì cơ thể càng nhận được nhiều hoạt chất quý. Thực tế, bột nghệ thô khó hấp thu, lượng curcumin tự do không qua xử lý công nghệ bị đào thải phần lớn qua đường tiêu hóa [1, 7]. Việc uống trà nghệ thông thường chỉ đem lại lượng vi chất hòa tan trong nước và mùi thơm tinh dầu chứ không cung cấp đủ lượng curcuminoid có hoạt tính cao [1].
Một hiểu lầm khác là cho rằng các loại cao chiết công nghệ cao đều tương đương nhau. Dữ liệu đối đầu cho thấy mức tăng sinh khả dụng giữa các dạng dao động rất lớn, từ 1,1 lần đến 94 lần tùy vào tá dược bao bọc như hạt mỡ (micelle), tinh bột biến tính, tinh dầu phối trộn hay chất mang cyclodextrin [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Chưa có nghiên cứu an toàn và hiệu quả đầy đủ của cao chiết Curcuma zanthorrhiza chuẩn hóa liều cao trên phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú hoặc trẻ nhỏ. Dữ liệu hiện có chủ yếu ghi nhận từ tế bào nuôi cấy và động vật thực nghiệm [4, 6].
Những người có tiền sử mẫn cảm với chi nghệ, người mắc bệnh lý gan mật hoặc đang sử dụng các loại thuốc chuyển hóa qua đường ruột cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng các chế phẩm cao chiết liều cao dạng micelle hay phức hợp nano có độ hấp thu mạnh.
Cách áp dụng thực tế: Dạng bột, trà hay cao chiết?
Tùy theo mục đích sử dụng trong đời sống hàng ngày, người dùng có thể lựa chọn dạng chế biến phù hợp:
- Dạng trà nghệ hoặc lát nghệ tươi đun nước: Thích hợp làm thức uống giải khát nhẹ nhàng, tận dụng hương thơm ấm áp từ các hợp chất tinh dầu bay hơi như turmerone [1]. Không nên kỳ vọng nước trà nghệ cung cấp nồng độ cao curcuminoid [1].
- Dạng bột nghệ nấu ăn: Khi dùng bột củ nghệ khô trong chế biến món ăn, nên kết hợp xào nấu cùng dầu thực vật, mỡ hoặc thực phẩm chứa chất béo, đồng thời thêm một lượng nhỏ tiêu đen để hỗ trợ sự thẩm thấu của hoạt chất qua niêm mạc ruột [4].
- Dạng cao chiết tiêu chuẩn: Nếu muốn bổ sung curcuminoid với nồng độ xác định, người dùng nên chọn các chế phẩm cao chiết dạng phối hợp tinh dầu tự nhiên, hệ chất mang cyclodextrin hoặc công nghệ micelle đã có kiểm chứng sinh khả dụng [1, 3]. Cần tuân thủ liều lượng ghi trên nhãn và hướng dẫn của chuyên gia y tế.
Hiểu đúng đặc tính hóa học và cơ chế hấp thu của từng dạng chế biến nghệ giúp người tiêu dùng lựa chọn thông minh, tránh lãng phí tiền bạc vào các chế phẩm tự chế khó hấp thu hoặc thần thánh hóa công dụng chữa bệnh.
