Nhiều người Việt có thói quen hái hoặc mua các loại thảo mộc, cây cỏ vườn nhà về sắc uống cả ngày để thanh nhiệt, giải độc cơ thể. Trong số đó, dây lõi tiền thường được truyền tai như một thức uống lành tính có thể dùng thay thế hoàn toàn cho nước lọc hay trà xanh hằng ngày. Tuy nhiên, việc xem các loại thảo dược có dược tính mạnh như nước uống thường nhật tiềm ẩn rất nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường.

Khẳng định việc dùng dây lõi tiền sắc uống thay trà hằng ngày là hoàn toàn sai lầm. Dây lõi tiền là một loại dược liệu dùng trong điều trị y học cổ truyền, không phải là loại nước uống giải khát tùy tiện. Việc dùng thảo mộc kéo dài với liều lượng không kiểm soát có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa trong cơ thể.

Cơ chế tác động và hiểu lầm về dược liệu giải nhiệt

Nhiều người cho rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, uống càng nhiều càng giúp thanh lọc cơ thể. Thực tế, bất kỳ loại thảo mộc hay dược liệu nào khi đưa vào cơ thể đều chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học. Các chất này khi đi vào hệ tuần hoàn bắt buộc phải được chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận.

Dây lõi tiền từ lâu đã được nhân dân sử dụng làm thuốc với mục đích thông tiểu, trừ thấp, thanh nhiệt. Khi sắc uống liên tục lượng lớn, các hoạt chất lợi tiểu kích thích thận làm việc quá mức, dễ gây mất nước và mất cân bằng điện giải. Hơn nữa, việc gan và thận phải liên tục xử lý các chất chuyển hóa từ thảo mộc chưa qua tinh chế sẽ dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc suy giảm chức năng theo thời gian.

Bằng chứng khoa học và khoảng trống nghiên cứu

Hiện nay, các nghiên cứu khoa học kiểm chứng chuyên sâu về độ an toàn dài hạn của dây lõi tiền trên người còn rất hạn chế. Dữ liệu y văn quốc tế ghi nhận rất ít thử nghiệm lâm sàng bài bản về độc tính mạn tính của loài cây này khi sử dụng kéo dài. Đa phần các nghiên cứu dược liệu giải nhiệt hiện nay tập trung vào những loài thảo dược khác hoặc chỉ mới dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng.

Chẳng hạn, một nghiên cứu độc tính bán mạn tính năm 2024 trên chiết xuất nước của cây Lithocarpus litseifolius (một loại thảo dược quen gọi là Sweet Tea) tiến hành trên 80 chuột cống Sprague-Dawley [1]. Nghiên cứu chia đều 4 nhóm gồm cả chuột đực và chuột cái, cho uống chiết xuất với liều 0, 500, 1000 và 2000 mg/kg cân nặng mỗi ngày trong suốt 90 ngày [1]. Kết quả ghi nhận mức không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) là 2000 mg/kg/ngày và không làm thay đổi trọng lượng cơ quan hay chỉ số sinh hóa máu [1]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên chuột của một loài thảo mộc khác, hoàn toàn không thể đánh đồng với mức an toàn của dây lõi tiền trên cơ thể người.

Tương tự, đối với các loại trà thảo dược khác như Thunbergia laurifolia, một nghiên cứu pha 1 công bố năm 2020 trên người tình nguyện khỏe mạnh đã khảo sát liều dùng cụ thể [2]. Nghiên cứu chia làm 2 giai đoạn độc lập: giai đoạn 1 gồm 10 người (5 nam, 5 nữ) uống 9 gam trà thảo mộc mỗi ngày chia làm 3 lần trong 2 tuần [2]. Sau khi xác lập độ an toàn, giai đoạn 2 tuyển thêm 10 người (5 nam, 5 nữ) uống liều 12 gam mỗi ngày trong 2 tuần, mỗi lần hãm trong 200 ml nước nóng suốt 5 phút trước bữa ăn [2]. Thử nghiệm này theo dõi sát sao cân nặng, huyết áp, đường huyết đói, mỡ máu, chức năng gan và thận để kiểm soát nguy cơ [2]. Điều đó cho thấy ngay cả thảo mộc thông thường cũng cần kiểm soát nghiêm ngặt về số lượng, đối tượng và thời gian dùng. Riêng với dây lõi tiền, khoa học hiện đại chưa có những thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn như vậy để đảm bảo việc uống tự do mỗi ngày là an toàn.

Bài học từ thói quen uống trà không kiểm soát liều lượng

Ngay cả những loại trà thông dụng toàn cầu như trà xanh cũng đã được chứng minh có thể gây hại nếu lạm dụng hoạt chất quá mức. Một tổng quan y khoa năm 2023 chỉ ra rằng mức tiêu thụ an toàn được khuyến cáo cho hoạt chất EGCG trong trà xanh là 338 mg/ngày ở dạng liều rắn và 704 mg/ngày đối với dạng đồ uống [3]. Khi sử dụng liều cao, người dùng có thể gặp các tác dụng phụ như đau đầu, mệt mỏi, chóng mặt, tiêu chảy, khó tiêu, buồn nôn, táo bón và nghiêm trọng nhất là viêm gan [3]. Báo cáo của Dược điển Hoa Kỳ (USP) năm 2020 cũng ghi nhận các ca tổn thương gan cấp tính xuất hiện ở các liều chiết xuất rất cao vượt ngưỡng an toàn [3].

Thêm vào đó, nguồn gốc thảo dược và loại lá sử dụng cũng là yếu tố chứa nhiều nguy cơ tích tụ độc tố. Một nghiên cứu năm 2006 phân tích 37 sản phẩm trà thương phẩm đã cảnh báo hàm lượng fluoride trong trà túi lọc cao từ 1,15 đến 6,01 mg/L do thường làm từ lá trà già giá rẻ [4]. Dựa trên ngưỡng tiếp xúc fluoride an toàn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) là 2 mg/ngày cho trẻ em và 4 mg/ngày cho người lớn, nghiên cứu tính toán thấy 56% trà túi lọc không an toàn cho trẻ (khi uống 800 ml) và 44% không an toàn cho người lớn (khi uống 1500 ml), với 24% số sản phẩm có thể làm tăng nguy cơ nhiễm độc fluoride xương và gãy xương [4].

Một nghiên cứu khác năm 2020 khảo sát 170 mẫu trà tại tỉnh Sơn Đông (Trung Quốc) ghi nhận nồng độ fluoride dao động từ 31,2 đến 338 mg/kg, với 4,7% mẫu vượt mức giới hạn quy định 200 mg/kg của quốc gia này [5]. Mặc dù lượng tiêu thụ fluoride ước tính ở người trưởng thành trong nghiên cứu này dao động từ 0,655 đến 1,07 mg/ngày, nằm dưới mức dung nạp tối đa tạm thời 3,5 mg/ngày của Trung Quốc, nhưng việc kiểm soát nguồn dược liệu thô chưa qua chế biến chuẩn hóa luôn là một bài toán khó đối với người tiêu dùng tự do [5].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo mộc làm nước uống

Sai lầm lớn nhất của nhiều người dân là gộp chung khái niệm nước uống giải khát với nước sắc thảo mộc trị bệnh. Họ tin rằng thảo dược giải nhiệt càng đắng thì càng mát, uống càng nhiều nước sắc thì độc tố trong người càng được tống ra ngoài nhanh chóng. Đây là tư duy hoàn toàn sai lệch về mặt sinh lý học.

Cơ thể con người vốn đã có hệ thống lọc rửa tự nhiên hoạt động vô cùng tinh vi gồm gan, thận, phổi và da. Nước lọc tinh khiết chính là dung môi tốt nhất để các cơ quan này vận hành trơn tru. Khi thay thế nước lọc bằng nước sắc dây lõi tiền, người dùng vô tình bắt gan và thận phải làm việc quá tải để phân giải các chất tan trong dược liệu, lâu dần dễ dẫn đến rối loạn tiêu hóa, mệt mỏi và tổn thương tạng âm thầm.

Ai cần đặc biệt thận trọng với thảo mộc không rõ liều lượng?

Dây lõi tiền nói riêng và các loại cây thuốc sắc tự phát nói chung hoàn toàn không thích hợp để sử dụng tùy tiện cho các nhóm đối tượng nhạy cảm. Những người mắc bệnh lý mạn tính về gan, suy thận hoặc đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu tuyệt đối không được tự ý uống nước thảo mộc vì rất dễ xảy ra tương tác thuốc bất lợi.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng có chức năng chuyển hóa chưa hoàn thiện hoặc rất dễ bị tổn thương. Cho đến nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào cho phép nhóm đối tượng này sử dụng dây lõi tiền uống thay trà. Do đó, người dân cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc nào vào cơ thể để chữa bệnh.

Áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe đúng cách

Để duy trì cơ thể khỏe mạnh và tránh nguy cơ ngộ độc mạn tính, người dân nên thiết lập thói quen uống nước khoa học dựa trên những khuyến cáo y tế cơ bản.

  • Nước lọc đun sôi để nguội hoặc nước khoáng sạch vẫn là nguồn cấp nước chính yếu và an toàn nhất cho mọi hoạt động sống mỗi ngày.
  • Không tự ý thu hái cây cỏ, dây leo quanh vườn như dây lõi tiền để phơi khô sắc nước uống quanh năm suốt tháng khi không có chỉ định chuyên môn.
  • Nếu muốn sử dụng thảo mộc hỗ trợ sức khỏe, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, uống theo từng đợt ngắn ngày và phải có sự tư vấn của thầy thuốc về liều dùng cũng như cách phối hợp.
  • Lắng nghe cơ thể: khi xuất hiện các dấu hiệu như buồn nôn, cồn cào ruột, đau đầu hoặc nước tiểu đổi màu bất thường sau khi uống thảo mộc, cần dừng lại ngay và đi khám.

Uống nước sắc dây lõi tiền thay cho nước trà hằng ngày là thói quen thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy cơ gây hại cho gan, thận. Người dân cần loại bỏ tâm lý dùng cây cỏ thiên nhiên bừa bãi không kiểm soát liều lượng để bảo vệ sức khỏe lâu dài. Hãy duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước sạch và luôn hỏi ý kiến bác sĩ khi cần điều trị bất kỳ vấn đề sức khỏe nào.