Trong đời sống thường nhật, nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo mộc, thân dây leo mọc hoang trong tự nhiên để nấu nước uống giải nhiệt hoặc sắc thuốc trị các chứng đau nhức xương khớp, phong thấp. Nhiều trường hợp người dân truyền tai nhau tên gọi dân gian như "dây bánh nem" hay "hoàng đằng" rồi tự thu hái mà không nắm rõ đặc điểm nhận dạng. Sự mập mờ trong tên gọi địa phương cùng hình dạng thân leo xù xì dễ dẫn đến những vụ ngộ độc do nhầm lẫn thảo dược nguy hiểm.
Trên thực tế, cây hoàng đằng và các loại dây leo được gọi là dây bánh nem là những loài thực vật hoàn toàn khác biệt về cấu trúc hình thái học lẫn nhóm hoạt chất đặc trưng. Việc phân biệt chính xác từng loài thảo mộc trước khi sử dụng đóng vai trò then chốt nhằm ngăn chặn rủi ro ngộ độc hoặc dùng sai mục đích điều trị.
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về các loại dây leo
Người tiêu dùng vùng nông thôn và miền núi thường dựa vào kinh nghiệm truyền miệng để nhận biết thảo dược chữa phong thấp. Dây hoàng đằng và các loài dây leo khác thường bị cắt khúc, phơi khô thành những phiến gỗ tròn hoặc chẻ nhỏ, khiến các đặc điểm nguyên bản bị xóa nhòa. Khi khô, các phiến gỗ leo đều có màu nâu xám tương tự nhau, rất khó phân biệt bằng mắt thường.
Thực trạng thương mại dược liệu hiện nay cho thấy các nhà cung cấp đôi khi vô tình giao nhầm bộ phận cây hoặc định danh sai loài thảo mộc do nhầm lẫn trong khâu thu hái tự nhiên [1]. Sự thiếu kiểm soát nguồn gốc tại các chợ dược liệu dân sinh khiến người tiêu dùng dễ mua phải loài thay thế kém chất lượng hoặc thậm chí chứa độc tính, làm suy giảm hiệu quả điều trị và đe dọa sức khỏe [2, 5].
Nguyên tắc nhận dạng thực vật học: Từ cảm quan đến kính hiển vi
Để phân biệt các loài thực vật một cách chuẩn xác, giới khoa học dựa vào việc thẩm định mẫu đối chứng thực vật học (voucher specimens) [2, 3]. Đây là cơ sở cốt lõi để xác định nguồn gốc dược liệu nhằm tránh tình trạng gán sai dữ liệu hóa thực vật và dược lý cho loài khác [2].
Phương pháp truyền thống cơ bản bao gồm đánh giá cảm quan, hình thái vĩ mô và vi phẫu hiển vi [2, 3]. Quan sát vĩ mô tập trung vào kiểu sắp xếp lá như mọc so le, đối diện hoặc mọc vòng; hình thái phiến lá như hình elip, hình trứng, hình tim; cấu trúc cụm hoa như hình chữ thập, hình đầu, chùm, tán, bông; cùng đặc điểm hệ thống rễ cọc hay rễ chùm [3].
Khi thực vật đã bị cắt nhỏ thành phiến, vi phẫu giải phẫu cấu trúc mô trở thành công cụ quan trọng [3, 5]. Việc soi kính hiển vi giúp phân tích lỗ khí, lông che chở, mép thân và lá, cuống lá, gân chính, hệ thống mạch dẫn, vách tế bào chống biến dạng, ống tiết và các thể vùi tế bào [2]. Những chi tiết vi mô này cho phép phát hiện sự giả mạo, tạp nhiễm hoặc thay thế thảo dược [2].
Nghiên cứu khoa học về độ chính xác của các phương pháp định danh
Nhiều nghiên cứu đã chứng minh tầm quan trọng của các công cụ khoa học trong việc phân tách các loài thực vật tương đồng:
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2022 về loài thảo mộc Marantodes pumilum ghi nhận rằng việc thiếu mẫu đối chứng trong 10 bài báo đã dẫn tới việc không thể lặp lại kết quả thực nghiệm và gán sai dữ liệu dược tính [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các đặc điểm vi phẫu như lỗ khí, hệ thống mạch dẫn và vách tế bào cho phép phân biệt hiệu quả ba biến thể khác nhau của loài này và từng bộ phận dùng của cây [2].
Nghiên cứu công bố năm 2023 về loài Callicarpa stoloniformis thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) ở Đông Nam Trung Quốc cho thấy tầm quan trọng của hình thái học [4]. Loài mới này được phân biệt rõ với loài thân cận C. hainanensis nhờ dạng sống bò rạp độc đáo, có rễ bất định mọc ở các đốt, lá dạng màng và cấu trúc đài hoa hình chuông cụt nông [4]. Cấu tạo rễ bất định tại các mắt đốt là dấu hiệu chẩn đoán sinh học đặc trưng giúp nhận diện [4].
Một nghiên cứu năm 2019 về phương pháp mã vạch DNA hai bậc (two-tiered DNA barcoding) trên 22 mẫu thực vật dược liệu được thẩm định đã ghi nhận độ chính xác tuyệt đối đạt 100% và độ tin cậy đạt 1,0 [5]. Phương pháp sinh học phân tử này có khả năng phân biệt chắc chắn giữa các loài có mối quan hệ họ hàng gần hoặc xa ngay cả khi dược liệu đã bị băm nhỏ, trộn lẫn hoặc nghiền thành bột [5, 6].
Nghiên cứu công bố năm 2025 về chi thực vật Aquilaria (trầm hương) chỉ ra rằng khi dùng đơn lẻ từng đoạn gen mã vạch như ITS, matK, psbA-trnH, hay rbcL, độ chính xác trong định danh loài chỉ dao động từ 60% đến 85% [6]. Tuy nhiên, khi kết hợp ba chỉ thị phân tử gồm ITS2, psbA-trnH và matK, khả năng phân biệt chính xác ở cấp độ loài đã đạt 100% [6].
Phân tích hóa học và dấu vân tay chuyển hóa
Bên cạnh giải phẫu học và sinh học phân tử, phương pháp hóa trắc lượng (chemometrics) kết hợp chuyển hóa học (metabolomics) đóng vai trò then chốt trong kiểm tra chất lượng thảo dược [7]. Các mô hình thống kê thăm dò không giám sát như phân tích thành phần chính (PCA), phân tích cụm thứ bậc (HCA) và các mô hình có giám sát như SIMCA, PLS-DA được áp dụng rộng rãi để phân loại và phát hiện gian lận hóa học [7].
Mô hình PCA kết hợp SIMCA đặc biệt hữu ích khi phân tích các mẫu thảo mộc chưa biết rõ thành phần hóa học [7]. Nhờ công cụ này, những loài thực vật giống hệt nhau về mặt hình thái học bên ngoài vẫn có thể được phân tách rõ ràng dựa trên kiểu hóa học (chemotype), cách thức sơ chế hoặc nguồn gốc xuất xứ địa lý [7]. Các kỹ thuật như sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) hay sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao giúp tạo dấu vân tay hóa học đặc trưng cho từng loại thảo mộc [1].
Mỗi bộ phận của cây và từng dạng chiết xuất khác nhau sẽ mang thành phần hóa thực vật và tác động dược lý khác nhau hoàn toàn [2]. Do đó, việc tự ý thay thế các loại dây leo dựa trên cảm tính rất dễ dẫn đến việc tiếp nạp các chất không mong muốn vào cơ thể.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược thân leo
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là tin rằng mọi loại dây leo rừng có vị đắng đều có công dụng chữa phong thấp tương tự nhau. Trên thực tế, cấu trúc hóa học giữa các họ thực vật leo khác biệt hoàn toàn. Việc dùng nhầm một loài dây leo có độc tính để ngâm rượu hay đun sắc có thể gây tổn thương gan, thận cấp tính.
Một hiểu lầm khác là cho rằng các loại cây dại mọc tự nhiên là nguồn thức ăn hoặc dược liệu hoàn hảo không có nhược điểm. Một nghiên cứu công bố năm 2025 trên quần thể đười ươi Borneo (Pongo pygmaeus wurmbii) tại Indonesia theo dõi thói quen ăn uống suốt 18 năm đối với loài dây leo Bowringia callicarpa [8]. Mặc dù lá non của loài dây leo này cung cấp nguồn năng lượng và đạm dồi dào, tỷ lệ năng lượng phi protein so với protein lại cực kỳ thấp, khiến nó trở thành một nguồn dinh dưỡng mất cân bằng nếu tiêu thụ quá mức [8]. Điều này chứng minh rằng thảo mộc tự nhiên luôn có những giới hạn sinh học nhất định và không thể dùng tùy tiện.
Ngoài ra, nhiều người tin rằng mắt thường của người đi rừng có thể nhận dạng chuẩn 100% mọi khúc gỗ thảo dược đã phơi khô. Thực tế, ngay cả các chuyên gia phân loại thực vật cũng cần phối hợp nhiều phương pháp từ hình thái, vi phẫu đến mã vạch DNA và phân tích hóa học để đưa ra kết luận chính xác [3, 5, 8].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Các dữ liệu nghiên cứu khoa học nêu trên tập trung vào các phương pháp chuẩn hóa, định danh thực vật học và chưa cung cấp thử nghiệm lâm sàng trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú hay trẻ nhỏ. Do đó, phụ nữ có thai và đang cho con bú tuyệt đối không được tự ý sử dụng các loại nước sắc từ thân dây leo không rõ nguồn gốc.
Người có bệnh nền về gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tây y cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào. Nguy cơ tương tác thuốc hoặc tích lũy các chất chuyển hóa lạ từ dược liệu bị định danh sai có thể gây nguy hiểm nghiêm trọng đến tính mạng [1, 5].
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn
Người tiêu dùng không nên tự ý thu hái các loại dây leo mọc hoang trong tự nhiên hoặc mua các loại rễ cây, phiến gỗ thái lát không có nhãn mác tại các quầy hàng trôi nổi. Khi mua thảo dược khô, hãy lựa chọn các cơ sở đông dược uy tín, có nguồn gốc được kiểm định theo quy chuẩn thực hành sản xuất tốt (GMP) và tài liệu thẩm định loài rõ ràng [1].
Nếu cần sử dụng dược liệu hỗ trợ xương khớp, người dùng cần tuân thủ liều lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc hoặc chuyên gia y tế, không tự ý tăng liều hay phối hợp nhiều loại dây leo với nhau. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau bụng, buồn nôn, chóng mặt sau khi uống nước lá hay thảo dược thân leo, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất.
Việc phân biệt dây bánh nem và cây hoàng đằng đòi hỏi kiến thức chuyên môn sâu về hình thái học, vi phẫu mô và dấu vân tay hóa học chứ không thể dựa vào cảm quan thông thường. Người tiêu dùng hãy trở thành người sử dụng thảo dược thông thái, luôn kiểm tra nguồn gốc rõ ràng và lắng nghe tư vấn y khoa để bảo vệ sức khỏe bản thân cùng gia đình.
