Nhiều người Việt có thói quen hái các loại rau dại mọc ven sông, bờ suối, kênh mương như rau mương, rau ngổ hay ngọn non của các loài rau thủy sinh để làm rau sống hoặc nấu canh giải nhiệt. Tuy nhiên, việc tự ý thu hái cây mọc hoang trong môi trường nước ngọt tiềm ẩn nhiều cạm bẫy do đặc tính biến đổi hình thái phức tạp của thực vật bán ngập nước. Trong đó, chi diễm mao (Callitriche) là nhóm thực vật thủy sinh rất dễ gây nhầm lẫn với các loại rau ăn được nhưng lại mang đến nhiều rủi ro lớn cho đường tiêu hóa.
Liệu cây diễm mao có ăn được như các loại rau mương thông thường không? Câu trả lời ngắn gọn là không nên thu hái và ăn loài cây này; đây không phải là rau thực phẩm truyền thống, đồng thời môi trường sống thủy sinh tự nhiên cùng khả năng hút độc chất mạnh mẽ của chúng biến việc ăn nhầm thành mối đe dọa trực tiếp đến hệ tiêu hóa và sức khỏe toàn thân.
Hiện tượng dị hình lá khiến diễm mao dễ bị nhầm lẫn
Diễm mao thuộc họ Mã đề (Plantaginaceae), gồm nhiều loài thân thảo nhỏ sống trôi nổi, ngập nước hoặc bò trên bùn ẩm [1]. Lý do chính khiến người đi hái rau dễ nhầm lẫn diễm mao với các loại rau ăn được nằm ở hiện tượng "dị hình lá" (heterophylly) rất đặc trưng của các loài thực vật lưỡng cư thủy sinh [2].
Dị hình lá là khả năng một cây tự phát triển các hình dạng lá hoàn toàn khác nhau tùy thuộc vào điều kiện môi trường xung quanh [2]. Ở loài diễm mao Callitriche palustris, khi cành cây chìm dưới nước, lá của chúng dài ra, mảnh mai; nhưng khi vươn lên mặt nước hoặc sống trên cạn, lá lại có phiến rộng, xếp thành hình hoa thị nhỏ bồng bềnh rất giống chồi non của các loại rau mương hay rau ngổ dại [2], [3]. Cơ chế tế bào học cho thấy các lá dưới nước trải qua quá trình kéo dài tế bào mạnh mẽ và sắp xếp lại các vi ống vỏ dưới sự điều hòa của các hormone thực vật như gibberellin, ethylene và axit abscisic [2].
Nghiên cứu phát triển hình thái năm 2020 trên loài Callitriche palustris chỉ ra rằng ban đầu mầm lá cạn và mầm lá chìm có hình dạng rất giống nhau [3]. Chúng chỉ phân hóa rõ rệt qua các hướng phân chia tế bào khác nhau và sự giãn nở tế bào ở các giai đoạn sau [3]. Do lá cây thay đổi liên tục theo mực nước dâng hay rút, người hái rau bằng mắt thường rất khó nhận biết chính xác loài cây này ngoài tự nhiên [3].
Khó khăn phân loại ngay cả với giới khoa học
Không chỉ người dân bình thường mà ngay cả các nhà khoa học cũng gặp nhiều khó khăn trong việc phân biệt các loài diễm mao bằng mắt thường [1], [4]. Một nghiên cứu công bố năm 2024 tại Nhật Bản phát hiện loài ngoại lai Callitriche deflexa đã bị định danh nhầm thành loài Callitriche terrestris trong suốt nhiều năm [1]. Khi kiểm tra lại các mẫu tiêu bản tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Tỉnh Kanagawa, các nhà nghiên cứu nhận ra nhiều mẫu vật thực tế là C. deflexa, chỉ có thể phân biệt chính xác nhờ xét nghiệm di truyền và các đặc điểm hình thái vi mô như cuống hoa dài hơn [1].
Một công trình nghiên cứu quy mô lớn năm 2014 khảo sát 1.077 cá thể diễm mao từ 495 địa điểm tại 11 quốc gia châu Âu và Mỹ đã áp dụng phương pháp đo hàm lượng DNA dòng tế bào (flow cytometry) kết hợp đếm nhiễm sắc thể [4]. Kết quả xác nhận chi Callitriche có lịch sử tiến hóa vô cùng phức tạp với các hiện tượng đa bội hóa và lai tạp tự nhiên [4]. Đáng chú ý, các loài diễm mao thường mọc lẫn lộn trong cùng một quần thể hỗn hợp dù có sở thích sinh thái khác nhau [4]. Do cấu trúc nhiễm sắc thể và hình thái biến thiên liên tục, việc nhận diện bằng mắt thường khi đi hái rau hoang dại là điều gần như bất khả thi.
Nguy cơ tích tụ kim loại nặng vượt ngưỡng
Mối nguy hiểm lớn nhất khi ăn nhầm diễm mao xuất phát từ đặc tính tích lũy độc chất cực mạnh của loài cây này từ bùn và nước. Thay vì là một loại rau ăn an toàn, nhiều loài diễm mao thực chất là những cỗ máy hút kim loại nặng tự nhiên được giới khoa học nghiên cứu ứng dụng cho công nghệ xử lý ô nhiễm môi trường nước (phytoremediation) [5], [6], [7].
Nghiên cứu thực địa năm 2012 khảo sát hơn 71 loài thực vật thủy sinh tại 200 điểm lấy mẫu nước chảy đã công bố số liệu đáng báo động: nồng độ thạch tín (asen) tích lũy cao nhất được ghi nhận ở loài Callitriche lusitanica với mức 2.346 mg/kg trọng lượng khô, loài Callitriche brutia đạt 523 mg/kg trọng lượng khô, và Callitriche stagnalis đạt 354 mg/kg trọng lượng khô [7]. Việc nuốt phải lượng sinh khối thực vật chứa hàm lượng thạch tín cao như vậy sẽ gây ngộ độc đường tiêu hóa cấp tính hoặc mạn tính, dẫn đến đau bụng dữ dội, nôn mửa, tiêu chảy và tổn thương niêm mạc ruột.
Bên cạnh thạch tín, loài diễm mao Callitriche cophocarpa còn có khả năng hút crom (Cr) cực kỳ khủng khiếp [5], [6]. Nghiên cứu công bố năm 2018 cho thấy loài này tích tụ crom lên đến 1,8% trọng lượng khô, được coi là loài siêu tích lũy kim loại [6]. Trong các thử nghiệm ngâm 5 ngày với dung dịch cromat 1 mM, cây có thể liên kết và lưu trữ tới 3.900 mg crom trên mỗi kg trọng lượng khô [6]. Nghiên cứu năm 2020 khi cấy thử nghiệm Callitriche cophocarpa tại dòng suối ô nhiễm gần xưởng thuộc da cũng xác nhận khả năng hấp phụ tối đa của sinh khối khô đạt tới 77,1 mg Cr(III)/g, cao hơn cả than hoạt tính thương phẩm [5]. Cây cũng chịu được nồng độ crom nội mô lên tới khoảng 30 mg/g trọng lượng khô [5]. Bất kỳ ai vô tình hái và ăn phải loài cây này tại các nguồn nước ô nhiễm sẽ phải đối mặt với nguy cơ đưa một lượng lớn kim loại độc vào dạ dày.
Hiểm họa ký sinh trùng nước ngọt khi ăn rau thủy sinh hoang dã
Ngoài độc tính kim loại tích tụ nội tại trong mô cây, việc thu hái diễm mao hay bất kỳ loại rau dại nào từ môi trường thủy sinh nước ngọt đều tiềm ẩn rủi ro lây nhiễm ký sinh trùng. Các vùng nước chảy chậm, ao hồ, kênh mương tự nhiên là môi trường sống lý tưởng của các loài ốc nước ngọt – vật chủ trung gian truyền bệnh sán lá gan lớn (Fasciola), sán lá ruột (Fasciolopsis buski) và các loại vi khuẩn đường ruột nguy hiểm.
Lá và thân của các loài cây thủy sinh như diễm mao thường tạo thành một thảm thực vật chìm hoặc nổi dày đặc [8]. Đây là giá thể bám hoàn hảo cho các ấu trùng đuôi sán rụng đuôi và kết vỏ thành nang trùng. Người dân có thói quen ăn sống hoặc chỉ chần sơ các loại rau mương hái dại sẽ nuốt trực tiếp các nang trùng sống vào dạ dày. Dưới tác động của dịch tiêu hóa, vỏ nang vỡ ra, giải phóng ký sinh trùng xâm nhập qua thành ruột, di chuyển lên gan hoặc bám vào niêm mạc ruột non gây viêm loét, tắc ruột, đau hạ sườn phải, sốt và suy kiệt dinh dưỡng kéo dài.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Dù dữ liệu nghiên cứu độc học hiện tại chủ yếu tập trung vào khả năng hấp thụ và chuyển hóa kim loại nặng của diễm mao trên mô hình thực nghiệm và xử lý nước ô nhiễm, chưa có nghiên cứu an toàn thực phẩm nào được tiến hành trên người khỏe mạnh hay các nhóm đối tượng nhạy cảm [5], [6], [7]. Vì vậy, việc tiếp xúc hoặc ăn phải loài cây này tiềm ẩn rủi ro rất cao đối với:
- Người có tiền sử bệnh tiêu hóa: Những người bị viêm loét dạ dày, hội chứng ruột kích thích hoặc viêm đại tràng mạn tính rất dễ bị kích ứng niêm mạc cấp khi ăn phải thực vật chứa lượng lớn kim loại hoặc tạp chất hữu cơ lạ từ nước bẩn.
- Phụ nữ mang thai và cho con bú: Nhiễm kim loại nặng như asen và crom từ thực vật thủy sinh tích tụ độc chất có thể truyền qua nhau thai hoặc sữa mẹ, gây dị tật thai nhi và ảnh hưởng phát triển thần kinh của trẻ nhỏ.
- Trẻ em và người cao tuổi: Hệ thống miễn dịch đường ruột yếu ớt khiến nhóm đối tượng này dễ bị tổn thương nghiêm trọng nếu nhiễm ký sinh trùng nước ngọt hoặc ngộ độc chất ô nhiễm từ nguồn nước.
Hướng dẫn nhận biết và ứng xử an toàn
Để bảo vệ đường tiêu hóa và tránh những tai nạn đáng tiếc từ thói quen hái rau dại, người dân nên lưu ý các nguyên tắc sau:
- Không hái cây lạ ở vùng nước rủi ro: Tuyệt đối không thu hái các loại thực vật nổi hoặc bán ngập mọc gần khu vực thoát nước thải sinh hoạt, cống rãnh, làng nghề tiểu thủ công nghiệp hay các dòng suối gần nhà máy thuộc da, luyện kim [5].
- Học cách phân biệt cơ bản: Rau mương thông thường ăn được thuộc họ Rau dừa nước (Onagraceae), hoa màu vàng 4 cánh, mọc thẳng đứng trên bờ cạn hoặc mép nước. Trong khi đó, diễm mao (Callitriche) thuộc họ Mã đề, thân mềm mảnh ngập trong nước, các lá ngọn thường kết lại thành hình sao hoặc hoa thị sát mặt nước và biến đổi hình dạng liên tục theo độ ngập [1], [2], [3]. Tuy nhiên, do ranh giới nhận dạng rất mong manh, nếu không chắc chắn 100%, tuyệt đối không ăn [1], [4].
- Nguyên tắc chế biến an toàn: Nếu sử dụng các loại rau thủy sinh quen thuộc có nguồn gốc rõ ràng (như rau cần nước, rau ngổ), không bao giờ ăn sống khi hái từ tự nhiên. Rau cần được rửa sạch từng cọng dưới vòi nước chảy để loại bỏ bùn đất, sau đó nấu chín hoàn toàn ở nhiệt độ sôi để tiêu diệt triệt để nang ấu trùng ký sinh trùng.
Thói quen thưởng thức các loại rau đồng quê là nét ẩm thực dân dã, nhưng sự cẩn trọng là điều không bao giờ thừa. Nhầm lẫn tai hại giữa các loài cây như diễm mao với rau mương ăn được có thể đánh đổi bằng sự an toàn của đường ruột và sức khỏe lâu dài. Hãy chọn nguồn rau trồng an toàn, rửa sạch, nấu chín kỹ và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế ngay khi xuất hiện các triệu chứng rối loạn tiêu hóa sau khi ăn cây cỏ lạ.
