Nhiều bữa cơm gia đình Việt Nam thường xuyên có mặt súp lơ trắng, bắp cải hoặc súp lơ xanh qua các món xào, luộc hay nấu canh. Đi kèm độ phổ biến đó là niềm tin phổ biến rằng ăn nhiều súp lơ trắng có thể trực tiếp ngăn ngừa, thậm chí loại trừ ung thư đường tiêu hóa. Thực tế khoa học có hoàn toàn ủng hộ điều này?

Câu trả lời ngắn gọn: Đúng một phần. Bằng chứng dịch tễ học và nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận ăn nhiều rau họ cải, bao gồm súp lơ trắng, có mối liên quan nghịch với nguy cơ mắc ung thư đại tràng và trực tràng [1], [2]. Tuy nhiên, việc ăn súp lơ trắng không đảm bảo ngăn ngừa 100% bệnh tật và không thể thay thế cho phác đồ điều trị y khoa.

Bối cảnh và gánh nặng của bệnh ung thư đại trực tràng

Ung thư đại trực tràng hiện là một trong những bệnh lý ác tính phổ biến nhất trên thế giới về cả tỷ lệ mắc lẫn tỷ lệ tử vong [3]. Số liệu toàn cầu ghi nhận vào năm 2020 đã có khoảng 0,94 triệu ca tử vong và 1,93 triệu ca mắc mới [3]. Các nhà nghiên cứu dự đoán đến năm 2040, con số này có thể tăng thêm 3,9 triệu ca mắc mới [3].

Đáng chú ý, ít nhất 80% các trường hợp khởi phát tự phát, trong khi phần còn lại liên quan đến yếu tố tiền sử gia đình [3]. Dù hóa trị là chiến lược quan trọng để kiểm soát bệnh, các liệu pháp này vẫn tồn tại hạn chế [3]. Do đó, việc tìm kiếm giải pháp hỗ trợ phòng ngừa từ lối sống, đặc biệt là chế độ dinh dưỡng hàng ngày từ các loại rau họ cải, luôn nhận được sự quan tâm lớn từ giới khoa học và cộng đồng [3], [1].

Cơ chế tác động: Hợp chất nào trong súp lơ trắng hỗ trợ chống ung thư?

Rau họ cải, trong đó có súp lơ trắng (tên khoa học: Brassica oleracea var. botrytis), chứa lượng lớn glucosinolate cùng nhiều hoạt chất sinh học khác như carotenoid, indole-3-carbinol, dithiolethione và phenol [3], [1], [4]. Những chất này hỗ trợ cải thiện khả năng sửa chữa DNA, hoạt động như chất đối kháng estrogen và làm giảm sự tăng sinh của tế bào ung thư [4]. Bên cạnh đó, axit ascorbic (vitamin C) là hợp chất ưa nước phổ biến nhất trong súp lơ trắng, đóng vai trò giải độc trực tiếp các gốc oxy hóa tự do [4].

Khi tế bào thực vật bị phá vỡ qua hành động thái, nhai hay nghiền nát, enzyme myrosinase được giải phóng sẽ thủy phân glucosinolate [2], [4]. Quá trình thủy phân này tạo ra các sản phẩm giáng hóa sinh học như isothiocyanate (ITC), indole, nitrile, thiocyanate, epithionitrile và oxazolidine [2], [4]. Trong số này, các hợp chất isothiocyanate có khả năng ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa giai đoạn 1 trong cơ thể và thúc đẩy các phản ứng bảo vệ tế bào [2].

Các thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy chiết xuất isothiocyanate từ súp lơ trắng (CIE) có khả năng ức chế mạnh hoạt động trao đổi chất của các dòng tế bào ung thư biểu mô tuyến đại trực tràng ở người, điển hình là tế bào HCT116 (giai đoạn sớm) và HT-29 (giai đoạn muộn) [3]. Chiết xuất này chứa hàm lượng allyl isothiocyanate (AITC) đạt 12,55 microgam/gam [3]. Khi xử lý tế bào ung thư ở nồng độ ức chế bán phần (IC50 = 0,56 mg/mL trên dòng HCT116), chiết xuất kích hoạt gia tăng giải phóng enzyme lactate dehydrogenase (LDH) và tạo các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) nội bào, từ đó cản trở sự sinh sôi của tế bào ác tính [3]. Đánh giá lý thuyết cũng ghi nhận AITC có độ sinh khả dụng cao [3].

Ngoài ra, thử nghiệm trên dòng tế bào HT-29 chỉ ra rằng chiết xuất từ các giống rau thuộc chi Brassica (bao gồm bắp cải tím, bắp cải đen và súp lơ trắng Romanesco) có thể làm giảm khả năng sống của tế bào ung thư, kích hoạt caspase-3 và gây phân mảnh DNA, dẫn tới hiện tượng chết tế bào theo lập trình (apoptosis) ở các nồng độ ITC từ 3,54 đến 7,08 microgam/mL [5]. Dịch chiết súp lơ trắng bằng dung môi ethanol còn chứa tới 348 ± 5,20 microgam/gam flavonoid, góp phần tăng cường hoạt tính chống oxy hóa [4].

Bằng chứng dịch tễ học: Các nghiên cứu trên người nói lên điều gì?

Mối liên hệ giữa việc tiêu thụ rau họ cải và nguy cơ ung thư ruột kết đã được tổng hợp qua các bài tổng quan dịch tễ học lớn:

Nghiên cứu tổng quan dịch tễ học năm 1996 tổng hợp kết quả từ 7 nghiên cứu đoàn hệ (cohort) và 87 nghiên cứu bệnh - chứng (case-control) [1]. Phân tích cho thấy có 67% số nghiên cứu bệnh - chứng ghi nhận mối liên kết nghịch (tức ăn nhiều rau họ cải giúp giảm nguy cơ mắc bệnh) đối với nguy cơ ung thư ở nhiều vị trí khác nhau [1]. Riêng với súp lơ trắng, tỷ lệ các nghiên cứu bệnh - chứng chỉ ra tác dụng bảo vệ này là 67% (ở bắp cải là 70%, bông cải xanh là 56%, và bắp cải Brussels là 29%) [1].

Tác giả bài báo năm 1996 kết luận mối liên quan nghịch này diễn ra nhất quán nhất đối với ung thư phổi, ung thư dạ dày, ung thư kết tràng (ruột kết) và ung thư trực tràng; trong khi ít nhất quán nhất đối với ung thư tuyến tiền liệt, ung thư nội mạc tử cung và ung thư buồng trứng [1]. Các nghiên cứu đoàn hệ trong báo cáo này cũng tìm thấy mối liên quan nghịch giữa việc ăn súp lơ trắng, bắp cải, bông cải xanh và nguy cơ ung thư phổi [1].

Nghiên cứu tổng quan năm 1999 tiếp tục cập nhật và củng cố các dữ liệu trên thông qua việc phân tích 6 nghiên cứu đoàn hệ và 74 nghiên cứu bệnh - chứng [2]. Báo cáo ghi nhận 64% số nghiên cứu bệnh - chứng cho thấy sự giảm nguy cơ ung thư ở các vị trí khác nhau khi ăn một hoặc nhiều loại rau họ cải [2]. Kết luận tương tự được tái khẳng định: mức tiêu thụ cao các loại rau họ cải liên quan chặt chẽ đến sự suy giảm nguy cơ ung thư đại tràng, trực tràng, phổi và dạ dày [2].

Điểm mạnh và những hạn chế quan trọng của bằng chứng hiện có

Mặc dù các dữ liệu dịch tễ học mang lại nhiều kết quả khả quan, người đọc cần nhìn nhận một cách khách quan các giới hạn của nghiên cứu:

Thứ nhất, chính các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng các đo lường dịch tễ có thể bị sai lệch bởi nhiều dạng sai số hệ thống (bias) trong quá trình khảo sát dinh dưỡng [1], [2]. Cho đến nay, các nhà khoa học vẫn chưa thể xác định rõ ràng tác dụng bảo vệ này là do bản thân các loại rau họ cải cụ thể mang lại, hay đơn thuần là nhờ lợi ích chung từ việc ăn nhiều rau xanh trong chế độ ăn hàng ngày [1], [2]. Các nghiên cứu dịch tễ sâu hơn vẫn đang cần được thực hiện để tách biệt rõ hai yếu tố này [1], [2].

Thứ hai, nhiều kết quả ấn tượng về khả năng tiêu diệt tế bào ung thư, gây độc tế bào hay phân mảnh DNA mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào cô lập trong phòng thí nghiệm (in vitro) đối với các dòng HCT116, HT-29 hoặc CCD-33Co [3], [5]. Mặc dù nồng độ có tác dụng trên đĩa cấy (3,54 - 7,08 microgam/mL ITC) được nhận định là có thể đạt được trong điều kiện cơ thể sống (in vivo), các chuyên gia nhấn mạnh vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng bổ sung để kiểm chứng hiệu quả thực tế [3], [5].

Hiểu lầm thường gặp về súp lơ trắng và ung thư

Một sai lầm rất phổ biến là coi súp lơ trắng như một "thần dược" có thể thay thế thuốc điều trị hay các can thiệp y tế [3]. Chế độ ăn uống chỉ là một phần trong việc quản lý và hỗ trợ giảm thiểu nguy cơ, không thể bảo đảm chắc chắn một người sẽ không mắc ung thư [3], [1].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm chiết xuất hay viên uống bổ sung tốt hơn rau tươi. Các phân tích thực nghiệm chỉ ra rằng súp lơ trắng cùng các loại rau cải chứa tổ hợp đa dạng nhiều hợp chất polyphenol (8 loại khác nhau ở súp lơ trắng) và chất chống oxy hóa [4]. Do đó, việc sử dụng toàn bộ rau tươi tự nhiên trong khẩu phần ăn sẽ thích hợp hơn việc chỉ dùng dịch chiết đơn lẻ để đạt được lợi ích tối ưu cho sức khỏe [4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù súp lơ trắng là thực phẩm lành tính, một số nhóm người vẫn nên lưu ý khi bổ sung vào bữa ăn:

Những người có hệ tiêu hóa kém hoặc mắc hội chứng ruột kích thích có thể gặp triệu chứng đầy hơi, khó tiêu do rau họ cải chứa hàm lượng chất xơ dồi dào và các hợp chất chứa lưu huỳnh. Những trường hợp có bệnh nền mạn tính, đang điều trị hóa chất hoặc phải tuân thủ chế độ dinh dưỡng lâm sàng chuyên biệt cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để cân đối khẩu phần phù hợp.

Gợi ý áp dụng trong đời sống hàng ngày

Để tận dụng tối đa các dưỡng chất có trong súp lơ trắng, người nội trợ có thể lưu ý một số điểm thực tế dựa trên các phản ứng sinh học của rau:

Khi chế biến, hãy rửa sạch và cắt nhỏ rau trước khi nấu một khoảng thời gian vừa phải nhằm tạo điều kiện cho enzyme myrosinase xúc tác giải phóng các hoạt chất có lợi như isothiocyanate [2], [4]. Tránh đun nấu ở nhiệt độ quá cao trong thời gian quá dài vì có thể làm vô hiệu hóa enzyme này.

Nên chế biến súp lơ trắng ở dạng hấp, nấu súp hoặc xào nhanh [4]. Khẩu phần nên giữ ở mức vừa phải, đa dạng hóa bữa ăn bằng cách kết hợp thêm các loại rau cùng họ như súp lơ xanh, bắp cải [1], [4].

Tóm lại, thói quen ăn súp lơ trắng thường xuyên mang lại nhiều lợi ích thiết thực và có mối liên quan đến việc hỗ trợ giảm nguy cơ ung thư đại trực tràng dựa trên các nghiên cứu dịch tễ [1], [2]. Tuy nhiên, giải pháp tốt nhất cho sức khỏe đường ruột vẫn là duy trì một lối sống lành mạnh, cân bằng toàn diện các nhóm thực phẩm và thực hiện tầm soát định kỳ theo hướng dẫn y tế.