Thói quen dùng cam thảo nam khi cảm sốt
Khi thời tiết giao mùa, nhiều người thường hái cam thảo nam quanh vườn hoặc mua ngoài chợ thuốc nam về đun nước uống. Mùi thơm nhẹ, vị ngọt dịu khiến loại thảo mộc này được ưa chuộng mỗi khi có biểu hiện rát họng, ho gió hay sốt nhẹ.
Thói quen truyền miệng này bắt nguồn từ các bài thuốc dân gian lưu truyền qua nhiều thế hệ [1]. Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm người xưa có cơ sở khoa học hay chỉ là tác dụng tâm lý vẫn là câu hỏi cần được làm rõ qua các nghiên cứu thực nghiệm.
Câu trả lời ngắn gọn: cam thảo nam thực sự chứa nhiều hoạt chất sinh học có tác dụng giảm đau, hạ sốt gián tiếp qua cơ chế kháng viêm và an thần. Dù vậy, phần lớn các bằng chứng hiện nay mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên động vật, chưa có đủ dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người để coi là thuốc thay thế hoàn toàn.
Cơ chế sinh học giúp hạ nhiệt và giảm khó chịu
Khi cơ thể bị viêm nhiễm, hệ thống miễn dịch giải phóng các chất trung gian gây sốt, sưng nề và đau nhức. Trong y học cổ truyền, cam thảo nam (tên khoa học là Scoparia dulcis) thường được ghi nhận hỗ trợ hạ sốt, đau bụng, sỏi thận hay viêm da [1].
Về mặt hóa học, cây chứa nhiều hoạt chất thuộc nhóm diterpene, triterpene và flavonoid [1, 2, 6]. Khi đi vào mô hình thực nghiệm, các chất này can thiệp vào phản ứng viêm bằng cách ức chế các cytokine gây viêm và giảm sưng mô [2].
Ngoài ra, cam thảo nam tác động lên hệ thần kinh trung ương theo hướng an thần nhẹ [1, 5]. Tác dụng làm dịu này giúp người bệnh giảm cảm giác đau buốt, bớt bồn chồn khi cơ thể đang mệt mỏi vì phản ứng sốt. Hoạt tính lợi tiểu cũng góp phần tăng bài tiết dịch qua đường tiết niệu [3].
Bằng chứng kháng viêm và giảm đau trên động vật
Các thử nghiệm dược lý trên chuột đã cung cấp nhiều con số cụ thể về hiệu lực của loại thảo mộc này. Nghiên cứu năm 2001 phân lập hoạt chất diterpene scoparinol từ cam thảo nam, ghi nhận hoạt tính giảm đau rõ rệt với p < 0,001 và kháng viêm với p < 0,01 [3]. Chất này còn hiệp đồng kéo dài thời gian ngủ của thuốc an thần pentobarbital và thể hiện tác dụng lợi tiểu qua lượng nước tiểu bài tiết [3].
Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 1991 so sánh chiết xuất nước và chiết xuất cồn của cây trên chuột cống và chuột nhắt [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất cồn dùng đường uống liều 0,5 g/kg giúp giảm 47% số cơn quặn đau do acid acetic 0,8% gây ra [4].
Ở thử nghiệm gây phù bàn chân chuột bằng carrageenan, chiết xuất cồn liều 0,5 và 1 g/kg làm giảm độ phù lần lượt là 46% và 58% sau 2 giờ [4]. Ngược lại, chiết xuất bằng nước ở liều 1 g/kg không ghi nhận tác dụng giảm đau hay chống phù nề đáng kể [4].
Cũng trong công trình này, triterpene glutinol tinh khiết ở liều uống 30 mg/kg làm giảm 40% cơn đau quặn và giảm tới 73% độ phù chân chuột [4]. Điều này gợi ý hiệu lực giảm đau của cam thảo nam gắn liền với khả năng kháng viêm của glutinol [4].
Gần đây hơn, tổng quan năm 2021 tổng hợp khoảng 160 hợp chất từ cây, chỉ ra glutinol và glutinone có đặc tính kháng viêm tiềm năng, điều hòa cytokine như giảm nồng độ IFN-gamma, IL-6 và tăng IL-10 [2]. Đồng thời, các phân tích tin sinh học năm 2025 cũng xác định cây tương tác mạnh với đích phân tử gây viêm quan trọng là TNF-alpha [5].
Tác động an thần và làm dịu hệ thần kinh
Trạng thái sốt cao, ho khan kéo dài thường đi kèm mất ngủ, bứt rứt. Nhiều thử nghiệm chuyên sâu đã kiểm chứng tác động thần kinh của cây này. Một nghiên cứu năm 2015 dùng chiết xuất cồn toàn cây cam thảo nam trên chuột ở các liều 50, 100 và 200 mg/kg [6].
Nghiên cứu sử dụng các bài kiểm tra hành vi vận động (hole cross, open field, hole-board, rota-rod) với diazepam liều 1 mg/kg làm đối chứng [6]. Kết quả cho thấy chiết xuất ức chế hoạt động vận động của chuột phụ thuộc vào liều (p < 0,05), làm giảm số lần chúi đầu và giảm thời gian giữ thăng bằng trên trục quay [6].
Đồng thời, chiết xuất rút ngắn thời gian khởi phát giấc ngủ và kéo dài thời gian ngủ do thuốc ngủ thiopental sodium tạo ra [6]. Dữ liệu năm 1991 cũng chỉ ra chiết xuất cồn 0,5 g/kg làm thời gian ngủ do sodium pentobarbital (50 mg/kg tiêm màng bụng) kéo dài gấp đôi [4].
Khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và thực tế lâm sàng
Dù các kết quả in vivo rất hứa hẹn, người dùng cần nhìn nhận đúng bản chất của bằng chứng. Thứ nhất, đa số nghiên cứu đạt hiệu quả cao đều dùng dung môi cồn hoặc hoạt chất tinh khiết như scoparinol, glutinol [1, 2]. Trong khi đó, nước sắc truyền thống có thể không chiết xuất được toàn bộ hoạt chất chống viêm, điển hình là chiết xuất nước liều 1 g/kg không cho thấy tác dụng giảm đau rõ trong thử nghiệm năm 1991 [4].
Thứ hai, toàn bộ dữ liệu định lượng về giảm đau, hạ sốt hiện tại nằm ở động vật gặm nhấm hoặc mô hình tế bào [1, 2, 6]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân sốt hay nhiễm khuẩn đường hô hấp [1].
Do đó, các tài liệu khoa học đều nhấn mạnh cam thảo nam chỉ nên xem là liệu pháp bổ trợ, cần thêm các nghiên cứu độc tính và dược lý lâm sàng bài bản trước khi ứng dụng đại trà [3, 4]. Cây không thể dùng thay thế thuốc kháng sinh hay thuốc hạ sốt paracetamol trong các trường hợp sốt cao nguy hiểm.
Ai nên thận trọng khi dùng cam thảo nam?
Về mặt độc tính cấp, thử nghiệm năm 2015 trên chuột nhắt cho thấy liều gây chết trung bình (LD50) đường uống của chiết xuất lá cam thảo nam trên 8000 mg/kg thể trọng, mức độ an toàn cấp tính khá cao [7]. Tuy nhiên, đánh giá 30 ngày trên chuột cống ở liều 250 và 500 mg/kg ghi nhận tình trạng sung huyết nhẹ ở hầu hết các cơ quan đích [7].
Vì vậy, việc lạm dụng kéo dài hoặc uống quá đậm đặc không được khuyến khích. Các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:
Người đang sốt cao li bì hoặc trẻ nhỏ: Cần đưa đến cơ sở y tế để tìm nguyên nhân, không dùng thảo dược tự sắc thay thuốc hạ sốt chuẩn.
Người đang dùng thuốc an thần, thuốc ngủ: Cam thảo nam hiệp đồng làm tăng thời gian ngủ của thuốc ức chế thần kinh trung ương, dễ gây ngủ gà gật, quá liều [1, 2, 5].
Người mắc bệnh tiểu đường đang dùng thuốc hạ đường huyết: Cây có hoạt tính kích thích tiết insulin và ức chế alpha-glucosidase, dùng chung có thể làm hạ đường huyết quá mức [3, 4].
Phụ nữ có thai, người có bệnh lý suy gan, suy thận mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng.
Hướng dẫn sử dụng cam thảo nam đúng cách
Để tận dụng thảo dược an toàn trong đời sống hàng ngày cho các chứng cảm nhẹ, ho hèm thông thường:
Thời điểm dùng: Uống ấm sau bữa ăn khoảng 30–60 phút. Tránh uống vào lúc đói hoặc ngay trước khi cần tập trung lái xe do thảo mộc có tác dụng làm dịu thần kinh nhẹ [6].
Lượng dùng: Dân gian thường dùng 10–20 g cây khô (hoặc 30–40 g cây tươi) rửa sạch. Không nên đun sắc nước quá đặc hoặc uống liên tục nhiều tuần liên tiếp để tránh gánh nặng cho các tạng [7].
Cách chế biến: Đun sôi nhẹ với nước sạch trong 10–15 phút để lấy nước uống trong ngày, không để qua đêm vì dễ ôi thiu.
Kết hợp: Có thể nấu cùng một vài lát gừng tươi để tăng tính ấm, hỗ trợ giải cảm, giảm kích ứng họng tốt hơn.
Cam thảo nam chứa các hoạt chất chống viêm, giảm đau và an thần đã được khoa học chứng minh trên động vật, giải thích phần nào kinh nghiệm trị cảm ho dân gian. Tuy nhiên, người bệnh chỉ nên dùng thảo mộc này như một biện pháp hỗ trợ giải khát, làm dịu triệu chứng nhẹ; tuyệt đối không tự ý bỏ phác đồ y tế khi có dấu hiệu nhiễm trùng nặng.
