Đúng hay sai: Cứ ăn mặn là chắc chắn bị tăng huyết áp?

Nhiều người thường mặc định rằng hễ ăn mặn là lập tức bị tăng huyết áp, dẫn tới tâm lý hoang mang hoặc kiêng khem quá mức mà không hiểu rõ cơ thể. Bữa ăn hàng ngày của người Việt vốn đậm đà với thói quen chấm nước mắm, kho thịt cá đậm vị, nên nỗi lo này càng trở nên phổ biến.

Khẳng định "cứ ăn mặn là chắc chắn bị tăng huyết áp" là hoàn toàn không chính xác. Phản ứng của huyết áp trước lượng muối nạp vào cơ thể có sự khác biệt rõ rệt giữa từng cá nhân do hiện tượng sinh học gọi là độ nhạy cảm với muối ^[1].

Cơ chế nhạy cảm và kháng muối của cơ thể

Độ nhạy cảm của huyết áp với muối là tình trạng huyết áp thay đổi trực tiếp theo mức tiêu thụ muối hàng ngày ^[2]. Khi một người nạp nhiều muối qua chế độ ăn, huyết áp của họ có thể tăng vọt rõ rệt ^[2]. Ngược lại, khi cắt giảm lượng muối tiêu thụ, chỉ số huyết áp của nhóm này cũng giảm đi trông thấy ^[3].

Tuy nhiên, cơ thể người không phản ứng đồng nhất trước lượng natri nạp vào ^[1]. Bên cạnh nhóm nhạy cảm với muối, y học còn ghi nhận nhóm cá nhân có tính "kháng muối" (salt resistance) ^[1]. Ở những người kháng muối, khi ăn nhiều muối, chỉ số huyết áp của họ hầu như không thay đổi, thậm chí một số trường hợp còn ghi nhận huyết áp giảm nhẹ ^[1].

Sự khác biệt sinh học này xuất phát từ sự kết hợp phức tạp giữa các yếu tố di truyền và điều kiện môi trường sống [3, 7]. Hệ thống điều hòa thể tích tuần hoàn, hệ thống thần kinh giao cảm và các thụ thể mạch máu phối hợp tạo ra một "chỉ số nhạy cảm cá nhân" riêng biệt cho từng người [1, 3]. Độ nhạy cảm với muối hiện nay được coi là một yếu tố nguy cơ độc lập dẫn tới các biến cố tim mạch và tử vong [1, 5].

Bằng chứng khoa học về tính nhạy cảm với muối

Một bài tổng quan công bố năm 2014 trên PubMed thu thập các tài liệu từ năm 1990 đến 2011 cho thấy có tới 50% bệnh nhân tăng huyết áp vô căn mang đặc tính nhạy cảm với muối ^[2]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng tác động của lượng natri nạp vào lên huyết áp có sự khác biệt tùy theo biến thể kiểu gen tại hệ renin-angiotensin, aldosterone synthase, cytochrome p450 3A, các kênh natri biểu mô, hệ thần kinh giao cảm, tiểu đơn vị beta-3 của G-protein, alpha-adducin, endothelial nitric oxide synthase và hệ Kallikrein-Kinin ^[2].

Yếu tố chủng tộc và di truyền cũng đóng vai trò quan trọng trong việc phân hóa mức độ nhạy cảm. Nghiên cứu năm 2010 phân tích dữ liệu tính toán trên các gen ứng viên cho thấy tính nhạy cảm với muối phổ biến hơn ở những người có nguồn gốc bản địa châu Phi so với người da trắng ^[4]. Các nhà khoa học xác định mức độ di truyền của bệnh tăng huyết áp dao động từ 30% đến 60% và xác định các gen tiềm năng hàng đầu liên quan đến tính nhạy cảm với muối gồm tiền chất hormone cận giáp (PTH) và thụ thể angiotensin II loại 1 (AGTR1) ^[4].

Đến năm 2024, một nghiên cứu lâm sàng trên 240 cá thể gốc châu Âu thuộc đoàn hệ HyperPATH đã kiểm tra phản ứng huyết áp dưới chế độ ăn hạn chế muối và ăn nhiều muối ^[3]. Kết quả cho thấy biến thể rs2638355 (A/G) trên gen AGTR1 liên quan trực tiếp đến sự gia tăng huyết áp tâm thu nhạy cảm với muối và làm tăng biểu hiện gen AGTR1 ^[3]. Đáng chú ý, phân tích phân tầng theo giới tính phát hiện hiệu ứng tăng huyết áp do muối này chỉ có ý nghĩa thống kê ở nữ giới, cho thấy chế độ ăn có thể điều biến các tác động di truyền ^[3]. Khi những cá nhân này áp dụng chế độ ăn hạn chế muối, huyết áp giảm xuống và mối liên quan giữa kiểu gen - kiểu hình huyết áp biến mất ^[3].

Tương tác giữa các gen cũng tạo nên kiểu hình nhạy cảm với muối phức tạp. Nghiên cứu năm 2022 tổng hợp các dữ liệu cho thấy tương tác giữa gen men chuyển Angiotensin (ACE I/D) với EDNRB 1065 GG và HSD11B2 G534A tạo ra tác động cộng hưởng thúc đẩy kiểu hình tăng huyết áp nhạy cảm với muối ^[5]. Tương tự, tương tác giữa SLC24A3 rs3790261 và SLC8A1 rs434082 cũng chiếm ưu thế ở nhóm tăng huyết áp nhạy cảm với muối ^[5]. Đột biến của ba gen tại locus Agtrap-Plod1 (Nppa, Plod 1 và Mthfr) làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, trong khi Agtrap và Clcn 6 tại cùng locus lại làm giảm tính nhạy cảm ^[5].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện nay

Việc phát hiện tính nhạy cảm với muối giúp làm sáng tỏ cơ chế sinh bệnh phức tạp của tăng huyết áp nguyên phát, mở ra triển vọng cá nhân hóa phác đồ điều trị [1, 3]. Khi hiểu rõ kiểu gen và đáp ứng sinh học của cơ thể, các can thiệp về dinh dưỡng có thể giảm thiểu hoặc làm tăng tác động của xu hướng di truyền đối với huyết áp ^[2].

Tuy vậy, các bằng chứng hiện tại vẫn còn nhiều rào cản kỹ thuật. Nghiên cứu năm 2016 chỉ ra rằng các nhà khoa học chưa xác định được đầy đủ tất cả các gen liên quan, một phần do thiếu quy trình chuẩn universally followed để định nghĩa độ nhạy cảm với muối, cũng như thiếu tiêu chí thống nhất khi tuyển chọn bệnh nhân tham gia thử nghiệm ^[1]. Năm 2000, các nhà khoa học cũng từng ghi nhận các biến thể của hệ renin-angiotensin chỉ giải thích một phần nhỏ biến thiên huyết áp ^[6]. Ngoài ra, việc thiếu công cụ chẩn đoán phù hợp và thiếu hồ sơ ghi nhận tỷ lệ mắc bệnh đã cản trở tiến bộ trong việc hiểu rõ cơ chế bệnh sinh của hiện tượng này ^[5].

Hiểu lầm thường gặp: Người huyết áp bình thường không lo muối

Nhiều người tin rằng người có huyết áp bình thường thì ăn mặn thoải mái mà không chịu ảnh hưởng nào. Tuy nhiên, tính nhạy cảm với muối không chỉ xuất hiện ở bệnh nhân tăng huyết áp mà còn tồn tại ở cả những người có huyết áp hoàn toàn bình thường ^[7].

Nghiên cứu công bố năm 1996 chỉ ra rằng những người có huyết áp bình thường nhưng nhạy cảm với muối thường có tiền sử gia đình mắc tăng huyết áp, minh chứng cho xu hướng di truyền tiềm ẩn ^[7]. Đáng chú ý, nhóm này còn xuất hiện phản ứng tăng insulin máu sau khi nạp glucose đường uống và giảm thải trừ glucose qua trung gian insulin, tức là hiện tượng đề kháng insulin đã âm thầm xuất hiện trước khi bệnh tăng huyết áp bộc lộ ra ngoài ^[7]. Do đó, người chưa bị tăng huyết áp nếu sở hữu cơ địa nhạy cảm với muối vẫn phải đối mặt với nguy cơ bệnh lý chuyển hóa và tim mạch ^[7].

Một hiểu lầm khác là quy toàn bộ phản ứng của huyết áp cho biến thể gen đơn lẻ. Nghiên cứu năm 2000 chỉ ra rằng các gen gây ra một số dạng tăng huyết áp hiếm gặp dường như không đóng vai trò quan trọng trong bệnh tăng huyết áp vô căn thông thường ^[6]. Sự tương tác giữa nhiều gen cùng với lối sống mới là yếu tố quyết định kiểu hình bệnh [1, 5].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Không phải ai cũng chịu áp lực như nhau trước lượng muối trong khẩu phần, nhưng một số nhóm đối tượng được khoa học xác định có độ nhạy cảm với muối cao hơn hẳn:

• Người cao tuổi: Quá trình lão hóa tự nhiên liên quan chặt chẽ đến sự gia tăng độ nhạy cảm của huyết áp với muối ^[8].
• Người béo phì: Tình trạng thừa cân, béo phì làm tăng rõ rệt mức độ nhạy cảm của huyết áp trước lượng natri nạp vào ^[8].
• Người thường xuyên chịu căng thẳng: Yếu tố stress kéo dài kết hợp với môi trường thúc đẩy huyết áp biến động mạnh hơn khi ăn mặn ^[8].
• Người mang biến thể gen AGTR1 rs2638355 (đặc biệt là nữ giới): Nhóm nữ giới mang alen nguy cơ này có huyết áp tâm thu tăng cao hơn rõ rệt khi áp dụng chế độ ăn nhiều muối so với người không mang alen nguy cơ ^[3].
• Người có tiền sử gia đình mắc tăng huyết áp: Dấu hiệu cho thấy có thể đã thừa hưởng xu hướng di truyền về độ nhạy cảm với muối và tình trạng kháng insulin tiềm ẩn ^[7].
• Người có nguồn gốc bản địa châu Phi: Tỷ lệ nhạy cảm với muối được ghi nhận cao hơn so với người gốc da trắng ^[4].

Lời khuyên áp dụng trong chế độ ăn uống hàng ngày

Dù cơ thể có thể thuộc nhóm kháng muối hay nhạy cảm với muối, chế độ dinh dưỡng vẫn là công cụ hữu hiệu nhất để kiểm soát huyết áp [1, 8]. Việc kiểm soát lượng muối cần được thực hiện dựa trên các nguyên tắc khoa học:

• Cắt giảm muối chủ động: Nghiên cứu cho thấy chế độ ăn hạn chế muối giúp làm giảm huyết áp và xóa bỏ tác động tiêu cực của các biến thể gen nguy cơ như AGTR1 lên huyết áp tâm thu ^[3]. Lượng muối nạp vào nên được giảm dần dần để vị giác kịp thích nghi.
• Thay đổi cách chế biến: Hạn chế thói quen nêm nếm quá nhiều gia vị mặn trực tiếp vào món ăn trong lúc nấu nướng. Nên ưu tiên các món hấp, luộc thay vì các món kho đậm đặc, rim mặn hoặc đồ muối chua.
• Cảnh giác với thực phẩm chế biến sẵn: Thực phẩm đóng hộp, thịt nguội, xúc xích và thức ăn nhanh thường chứa lượng natri ẩn rất cao, dễ khiến cơ thể vượt ngưỡng tiêu thụ muối an toàn mà không nhận ra.
• Kết hợp lối sống lành mạnh: Kiểm soát cân nặng, giảm thiểu căng thẳng và duy trì vận động đều đặn để làm giảm sự nhạy cảm của huyết áp với muối ^[8].

Kết luận

Ăn mặn không đồng nghĩa với việc chắc chắn 100% sẽ bị tăng huyết áp, bởi đáp ứng của cơ thể chịu sự chi phối mạnh mẽ từ kiểu gen, giới tính, cân nặng và tuổi tác [1, 7, 8]. Dù vậy, độ nhạy cảm với muối là một nguy cơ tim mạch độc lập và rất khó tự nhận biết nếu không qua xét nghiệm chuyên sâu [1, 5]. Duy trì chế độ ăn thanh đạm, giảm mặn hợp lý và tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền là giải pháp an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe tim mạch lâu dài.