Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây mọc dại dưới nước về nấu canh hoặc làm thuốc dân gian vì nghĩ thực vật tự nhiên luôn sạch sẽ và lành tính. Tuy nhiên, hành vi thu hái tự do các loại thủy sinh tại sông hồ ô nhiễm tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc chất độc hại rất cao.
Các bằng chứng khoa học cho thấy cây diễm mao (danh pháp khoa học: Callitriche stagnalis) có khả năng siêu tích tụ kim loại nặng và các nguyên tố độc hại từ môi trường nước [1] [2]. Việc tùy tiện hái và dùng loài cây này qua đường uống có thể đưa thẳng một lượng lớn các chất độc tích tụ vào cơ thể.
Cây diễm mao là loài gì và thói quen thu hái
Diễm mao là một loại thực vật thủy sinh chìm hoặc nổi, sinh trưởng phổ biến tại các ao hồ, đầm lầy và dòng suối chảy chậm. Nhờ màu xanh mát mắt và sức sống tốt, nhiều người dân thường nhầm lẫn loài này với các loại rau đồng ăn được hoặc thu hái làm dược liệu tự nhiên.
Môi trường nước tự nhiên hiện nay, đặc biệt là gần khu công nghiệp, khai khoáng hoặc khu dân cư, thường chứa trầm tích kim loại nặng [3]. Sinh sống trực tiếp trong môi trường này khiến các loài thủy sinh hấp thu mọi chất hòa tan xung quanh, biến chúng thành ổ chứa độc chất nguy hiểm nếu thu hái bừa bãi.
Cơ chế tích tụ kim loại và nguyên tố độc hại
Thực vật thủy sinh như diễm mao phát triển cơ chế thích nghi đặc biệt cho phép chúng tồn tại trong các vùng nước bị ô nhiễm nặng [1]. Cơ chế này bao gồm việc vận chuyển và cô lập các ion kim loại vào sâu trong mô tế bào mà cây không bị chết ngay lập tức [2].
Chính khả năng chống chịu này biến diễm mao thành thực vật siêu tích tụ (hyperaccumulator) [2]. Khi nước hoặc bùn đáy có nồng độ chất độc cao, cây sẽ liên tục rút các chất này qua rễ và thân, dẫn đến hàm lượng độc chất trong mô cây cao gấp nhiều lần so với nồng độ trong nước tự nhiên [1].
Nghiên cứu chỉ ra nồng độ độc chất trong diễm mao
Nghiên cứu công bố năm 2012 thực hiện tại vùng địa hóa chứa urani ở miền Trung Bồ Đào Nha đã phân tích khả năng tích tụ kim loại của các loài thủy sinh từ nguồn nước nhiễm xạ [1]. Nghiên cứu kiểm tra ba loài gồm diễm mao (Callitriche stagnalis), bèo tấm non (Lemna minor) và rêu nước (Fontinalis antipyretica) [1].
Kết quả định lượng cho thấy nồng độ urani (U) cao nhất được tìm thấy ở cây diễm mao với mức 1948,41 mg/kg trọng lượng khô [1]. Trong khi đó, rêu nước tích tụ 234,79 mg/kg và bèo tấm non chỉ tích tụ 52,98 mg/kg trọng lượng khô [1]. Nghiên cứu xác nhận diễm mao có tiềm năng lọc sinh học nước nhiễm urani cực kỳ mạnh, nhưng điều này đồng nghĩa mô cây chứa lượng kim loại độc khổng lồ [1].
Bên cạnh đó, một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2025 về các loài thực vật siêu tích tụ đã chỉ ra diễm mao cũng có khả năng gom thạch tín (asen - As) [2]. Cùng với loài Myriophyllum propinquum, cây diễm mao chìm dưới nước có thể tích tụ asen lên tới 1000 mg/kg trọng lượng khô [2]. Asen là một ion kim loại nặng phi thiết yếu và cực kỳ độc hại [2].
Dữ liệu khoa học này chứng minh rõ ràng diễm mao là loài có xu hướng hút mạnh các nguyên tố độc hại từ môi trường xung quanh vào thân lá của mình [1] [2].
Tác hại sinh học từ kim loại nặng trong chuỗi thức ăn
Các kim loại nặng tồn tại trong trầm tích nước như chì (Pb), cadmi (Cd), kẽm (Zn) đã được chứng minh gây rối loạn nghiêm trọng trên sinh vật sống [3]. Nghiên cứu năm 2020 trên ấu trùng muỗi lắc non (Chironomus riparius) sống trong trầm tích nhiễm kim loại (Cd, Pb, Zn) ghi nhận biến đổi biểu hiện gen, giảm khối lượng cơ thể, giảm tốc độ hô hấp và suy giảm độ linh động của màng tế bào [3].
Trên mô hình giun tròn (Caenorhabditis elegans), nghiên cứu năm 2015 cho thấy việc tiếp xúc trong 72 giờ với các hợp chất thủy ngân (HgCl2), chì (PbCl2) ở nồng độ 2,5 và 10 micromol/L, cũng như cadmi (CdCl2) ở mức 10 micromol/L làm thay đổi có ý nghĩa thống kê về tuổi thọ và đường cong sinh tồn (P < 0,05) [4]. Khi thử nghiệm ở các nồng độ 2,5, 50 và 100 micromol/L, các kim loại Cd, Cr, As, Pb, Hg làm biến đổi thời gian thế hệ và lượng trứng đẻ ra (P < 0,01) [4]. Trong các chất này ở nồng độ thấp, độc tính sinh sản của thủy ngân cao hơn chì, cadmi, crom, và độc tính của asen là yếu nhất [4].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2002 trên ốc nước ngọt (Lymnaea stagnalis) sống tại sông và ao cho thấy ốc tích tụ nhiều kim loại nặng như Pb, Zn, Cu, Cd vào cơ thể, đặc biệt là màng áo và chân [5]. Tỷ lệ tích tụ kim loại ở quần thể ốc sông theo thứ tự là Pb > Zn > Cu > Cd, còn ở ao là Zn > Pb > Cu > Cd [5]. Độc tính của cadmi và kẽm cũng tác động rõ rệt lên khả năng truyền nhiễm của ấu trùng ký sinh trùng sán lá (Echinoparyphium recurvatum) qua các vật chủ trung gian ốc [6].
Một nghiên cứu khác năm 2009 trên ốc nước ngọt Lymnaea stagnalis phơi nhiễm với 500 microg/l nhôm (Al) trong 30 ngày cho thấy độc tính không hoàn toàn phụ thuộc vào lượng kim loại tích tụ trong mô [7]. Mức độ linh động của nhôm trong cột nước mới là yếu tố quyết định độc tính hành vi, và chất tương tự axit fulvic (FAS) làm tăng độc tính này dù lượng nhôm tích tụ trong mô ốc lại giảm [7]. Tương tự, nghiên cứu năm 2023 trên ốc con Lymnaea stagnalis kéo dài 40 ngày cho thấy tăng nhiệt độ từ 18 lên 26 độ C làm trầm trọng thêm tỷ lệ tử vong do niken (Ni) dù lượng tích lũy sinh học của niken không thay đổi [8].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Cần lưu ý rằng các dữ liệu nghiên cứu hiện có về sự tích lũy kim loại ở cây diễm mao chỉ tập trung vào urani và asen [1] [2]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng hoặc dữ liệu báo cáo cụ thể về hàm lượng tích tụ trực tiếp của chì hay cadmi trên chính loài cây này. Độc tính của các kim loại nặng khác chủ yếu được xác lập trên các loài động vật thủy sinh không xương sống như ốc, ấu trùng muỗi và giun tròn [7] [6] [5] [3] [4].
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng cây mọc tự nhiên ngoài đồng ruộng, đầm lầy luôn "tươi sạch" và an toàn để làm nước uống thanh nhiệt. Thực tế, khả năng tự lọc sạch nước của cây thủy sinh chính là "con dao hai lưỡi". Nhờ hút kim loại để sống, thân cây trở thành nơi tập trung độc tố với mật độ vượt xa mức an toàn [1] [2]. Rửa cây bằng nước thông thường hay đun sôi đều không thể loại bỏ được kim loại nặng đã liên kết trong mô thực vật.
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Tất cả người dân tuyệt đối không nên tự ý thu hái cây diễm mao hoang dại để ăn sống, nấu chín hoặc phơi khô sắc lấy nước uống. Nguy cơ nhiễm độc trường diễn các kim loại nặng và độc tố môi trường là rất hiện hữu khi sử dụng thực vật thu hái từ các thủy vực không được kiểm nghiệm an toàn.
Đặc biệt, phụ nữ mang thai, bà mẹ đang nuôi con bú, trẻ nhỏ và người có bệnh lý nền mạn tính cần tránh xa các loại thảo dược thủy sinh mọc hoang. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn nào của cây diễm mao trên người; các dữ liệu tích lũy và độc tính hiện có chỉ thực hiện trên thực vật hoang dã và sinh vật bậc thấp [1] [2] [4]. Nhiễm kim loại nặng có thể để lại hệ lụy lâu dài trên tế bào và các cơ quan nội tạng.
Khuyến cáo áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn sử dụng các loại rau thủy canh hoặc thảo dược mát gan, lợi tiểu, người tiêu dùng chỉ nên mua các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, được canh tác theo tiêu chuẩn nông nghiệp sạch và kiểm soát chặt chẽ nguồn nước tưới.
Khi phát hiện diễm mao mọc trong ao hồ nuôi cá hoặc bể thủy sinh, người nuôi có thể tận dụng cây làm cảnh hoặc làm sạch môi trường nước [1]. Tuyệt đối không tận dụng sinh khối cây này để chế biến thức ăn cho người hoặc gia súc. Khi có các dấu hiệu nghi ngờ ngộ độc như đau bụng, buồn nôn, rối loạn tiêu hóa sau khi uống nước lá cây tự hái, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất và mang theo mẫu cây để bác sĩ xử trí kịp thời.
Tóm lại, cây diễm mao là loài có khả năng hấp thụ cực mạnh các chất độc như urani và asen từ nguồn nước [1] [2]. Việc tùy tiện thu hái loài cây này ngoài tự nhiên để sử dụng qua đường uống mang lại rủi ro sức khỏe rất lớn. Hãy luôn thận trọng với các bài thuốc truyền miệng từ cây cỏ hoang dại và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ loài cây lạ nào.
