Đúng hay sai: Bổ sung folate làm tăng đề kháng insulin ở người béo phì?

Nhiều người thừa cân, béo phì khi tìm kiếm các giải pháp cải thiện sức khỏe chuyển hóa thường lo lắng rằng việc bổ sung vitamin tổng hợp hay vi chất dinh dưỡng có thể vô tình làm tăng gánh nặng trao đổi chất. Trong đó, xuất hiện tin đồn cho rằng việc bổ sung folate (vitamin B9) hay axit folic có thể khiến tình trạng kháng insulin trở nên tồi tệ hơn ở cơ thể người béo phì.

Quan niệm trên là hoàn toàn SAI dựa trên các bằng chứng khoa học thực nghiệm và nghiên cứu lâm sàng hiện có. Trên thực tế, người thừa cân béo phì và mắc hội chứng chuyển hóa thường bị thiếu hụt axit folic, và các can thiệp bổ sung folate đã chứng minh hiệu quả hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin, kích hoạt enzym chuyển hóa năng lượng và giảm viêm mô mỡ ^{[1] [2]}.

Nghịch lý thiếu hụt vi chất ở người thừa cân, béo phì

Nhiều người lầm tưởng rằng cơ thể thừa cân, dư thừa năng lượng đồng nghĩa với việc dư thừa mọi chất dinh dưỡng. Tuy nhiên, chế độ ăn nghèo dưỡng chất vi lượng nhưng giàu calo rỗng thường dẫn đến tình trạng thiếu hụt nhiều vitamin thiết yếu ở nhóm đối tượng này ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá mức độ vi chất dinh dưỡng ở 73 trẻ em, thanh thiếu niên béo phì, 64 bệnh nhân mắc hội chứng chuyển hóa và so sánh với 71 trẻ khỏe mạnh trong độ tuổi từ 10 đến 16 tuổi ^[1]. Độ tuổi trung bình của các đối tượng tham gia nghiên cứu là 11,9 ± 2,6 tuổi ^[1]. Kết quả phân tích cho thấy nhóm béo phì và hội chứng chuyển hóa có chỉ số insulin huyết thanh lúc đói và chỉ số đánh giá đề kháng insulin (HOMA-IR) cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng khỏe mạnh ^[1].

Đáng chú ý, nồng độ axit folic trong huyết thanh ở nhóm trẻ béo phì và hội chứng chuyển hóa lại sụt giảm đáng kể so với nhóm trẻ bình thường ^[1]. Bên cạnh axit folic, nồng độ các vitamin khác như vitamin E, vitamin B2 và vitamin B12 cũng ghi nhận sự sụt giảm rõ rệt ^[1]. Tình trạng này phản ánh thói quen ăn uống đơn điệu, mất cân bằng và cho thấy cơ thể béo phì đang trong trạng thái "đói vi chất", đòi hỏi phải được quan tâm điều chỉnh trong phác đồ theo dõi điều trị ^[1].

Bằng chứng can thiệp: Folate kích hoạt AMPK và tăng nhạy insulin

Khi đánh giá tác động trực tiếp của axit folic lên tình trạng kháng insulin, các nghiên cứu can thiệp cho thấy kết quả trái ngược hoàn toàn với lầm tưởng folate làm tăng đề kháng insulin ^[2]. Một nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng năm 2010 trên mô hình chuột Wistar đực đã làm sáng tỏ cơ chế sinh học phân tử này ^[2].

Nghiên cứu tiến hành can thiệp trên hai mô hình bệnh lý: chuột ăn chế độ nhiều chất béo (chứa 25% trọng lượng chất béo từ mỡ lợn) gây gan nhiễm mỡ đơn thuần và chuột ăn chế độ giàu cholesterol, natri cholate (15% chất béo, 1,25% cholesterol, 0,5% natri cholate) nhằm gây viêm gan thoái hóa mỡ không do rượu (NASH) ^[2]. Nhóm can thiệp được bổ sung axit folic với liều 40 mg/kg thức ăn ^[2].

Kết quả sau can thiệp cho thấy việc bổ sung axit folic đã giúp giảm đáng kể lượng mỡ nội tạng ở động vật thí nghiệm ^[2]. Đồng thời, nồng độ adiponectin trong huyết tương – một hormone có lợi do mô mỡ tiết ra giúp tăng cường chuyển hóa đường – đã được cải thiện rõ rệt ^[2]. Các thử nghiệm dung nạp insulin in vivo xác nhận độ nhạy insulin của cơ thể đã tăng lên sau khi được bổ sung axit folic ^[2].

Về mặt cơ chế tế bào, axit folic liều cao đã tăng cường kích hoạt protein kinase kích hoạt bởi AMP (AMPK) tại gan ^[2]. AMPK được ví như "công tắc tổng" điều hòa năng lượng của tế bào, khi được hoạt hóa sẽ thúc đẩy tiêu hao năng lượng và ức chế tổng hợp chất béo ^[2]. Hơn nữa, ở nhóm động vật bị viêm gan thoái hóa mỡ không do rượu, axit folic còn giúp cải thiện đáng kể tình trạng viêm tại mô gan ^[2].

Tổng quan y văn về vai trò của folate đối với hội chứng chuyển hóa

Hội chứng chuyển hóa là tập hợp các rối loạn bao gồm béo bụng, kháng insulin, rối loạn lipid máu và tăng huyết áp, hiện đang gia tăng nhanh chóng trên toàn cầu ^[3]. Để làm rõ vai trò của vitamin nhóm B, một bài tổng quan y văn toàn diện công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu quốc tế như Medline, Cochrane, Embase và Google Scholar ^[3].

Các tác giả tập trung tìm kiếm các bằng chứng liên quan đến từ khóa "Vitamin B12", "Folate", "Metabolic Syndrome" và "Insulin Resistance" nhằm đánh giá hiệu quả can thiệp của việc bổ sung vitamin B9 và B12 ^[3]. Kết quả tổng hợp chỉ ra rằng việc bổ sung axit folic cùng với vitamin B12 có tác động tích cực đáng kể đối với các thông số của hội chứng chuyển hóa và tình trạng kháng insulin ^[3].

Các thử nghiệm lâm sàng được tổng hợp cho thấy việc can thiệp vi chất này hỗ trợ cải thiện chuyển hóa glucose và là một mảnh ghép tiềm năng cần được cân nhắc khi thiết kế các phác đồ điều trị chuyển hóa mới ^[3]. Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy việc bổ sung folate đúng cách gây ra hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng kháng insulin ở người thừa cân ^[3].

Cơ chế gốc rễ gây kháng insulin ở người béo phì

Để hiểu rõ vì sao folate không phải là thủ phạm, cần nhìn lại căn nguyên thực sự của tình trạng kháng insulin trong béo phì ^{[4] [5]}. Kháng insulin là tình trạng các tế bào đích như cơ vân, gan và mô mỡ giảm khả năng đáp ứng với tác dụng sinh học của hormone insulin ^[5].

Nhiều đồng thuận y khoa xác định béo bụng hay tích tụ mỡ nội tạng là mắt xích trung tâm khởi phát rối loạn chuyển hóa ^{[4] [5]}. Khi mô mỡ nội tạng phì đại, chúng giải phóng ồ ạt các axit béo tự do (FFA) vào hệ tuần hoàn tĩnh mạch cửa và máu ngoại vi ^{[4] [5]}. Chính dòng chảy axit béo tự do dư thừa này gây độc mỡ, ức chế tín hiệu truyền tin của thụ thể insulin tại tế bào cơ và tế bào gan ^{[5] [6]}.

Ở trạng thái bình thường, insulin kích thích thu nạp glucose vào cơ bắp, ức chế gan sản xuất đường mới và ức chế mô mỡ phân giải lipid ^[5]. Khi bị kháng insulin do thừa cân, sự ức chế này mất đi, gan tăng cường sản xuất lipoprotein tỷ trọng rất thấp (VLDL), giảm lipoprotein tỷ trọng cao (HDL) và giải phóng thêm glucose vào máu, dẫn đến tăng đường huyết ^[5].

Bên cạnh đó, nồng độ axit béo tự do tăng cao còn làm suy giảm chức năng tế bào nội mô mạch máu ^[7]. Hiện tượng này xảy ra do ức chế enzym tổng hợp nitric oxide nội mô (eNOS), làm giảm sản xuất nitric oxide (NO) gây co thắt mạch máu và tăng huyết áp ^{[5] [7]}. Các phản ứng viêm mãn tính mức độ thấp và stress oxy hóa cũng trực tiếp phá hủy tín hiệu insulin ^{[5] [7]}. Như vậy, kháng insulin bắt nguồn từ rối loạn tích trữ mỡ và dòng axit béo tự do chứ không xuất phát từ việc cung cấp vitamin folate ^{[4] [6]}.

Những hiểu lầm thường gặp về axit folic và chuyển hóa

Nhiều người thường đánh đồng việc bổ sung vi chất dinh dưỡng với việc nạp thêm năng lượng, lo sợ vitamin nhóm B gây kích thích thèm ăn dẫn đến tăng cân mất kiểm soát. Tuy nhiên, các vitamin không chứa calo và không trực tiếp tạo ra mỡ thừa.

Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ người thiếu máu hoặc phụ nữ chuẩn bị mang thai mới cần quan tâm đến folate. Trên thực tế, axit folic tham gia vào chu trình chuyển hóa một carbon, tổng hợp DNA và điều hòa methyl hóa gen – những quá trình cực kỳ quan trọng đối với cân bằng nội môi năng lượng tế bào ^[3]. Khi thiếu folate, tế bào gan và các mô chuyển hóa hoạt động kém hiệu quả, gián tiếp làm chậm các phản ứng oxy hóa chất béo ^[2].

Cũng có quan điểm lo ngại bổ sung folate liều cao có thể gây rối loạn đường huyết. Tuy nhiên, các dữ liệu thực nghiệm đã chứng minh folate liều tối ưu kích hoạt AMPK gan tương tự cơ chế của một số thuốc hỗ trợ chuyển hóa, từ đó cải thiện chứ không làm giảm dung nạp glucose ^[2]. Dù vậy, bổ sung folate không thể thay thế cho lối sống lành mạnh hay thuốc điều trị đặc hiệu ^[4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng chế phẩm bổ sung folate?

Mặc dù folate an toàn và cần thiết cho chuyển hóa, việc tự ý bổ sung các viên uống tổng hợp liều cao cần có sự cân nhắc kỹ lưỡng đối với một số nhóm đối tượng:

• Người có nguy cơ thiếu vitamin B12: Việc bổ sung axit folic đơn lẻ liều cao có thể che lấp các dấu hiệu huyết học của tình trạng thiếu hụt vitamin B12, khiến các tổn thương thần kinh tiến triển âm thầm mà không được phát hiện kịp thời ^{[1] [3]}. Do đó, người béo phì thường được khuyến nghị kiểm tra song song cả hai vi chất này ^[1].
• Người đang điều trị bệnh mạn tính: Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc can thiệp chuyển hóa folate hoặc có tiền sử bệnh lý phức tạp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm thực phẩm chức năng liều cao.
• Người có chức năng gan thận suy giảm: Mặc dù nghiên cứu trên động vật cho thấy folate cải thiện viêm gan thoái hóa mỡ ^[2], việc đào thải và dung nạp thuốc bổ ở người suy giảm chức năng cơ quan cần được theo dõi bởi nhân viên y tế.

Gợi ý cách tối ưu lượng folate tự nhiên trong chế độ ăn

Thay vì vội vã tìm đến các loại viên uống bổ sung liều cao, người thừa cân béo phì nên ưu tiên cung cấp folate thông qua thực phẩm tự nhiên kết hợp lối sống khoa học:

• Tăng cường rau lá xanh đậm: Rau bina (chân vịt), cải xoăn, súp lơ xanh và măng tây là những nguồn cung cấp folate tự nhiên dồi dào, đồng thời cung cấp nhiều chất xơ giúp làm chậm hấp thu đường và cải thiện độ nhạy insulin.
• Bổ sung các loại đậu và hạt: Đậu lăng, đậu gà, đậu đen và các loại hạt nguyên cám cung cấp lượng folate đáng kể cùng nguồn đạm thực vật lành mạnh, hỗ trợ giảm mỡ nội tạng.
• Chế biến đúng cách: Folate là vitamin tan trong nước và dễ bị phân hủy bởi nhiệt độ cao. Nên ưu tiên các phương pháp nấu nướng như hấp nhẹ, ăn tươi (với rau củ ăn sống được) hoặc nấu canh trong thời gian vừa đủ, tránh ninh nhừ quá lâu.
• Kiểm soát mỡ nội tạng: Vì axit béo tự do từ mỡ bụng là nguyên nhân chính gây kháng insulin ^{[4] [6]}, việc duy trì tập luyện thể lực đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày đóng vai trò quyết định để giải phóng năng lượng và tăng độ nhạy insulin.

Tóm lại, nhận định bổ sung folate làm tăng đề kháng insulin ở người béo phì là không có cơ sở khoa học. Việc đảm bảo đủ lượng folate qua chế độ ăn phong phú hoặc bổ sung hợp lý khi có chỉ định y khoa sẽ hỗ trợ tích cực cho quá trình phục hồi chuyển hóa của cơ thể.