Nhiều gia đình duy trì thói quen hái hoặc mua cam thảo nam phơi khô, đun cả nồi nước lớn để cả nhà uống thay nước lọc quanh năm vì nghĩ thảo mộc lành tính, vừa mát gan vừa giải độc. Vị ngọt dịu tự nhiên khiến loại nước này rất dễ uống, tạo cảm giác giải nhiệt tức thì trong ngày nóng bức.
Tuy nhiên, việc thay thế hoàn toàn nước lọc bằng nước cam thảo nam mỗi ngày là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe. Bản chất cam thảo nam là vị thuốc có hoạt tính dược lý mạnh; sử dụng không kiểm soát biến dược liệu trị bệnh thành gánh nặng chuyển hóa, đặc biệt đối với hệ tiết niệu và cân bằng nội môi.
Cơ chế tác động và áp lực lên thận khi dùng sai cách
Cam thảo nam chứa nhóm chất diterpene, điển hình là scoparinol, có đặc tính kích thích bài tiết nước tiểu [1]. Khi uống liên tục với thể tích lớn thay nước lọc, hợp chất này ép các đơn vị lọc cầu thận hoạt động quá công suất để đào thải chất lỏng ra ngoài qua đường tiết niệu [1]. Lượng nước tiểu bài xuất tăng vọt khiến cơ thể bài tiết dồn dập các khoáng chất thiết yếu.
Khi quá trình này diễn ra liên tục, cơ thể rơi vào tình trạng mất nước ngược dù người dùng liên tục nạp nước thảo dược. Sự thất thoát dịch đột ngột kéo theo mất cân bằng các chất điện giải, khiến thận không có thời gian nghỉ ngơi để tái hấp thu khoáng chất. Về lâu dài, áp lực bài tiết thường trực làm suy giảm chức năng lọc tự nhiên của thận và gây rối loạn huyết áp.
Nghiên cứu phân tích thành phần cho thấy cam thảo nam dạng chiết xuất nước chứa khoảng 3,2% polyphenol tổng số, cùng nguồn saponin, diterpene và flavonoid dồi dào [1, 7]. Các hoạt chất này khi dùng ở liều sinh lý kiểm soát có tác dụng chống oxy hóa, nhưng khi đưa vào cơ thể dồn dập cả ngày sẽ tích tụ nồng độ lớn trong tuần hoàn, buộc gan và thận phải chuyển hóa khử độc liên tục mà không có quãng nghỉ.
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Các bằng chứng khoa học hiện đại tập trung phân tích hoạt tính lợi tiểu, hạ đường huyết và chống oxy hóa của cam thảo nam trên mô hình động vật thí nghiệm, khẳng định rõ đây là dược chất có liều lượng tác động cụ thể chứ không phải thức uống giải khát vô hại:
Năm 2001, thử nghiệm thực nghiệm phân lập hoạt chất scoparinol từ cam thảo nam đã đo lường thể tích nước tiểu sau khi đưa chất này vào cơ thể động vật [1]. Kết quả ghi nhận scoparinol thể hiện tác dụng lợi tiểu rõ rệt song hành cùng đặc tính an thần và giảm đau đáng kể [1]. Dữ liệu này chứng minh dược liệu trực tiếp kích hoạt cơ chế bài xuất dịch tại thận [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đánh giá dịch chiết nước giàu saponin từ cam thảo nam trên chuột bị đái tháo đường do alloxan [2]. Các nhà nghiên cứu dùng alloxan liều đơn để gây bệnh, sau đó cho chuột uống dịch chiết cam thảo nam liên tục 15 ngày từ ngày thứ 3, đồng thời theo dõi lượng thức ăn, nước uống tại ngày 0 và 18, cũng như lấy máu vào các ngày 0, 3, 8, 13 và 18 [2]. Dịch chiết ở mức liều 20 và 30 mg/kg làm giảm rõ rệt mức tăng đường huyết, ức chế nồng độ chỉ dấu oxy hóa TBARS, nitrit (NO2-) và phục hồi chỉ số GSH [2].
Năm 2005, một thử nghiệm khác khảo sát dịch chiết nước cam thảo nam trên chuột cống đực Wistar bị tiểu đường do tiêm phúc mạc streptozotocin [3]. Dịch chiết được cho uống liên tục trong 6 tuần nhằm so sánh hiệu quả với thuốc chuẩn glibenclamide [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp giảm đường huyết, hạ glycoprotein huyết tương, tăng insulin máu và đưa các chỉ số hexose, hexosamine, fucose trong mô gan, thận chuột bệnh về mức gần bình thường [3].
Năm 2004, nghiên cứu về trạng thái chống oxy hóa ở não chuột đực Wistar bị tiểu đường dùng dịch chiết nước cam thảo nam liều 200 mg/kg thể trọng trong 6 tuần [4]. Kết quả ghi nhận chiết xuất làm tăng nồng độ insulin máu, tăng cường hoạt tính các enzyme chống oxy hóa nội sinh (SOD, CAT, GPx, GST, GSH) và giảm đáng kể mức peroxide hóa màng tế bào não do TBARS và hydroperoxide gây ra [4].
Cùng năm 2004, một thử nghiệm khác dùng dịch chiết nước liều 200 mg/kg thể trọng cho chuột Wistar bị tiểu đường trong 6 tuần và nhận thấy khả năng tăng insulin huyết tương và phục hồi các chất chống oxy hóa (vitamin C, vitamin E, GSH, ceruloplasmin) của cam thảo nam thậm chí vượt trội hơn cả thuốc đối chứng glibenclamide [5].
Cũng trong năm 2004, các nhà khoa học đã tiến hành kiểm tra trên chuột tiểu đường dùng chiết xuất nước cam thảo nam liều 200 mg/kg trong 15 ngày và trên đảo tụy cô lập từ chuột nhắt [6]. Dịch chiết với nồng độ 10 microg/ml kích thích giải phóng insulin từ đảo tụy gấp 6,0 lần, đồng thời bảo vệ 88% dòng tế bào insulinoma chuột (RINm5F) khỏi độc tính gây chết tế bào do streptozotocin [6].
Năm 2005, nghiên cứu đánh giá dịch chiết nước liều 200 mg/kg dùng trong 3 tuần trên chuột tiểu đường ghi nhận giảm đường huyết, tăng insulin và giảm mạnh tổn thương màng tế bào do gốc tự do ở cả mô gan và mô thận thông qua giảm TBARS và hydroperoxide [7].
Năm 2013, nghiên cứu in vitro và in vivo đánh giá chiết xuất cam thảo nam ghi nhận khả năng ức chế mạnh hai enzyme tiêu hóa carbohydrate ở ruột non là amylase và glycosidase, từ đó làm chậm hấp thu đường sau ăn và giảm nồng độ đường huyết ở chuột tiểu đường tương đương glibenclamide [8].
Giá trị dược tính và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các tài liệu khoa học khẳng định cam thảo nam là thảo dược có tiềm năng điều hòa đường huyết, chống oxy hóa và cải thiện chuyển hóa [1, 4, 6]. Nguồn polyphenol và saponin trong cây giúp bảo vệ tế bào trước sự phá hủy của các gốc tự do [1, 7].
Tuy nhiên, hầu hết các dữ liệu y khoa hiện tại mới chỉ dừng lại ở quy mô thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) hoặc mô hình tế bào biệt lập [1, 3, 6]. Toàn bộ các nghiên cứu đều dùng mức liều chiết xuất chuẩn hóa, khống chế chặt chẽ theo cân nặng (như 20-30 mg/kg hoặc 200 mg/kg) trong khoảng thời gian xác định (từ 15 ngày đến 6 tuần) chứ không thử nghiệm việc dùng kéo dài không ngắt quãng [1, 4, 8]. Hiện chưa có bằng chứng an toàn dài hạn khi con người đun nước uống tự do ngày này qua tháng khác thay thế nước lọc.
Những hiểu lầm tai hại thường gặp
Hiểu lầm lớn nhất là đánh đồng thảo dược thiên nhiên với tính vô hại. Nhiều người tin rằng nước cam thảo nam lành tính nên uống càng nhiều càng thanh lọc cơ thể. Thực tế, hợp chất scoparinol thúc đẩy bài niệu; khi uống cả ngày, thận bị cưỡng ép làm việc liên tục dẫn đến hao hụt khoáng chất và kiệt sức chức năng [1].
Một ngộ nhận khác là xem nước thảo mộc có thể thế chỗ hoàn toàn nước tinh khiết. Nước lọc thông thường cung cấp dung môi trung tính để vận chuyển dưỡng chất và hòa tan các chất cặn bã nội sinh. Việc đưa liên tục các hợp chất tannin, polyphenol, saponin vào lòng mạch buộc thận phải làm việc thêm bước phân tách và đào thải thứ cấp thay vì thanh lọc dịch cơ thể một cách tự nhiên [1, 7].
Ngoài ra, một số bệnh nhân đái tháo đường tự ý đun nước cam thảo nam uống vô tội vạ để mong trị dứt bệnh. Do cam thảo nam có cơ chế kích thích tụy tiết insulin và hạ đường huyết, việc tự tiện kết hợp uống trà thảo mộc này với thuốc điều trị nền rất dễ gây tụt đường huyết quá mức ngoài tầm kiểm soát [6, 7].
Nhóm đối tượng cần thận trọng đặc biệt
Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng lọc cầu thận không được tự ý dùng nước cam thảo nam. Tác động lợi tiểu kích thích trực tiếp lên thể tích nước tiểu làm tăng tải điều tiết thẩm thấu qua màng lọc thận [1].
Bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị hạ đường huyết hoặc thuốc ức chế enzyme đường tiêu hóa cần hết sức cẩn trọng. Dược tính kích thích insulin và ức chế amylase của thảo dược sẽ cộng gộp với tân dược, làm tăng nguy cơ hạ đường huyết cấp tính [6, 7].
Người cao tuổi có thể trạng suy nhược, người huyết áp thấp, người đang bị tiêu chảy hoặc mất nước cấp tính tuyệt đối không uống cam thảo nam thay nước thường. Nguy cơ đào thải thêm dịch tuần hoàn qua đường tiểu sẽ khiến cơ thể nhanh chóng rơi vào trạng thái tụt huyết áp và kiệt quệ điện giải [1]. Bất kỳ ai đang có bệnh lý nền đều phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng vị thuốc này.
Sử dụng cam thảo nam đúng cách trong đời sống
Để khai thác các hoạt tính hỗ trợ sức khỏe mà không gây hại cơ thể, cam thảo nam chỉ nên được dùng như một liệu trình thảo dược ngắn hạn hỗ trợ làm mát hoặc giảm sốt, không dùng thay thế nước uống hàng ngày [8].
Về liều lượng, chỉ nên dùng lượng nhỏ thảo mộc khô theo đúng hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền, hãm hoặc đun lấy nước uống một cốc nhỏ sau bữa ăn thay vì đun loãng thành từng can lớn để uống liên tục. Khi cơ thể có dấu hiệu hồi phục, cần dừng sử dụng và quay lại chế độ uống đủ nước lọc sạch.
Nước lọc tự nhiên vẫn là nền tảng sống còn không thể thay thế cho hệ bài tiết. Duy trì lượng nước tinh khiết 1,5–2 lít mỗi ngày theo nhu cầu cơ thể giúp thận hoạt động nhẹ nhàng, duy trì thể tích máu ổn định và hỗ trợ chuyển hóa lành mạnh.
Sử dụng thảo dược là phương pháp bồi bổ tự nhiên tốt nếu tuân thủ đúng nguyên tắc dược lý. Cam thảo nam là cây thuốc quý có nhiều hoạt tính sinh học giá trị, nhưng ranh giới giữa hỗ trợ điều trị và gây gánh nặng nội tạng phụ thuộc hoàn toàn vào liều lượng và thời gian sử dụng. Hãy giữ thói quen uống nước lọc lành mạnh làm gốc và chỉ dùng trà dược thảo khi có mục đích điều hòa cụ thể.
