Dùng diễm mao làm dược liệu: Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ có nên tránh?

Nhiều người thường tin dùng các loại thảo dược tự nhiên với suy nghĩ cây cỏ luôn lành tính và không gây hại cho sức khỏe. Khi gặp các vấn đề thường ngày, phụ nữ mang thai hay các bậc phụ huynh có con nhỏ thường tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền, trong đó có cây diễm mao. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng một loại thực vật làm dược liệu mà không có cơ sở khoa học rõ ràng tiềm ẩn rất nhiều rủi ro khôn lường.

Đối với câu hỏi phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ có nên tránh dùng diễm mao làm dược liệu hay không, câu trả lời dứt khoát là nên tránh hoàn toàn. Hiện nay chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học lâm sàng nào chứng minh tính an toàn cũng như độc tính của loài cây này trên cơ thể phụ nữ mang thai, thai nhi và trẻ nhỏ. Mọi việc sử dụng thiếu kiểm chứng khoa học đều có thể đe dọa trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi và sức khỏe của trẻ nhỏ.

Diễm mao trong nghiên cứu khoa học thực tế là gì?

Diễm mao (tên khoa học là Callitriche, thuộc họ Mã đề Plantaginaceae) thực chất là một chi thực vật thủy sinh thường sống ở môi trường nước ngọt ^[1]. Trong giới thực vật học, chi Callitriche thu hút sự chú ý chủ yếu nhờ đặc điểm tiến hóa phức tạp, sự biến đổi số lượng nhiễm sắc thể và hệ thống thụ phấn đa dạng ^[1].

Nghiên cứu công bố năm 2014 thực hiện trên 1.077 cá thể thuộc chi Callitriche thu thập từ 495 địa điểm tại 11 quốc gia châu Âu và Mỹ đã phân tích kích thước bộ gen của 12 đơn vị phân loại ^[1]. Kết quả ghi nhận hiện tượng đa bội hóa và lai tạp phức tạp giữa các loài trong tự nhiên, chẳng hạn như phức hợp lai giữa C. cophocarpa và C. platycarpa tạo ra thể tam bội ^[1].

Nghiên cứu năm 2014 cũng tìm thấy một dạng lai chưa từng biết trước đó (nhiều khả năng là C. hamulata lai C. cophocarpa) tại Cộng hòa Séc với số lượng nhiễm sắc thể độc nhất ^[1]. Toàn bộ dữ liệu khoa học về diễm mao hiện nay chỉ dừng lại ở phân loại thực vật, sinh thái học và tiến hóa bộ gen thực vật thủy sinh, hoàn toàn không phải là nghiên cứu về dược lý, thành phần hoạt chất trị bệnh hay độc tính y học ^[1].

Khoảng trống hoàn toàn về an toàn và độc tính trên người

Trong y học thực nghiệm, một loài thảo mộc muốn trở thành thuốc điều trị phải trải qua quy trình nghiên cứu độc tính tế bào, độc tính trên động vật và các giai đoạn thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt trên người. Đối với diễm mao, không hề có bất kỳ dữ liệu nào về việc hoạt chất của cây chuyển hóa ra sao, có tích lũy độc tố hay gây tổn thương nội tạng hay không.

Sự thiếu vắng dữ liệu độc tính trên người đồng nghĩa với việc không ai biết liều lượng nào có thể gây ngộ độc cấp tính hoặc mãn tính. Khi đưa một loại cây thủy sinh chưa được kiểm nghiệm độc chất vào cơ thể, người dùng phải đối mặt với nguy cơ viêm nhiễm, dị ứng hoặc hấp thu các chất chuyển hóa lạ chưa từng được phân lập.

Hơn nữa, diễm mao sống dưới nước nên rất dễ tích tụ các vi sinh vật ký sinh hoặc kim loại nặng từ nguồn nước ô nhiễm. Việc thu hái và tự ý sắc uống mà không qua quy trình chiết xuất, kiểm định tạp chất dược phẩm tạo ra mối đe dọa lớn đối với sức khỏe của mọi đối tượng, đặc biệt là các cơ quan nội tạng còn non nớt hoặc đang chịu tải cao.

Vì sao phụ nữ mang thai phải đặc biệt thận trọng với thảo dược lạ?

An toàn dùng thuốc trong thai kỳ là vấn đề đặc biệt quan trọng vì phơi nhiễm trước sinh có thể dẫn đến những tác dụng phụ để lại hậu quả suốt đời cho đứa trẻ ^[2]. Dữ liệu về rủi ro thai kỳ đối với nhiều loại dược chất nói chung hiện vẫn còn rất khan hiếm và việc chuyển giao dữ liệu rủi ro vào thực hành lâm sàng thường gặp nhiều bất định ^[2].

Nhiều loại thuốc tân dược được quản lý chặt chẽ như valproic acid, isotretinoin hay nhóm thuốc ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone (RAAS) đã được xác lập rõ là các chất gây độc cho sự phát triển của thai nhi ^[3]. Sự phơi nhiễm với các chất độc này có thể dẫn đến dị tật bẩm sinh, mất thai hoặc các bất thường phát triển vĩnh viễn ^[2].

Dữ liệu quan sát thu thập thông qua các viện nghiên cứu chuyên sâu như Viện Embryotox tại Đức từ năm 1988 cho thấy việc đánh giá an toàn thai kỳ đòi hỏi sự kết hợp phức tạp giữa tư vấn lâm sàng, nghiên cứu thuần tập tiến cứu và đối chứng theo thời gian [5, 6]. Một loài cây hoàn toàn không có dữ liệu đánh giá quái thai học như diễm mao tuyệt đối không được phép sử dụng cho thai phụ ^[1].

Nguy cơ tiềm ẩn của diễm mao đối với trẻ nhỏ

Trẻ nhỏ không phải là người lớn thu nhỏ; hệ thống enzym chuyển hóa tại gan và chức năng lọc thải của thận ở trẻ vẫn chưa hoàn thiện. Bất kỳ một hợp chất lạ nào có trong thảo dược tự nhiên cũng có thể tích lũy lại trong cơ thể trẻ, gây ngộ độc cấp hoặc suy giảm chức năng gan thận.

Cho đến nay, chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá tính an toàn của diễm mao trên đối tượng trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Dữ liệu y khoa về chi thực vật Callitriche chỉ giới hạn ở mức độ phân tích nhiễm sắc thể và sinh học thực vật ^[1].

Việc cho trẻ nhỏ sử dụng các loại nước lá truyền miệng mà thiếu chứng cứ khoa học có thể gây ra các biến chứng nguy hiểm như rối loạn tiêu hóa cấp, dị ứng nặng, sốc phản vệ hoặc tổn thương đường ruột. Bố mẹ tuyệt đối không nên thử nghiệm các loại cây cỏ lạ lên cơ thể con nhỏ dưới bất kỳ hình thức nào.

Bài học từ việc giám sát an toàn y khoa trong thai kỳ

Để hiểu rõ mức độ khắt khe khi đánh giá một chất đưa vào cơ thể thai phụ, hãy nhìn vào cách y học hiện đại theo dõi các loại thuốc tân dược đã được phê duyệt. Dữ liệu an toàn thai kỳ của các loại thuốc được kiểm soát gắt gao như thuốc ức chế PCSK9 (alirocumab và evolocumab) trong cơ sở dữ liệu VigiBase của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tính đến tháng 11 năm 2023 chỉ ghi nhận 45 báo cáo phơi nhiễm, trong đó phần lớn bắt nguồn từ châu Âu (55,6%) và do nhân viên y tế báo cáo (77,8%) ^[4].

Mặc dù phân tích tỷ lệ chênh báo cáo (ROR) đối với sảy thai tự nhiên ở nhóm thuốc ức chế PCSK9 không cho thấy tín hiệu tăng bất thường so với toàn bộ cơ sở dữ liệu (ROR 0,06; khoảng tin cậy 95% 0,03-0,12), các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh rằng sự thiếu vắng tín hiệu báo cáo không đồng nghĩa với thuốc đã an toàn ^[4]. Tương tự, một đánh giá an toàn năm 2019 về thuốc raltegravir trên 2.508 phụ nữ mang thai nhiễm HIV-1 ghi nhận tỷ lệ sảy thai tự nhiên là 6,9%, thai chết lưu 1% và dị tật bẩm sinh 1,5% ở nhóm phơi nhiễm 3 tháng đầu ^[5]. Dù tỷ lệ này tương đương dân số chung, việc theo dõi vẫn phải thực hiện trên hàng ngàn trường hợp ^[5].

Ngay cả các thử nghiệm phòng ngừa sốt rét trong thai kỳ cũng bị chỉ trích trong một tổng quan hệ thống năm 2020 vì phương pháp thống kê an toàn còn hạn chế, 2/3 số bài báo chỉ dùng kiểm định đơn biến cơ bản và bỏ qua biến thiên thời gian theo dõi ^[6]. Các nghiên cứu năm 2023 và 2025 cũng chỉ ra rằng việc tự báo cáo phơi nhiễm chất trong thai kỳ có độ nhạy rất thấp (chỉ từ 13,61% đến 16,39%), dễ dẫn đến sai lệch nếu không kết hợp xét nghiệm độc chất nước tiểu [1, 8]. Những điều này chứng minh rằng việc khẳng định một chất an toàn cho phụ nữ mang thai đòi hỏi bằng chứng dịch tễ học khổng lồ, điều mà loài thảo mộc diễm mao hoàn toàn không có ^[1].

Hiểu lầm thường gặp: "Cây cỏ tự nhiên luôn lành tính"

Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì không có độc tính và có thể dùng thay thế thuốc tây y mà không lo tác dụng phụ. Đây là quan niệm hết sức sai lầm vì nhiều loài thực vật chứa các ancaloit, tannin hoặc độc tố tự nhiên nhằm tự bảo vệ trước môi trường sống, có khả năng kích thích co bóp tử cung gây sảy thai.

Một hiểu lầm tai hại khác là tin vào kinh nghiệm truyền miệng hoặc các bài đăng quảng cáo không được kiểm chứng trên mạng xã hội về công dụng bồi bổ của diễm mao. Việc một số cá nhân sử dụng không thấy biểu hiện ngộ độc tức thì không có nghĩa loài cây đó không âm thầm gây độc cho thai nhi hoặc tế bào gan của trẻ nhỏ.

Khi không có bất kỳ quy chuẩn nào về hàm lượng hoạt chất, thời điểm thu hái hay phương pháp bào chế, việc sử dụng cây cỏ tự nhiên làm thuốc chẳng khác nào đặt cược tính mạng và sức khỏe vào sự may rủi. Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ là hai đối tượng có hàng rào bảo vệ sinh học mỏng manh nhất, tuyệt đối không được phép thử nghiệm những bài thuốc chưa được khoa học kiểm chứng.

Những ai cần kiên quyết tránh xa diễm mao?

• Phụ nữ đang mang thai: Tuyệt đối tránh sử dụng dưới mọi hình thức (uống, đắp ngoài da hay xông), do chưa có dữ liệu quái thai học và an toàn thai kỳ ^[1]. Phơi nhiễm với các chất lạ trong thai kỳ có nguy cơ để lại dị tật bẩm sinh hoặc tổn thương thai nhi suốt đời ^[2].
• Phụ nữ đang cho con bú: Hoạt chất và các tạp chất chưa xác định trong diễm mao có thể đi qua sữa mẹ, gây ngộ độc đường tiêu hóa hoặc ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ sơ sinh.
• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Hệ thống thải độc gan thận chưa phát triển hoàn chỉnh khiến trẻ rất dễ bị tổn thương nội tạng nghiêm trọng khi tiếp xúc với các loại thảo mộc chưa qua thử nghiệm độc tính.
• Người có bệnh lý nền về gan, thận: Việc đào thải các chất chuyển hóa lạ từ thực vật thủy sinh chưa rõ độc tính có thể làm bùng phát các đợt suy gan hoặc suy thận cấp.

Hướng dẫn xử lý an toàn và lời khuyên y tế

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình trước các thông tin dược liệu truyền miệng, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y tế cơ bản:

• Ngừng sử dụng ngay lập tức: Nếu đang sử dụng diễm mao hoặc các sản phẩm chế biến từ loài cây này mà phát hiện có thai hoặc nghi ngờ trẻ có phản ứng lạ, cần ngưng dùng ngay.
• Tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa: Mọi quyết định dùng thảo dược, thực phẩm chức năng trong thai kỳ hoặc cho trẻ nhỏ đều phải thông qua bác sĩ sản khoa hoặc bác sĩ nhi khoa.
• Không tự ý chia sẻ bài thuốc: Tránh lan truyền những kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng khoa học cho người thân và bạn bè, đặc biệt là các đối tượng nhạy cảm.

Việc bảo vệ sức khỏe cho bà mẹ và trẻ em luôn là ưu tiên hàng đầu, đòi hỏi sự thận trọng tối đa dựa trên các bằng chứng khoa học vững chắc. Đối với cây diễm mao, khi các nghiên cứu quốc tế mới chỉ dừng lại ở phạm vi sinh thái học và hệ gen thực vật mà hoàn toàn thiếu vắng thử nghiệm lâm sàng, việc tránh xa loài cây này là quyết định sáng suốt nhất để bảo vệ thai nhi và con trẻ khỏi những biến chứng khó lường.