Dùng kem chống nắng thường xuyên có gây thiếu hụt vitamin D?

Nhiều người bước ra khỏi nhà vào mỗi buổi sáng với một lớp kem chống nắng dày trên mặt và cổ. Thói quen chăm sóc da này được duy trì đều đặn nhằm ngăn ngừa nguy cơ lão hóa sớm và ung thư da. Tuy nhiên, nỗi lo ngại về việc làn da không thể hấp thụ đủ ánh nắng để tự tổng hợp vitamin D cũng bắt đầu xuất hiện.

Thực tế, câu trả lời trực tiếp là việc bôi kem chống nắng hàng ngày không gây thiếu hụt vitamin D ở phần lớn người khỏe mạnh trong điều kiện sinh hoạt bình thường. Mặc dù các màng lọc chống nắng được thiết kế để ngăn chặn tia cực tím B (UVB) đi vào tế bào biểu bì, cách sử dụng trong đời sống thực tế hiếm khi triệt tiêu hoàn toàn khả năng tổng hợp vi chất này của cơ thể.

Cơ chế tác động của tia UVB và rào cản từ kem chống nắng

Quá trình tự tổng hợp vitamin D của con người phụ thuộc trực tiếp vào năng lượng từ tia cực tím B trong ánh nắng mặt trời. Khi tia UVB chiếu xuyên qua các lớp biểu bì, tiền chất 7-dehydrocholesterol (7-DHC) sẽ được chuyển hóa thành tiền vitamin D3 ^[1]. Sau đó, qua các bước chuyển hóa tiếp theo ở gan và thận, cơ thể mới tạo ra dạng hoạt động hoàn chỉnh của vitamin D để hỗ trợ hấp thu canxi và duy trì cấu trúc xương.

Bất kỳ yếu tố nào ngăn cản hoặc hấp thu bớt năng lượng UVB trước khi chạm tới tiền chất 7-DHC đều làm suy giảm sản lượng tiền vitamin D3 được sinh ra ^[1]. Sắc tố melanin tự nhiên ở những người có làn da sẫm màu hoạt động như một loại kem chống nắng nội sinh rất hiệu quả trong việc hấp thu tia UVB ^[1]. Do đó, người có da tối màu thường cần thời gian phơi nắng dài hơn người có da sáng màu ở cùng vĩ độ để tạo ra một lượng vitamin D tương đương ^[1]. Bên cạnh đó, các trang phục che kín toàn bộ cơ thể theo văn hóa cũng là nguyên nhân khiến cả trẻ em lẫn người lớn đối mặt với nguy cơ thiếu hụt vi chất này ngay tại những khu vực có lượng ánh nắng dồi dào ^[1].

Đối với các sản phẩm bảo vệ da, các chất chống nắng vô cơ như kẽm oxit (zinc oxide) và titan oxit (titanium oxide) hoạt động như một hàng rào vật lý phổ rộng ngăn cản phổ tác động của tia cực tím ^[2]. Hàng rào này làm suy giảm tổng lượng bức xạ UV truyền qua bề mặt da, từ đó có thể tác động trực tiếp đến khả năng sản sinh vitamin D ở biểu bì ^[2].

Góc nhìn từ phòng thí nghiệm: Khi kem chống nắng ngăn chặn UVB tối đa

Trong môi trường thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt, kem chống nắng thể hiện khả năng ức chế chuyển hóa vitamin D rất rõ rệt. Một số thử nghiệm nhân tạo ghi nhận việc bôi kem chống nắng đã triệt tiêu hoàn toàn quá trình tạo ra vitamin D3 hoặc 25(OH)D sau khi da tiếp xúc với tia UV không phải từ mặt trời ^[1].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2012 đã đánh giá mối liên hệ giữa độ dày lớp kem chống nắng vô cơ chỉ số SPF 8 và sự gia tăng vitamin D máu ở 37 tình nguyện viên có làn da sáng màu ^[3]. Các tình nguyện viên được bôi kem chống nắng ở khoảng 25% diện tích cơ thể vùng ngực và lưng với các liều lượng độ dày khác nhau gồm 0 mg/cm2, 0,5 mg/cm2, 1 mg/cm2, 1,5 mg/cm2 và 2 mg/cm2 ^[3]. Sau đó, họ được chiếu một liều UVB cố định tương đương 3 liều đỏ da tiêu chuẩn (SED), lặp lại 4 lần cách nhau từ 2 đến 3 ngày ^[3]. Kết quả cho thấy nồng độ 25(OH)D trong huyết thanh tăng theo cấp số nhân khi độ dày của lớp kem chống nắng giảm đi ^[3]. Ở mọi liều bôi mỏng hơn, nồng độ vitamin D đều tăng lên có ý nghĩa thống kê sau chiếu xạ, ngoại trừ nhóm bôi đủ độ dày chuẩn 2 mg/cm2 là không ghi nhận sự gia tăng có ý nghĩa thống kê ^[3]. Thử nghiệm này kết luận khi lượng kem chống nắng được bôi đúng theo khuyến cáo 2 mg/cm2, quá trình tổng hợp vitamin D qua da có thể bị chặn đứng ^[3].

Năm 2017, một nghiên cứu thực nghiệm khác đã đo lường tác động của kem chống nắng SPF 50+ trên các diện tích cơ thể khác nhau sau một lần chiếu tia UVB dải hẹp ^[4]. Nghiên cứu chia các tình nguyện viên thành 4 nhóm theo tỷ lệ diện tích bề mặt cơ thể được chiếu xạ: nhóm 9% (vùng đầu và bàn tay), nhóm 23% (vùng đầu, bàn tay và cánh tay), nhóm 50% (đầu, bàn tay, cánh tay và chân) và nhóm 96% (toàn bộ cơ thể) ^[4]. Kết quả ghi nhận kem chống nắng làm giảm lượng vitamin D biểu bì lần lượt là 83%, 88,3%, 75,7% và 92,5% ở 4 nhóm ^[4]. Tuy nhiên, nồng độ 25(OH)D3 dạng lưu hành trong máu chỉ giảm lần lượt 13,2%, 10,5%, 7,7% và 10,4% ^[4]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng việc sử dụng kem chống nắng trong thời gian ngắn chỉ ảnh hưởng tối thiểu đến lượng vitamin D tuần hoàn và khó làm tăng nguy cơ loãng xương, có thể do cơ thể đã huy động tiền chất từ một nguồn nội sinh khác khi da bị cản trở ^[4].

Bằng chứng từ đời sống thực tế: Vì sao kết quả lại khác biệt?

Trái ngược với điều kiện lý tưởng trong phòng thí nghiệm, các nghiên cứu cộng đồng trong đời sống thực tế lại cho thấy bức tranh hoàn toàn khác. Việc bôi kem chống nắng thông thường ngoài đời thực không đạt được hiệu quả ngăn chặn tuyệt đối do người dùng khó thoa đủ lượng quy chuẩn hoặc không bôi phủ kín toàn bộ cơ thể ^[2]. Thói quen bôi không đủ lượng khuyến cáo này làm giảm chỉ số chống nắng SPF thực tế trên da ^[2].

Một khảo sát dịch tễ học diện rộng đại diện quốc gia tại Mỹ trên 5.920 người trưởng thành đã phân tích mối liên hệ giữa các hành vi bảo vệ khỏi ánh nắng và nồng độ 25(OH)D huyết thanh ^[2]. Kết quả cho thấy các hành vi như ở trong bóng râm và mặc áo dài tay có mối liên quan rõ rệt với tình trạng giảm nồng độ 25(OH)D và thiếu hụt vitamin D, đặc biệt là ở người da trắng ^[2]. Trái lại, hành vi đội mũ và bôi kem chống nắng thông thường không liên quan có ý nghĩa thống kê đến tình trạng thiếu hụt vitamin D ^[2]. Đáng chú ý, việc sử dụng kem chống nắng có chỉ số SPF cao làm tăng nguy cơ thiếu hụt vitamin D gấp 2 lần, dù con số này chỉ tiệm cận chứ chưa đạt ngưỡng ý nghĩa thống kê ^[2]. Ở nhóm người da sẫm màu như người gốc Tây Ban Nha và người da đen, mối liên hệ giữa các biện pháp che chắn và nồng độ vitamin D yếu hơn nhiều vì sắc tố melanin tự nhiên đã là một rào cản ngăn tia UV rất mạnh ^[2].

Một nghiên cứu thực địa khác theo dõi 79 tình nguyện viên khỏe mạnh người Ba Lan trong kỳ nghỉ cho thấy cơ thể họ vẫn sản xuất ra một lượng vitamin D đáng kể dù có sử dụng kem chống nắng ^[1].

Tại Kuwait, một khảo sát năm 2012 trên 1.044 người trưởng thành cho thấy 80% đối tượng có kiến thức đầy đủ về tác hại cũng như lợi ích của ánh nắng và thường xuyên bôi kem chống nắng ^[5]. Khi tiến hành xét nghiệm máu trên 150 tình nguyện viên bôi kem chống nắng liên tục ít nhất 2 năm và 150 người chưa từng dùng kem chống nắng có độ tuổi, giới tính và loại da tương đương, tỷ lệ thiếu hụt vitamin D lần lượt là 60,67% và 54,67% ^[5]. Sự khác biệt giữa hai nhóm này không có ý nghĩa thống kê, phản ánh tình trạng thiếu hụt vitamin D diễn ra phổ biến trong cộng đồng bất kể họ có dùng kem chống nắng hay không ^[5].

Tuy vậy, những ghi nhận về việc kem chống nắng làm giảm nồng độ vi chất vẫn tồn tại trong một số hoàn cảnh đặc thù. Một nghiên cứu sơ bộ từ năm 1988 trên 20 người dùng chất chống nắng axit p-aminobenzoic (PABA) dài hạn và 20 người đối chứng cùng độ tuổi, mức phơi nắng đã ghi nhận nồng độ 25-hydroxyvitamin D ở nhóm dùng PABA thấp hơn đáng kể: 40,2 nmol/L so với 91,3 nmol/L ^[6]. Tình trạng thiếu hụt vi chất dưới mức 20 nmol/L xuất hiện ở 2 người dùng PABA và không có ở nhóm đối chứng ^[6].

Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2023 trên 376 trẻ em khỏe mạnh từ 0 đến 18 tuổi vào mùa đông ghi nhận nồng độ 25(OH)D trung bình là 15,32 ng/mL ^[7]. Nhóm trẻ em có nồng độ vitamin D đạt mức đầy đủ có tỷ lệ sử dụng kem chống nắng thấp hơn nhóm trẻ bị thiếu hụt hoặc không đủ vi chất ^[7]. Tình trạng thiếu hụt vitamin D ở trẻ em mùa đông có liên quan đến việc dùng kem chống nắng, tuổi tác, giới tính và trang phục truyền thống ^[7].

Đồng thuận của các tổ chức y tế quốc tế

Để giải tỏa sự mâu thuẫn giữa các thử nghiệm sinh học và dữ liệu lâm sàng, năm 2017, một hội đồng quốc tế gồm 13 chuyên gia thuộc các lĩnh vực nội tiết, da liễu, sinh học quang học, dịch tễ học và nhân học sinh học đã họp bàn và đưa ra bản đồng thuận công bố năm 2019 ^[8]. Mục tiêu nồng độ 25(OH)D huyết thanh được hội đồng thống nhất cho mọi cá nhân là từ 50 nmol/L trở lên ^[8].

Hội đồng chuyên gia kết luận rằng các loại kem chống nắng phổ rộng có khả năng ngăn ngừa ban đỏ cháy nắng không gây ảnh hưởng đến tình trạng vitamin D ở cộng đồng người khỏe mạnh ^[8]. Việc bôi kem chống nắng hàng ngày hay khi tham gia các hoạt động giải trí ngoài trời không làm suy giảm khả năng tổng hợp vitamin D, ngay cả khi sản phẩm được bôi trong các điều kiện tối ưu ^[8]. Việc sử dụng hợp lý kem chống nắng phổ rộng hàng ngày với khả năng bảo vệ cao trước tia UVA hoàn toàn không làm suy giảm mức vitamin D ở người bình thường ^[8].

Những nhóm đối tượng cần theo dõi nồng độ vitamin D

Mặc dù kem chống nắng an toàn với người khỏe mạnh nói chung, một số nhóm đối tượng cụ thể vẫn cần sự chú ý đặc biệt từ các chuyên gia y tế:

Người mắc các rối loạn nhạy cảm với ánh sáng là đối tượng buộc phải áp dụng các biện pháp bảo vệ da nghiêm ngặt và triệt để ^[8]. Hội đồng chuyên gia khuyến cáo việc sàng lọc nồng độ vitamin D và chỉ định bổ sung vi chất nên được ưu tiên thực hiện cho nhóm đối tượng đặc thù này ^[8].

Trẻ em và thanh thiếu niên vào mùa đông cũng là nhóm có nguy cơ cao suy giảm nồng độ vitamin D trong máu ^[7]. Trong nghiên cứu năm 2023, trẻ gái và lứa tuổi vị thành niên có tỷ lệ thiếu hụt và không đủ vi chất cao hơn so với trẻ nhỏ và bé trai ^[7]. Việc bổ sung vitamin D được khuyến nghị cho trẻ em, đặc biệt là trong suốt mùa đông lạnh giá ^[7].

Những cá nhân thường xuyên che phủ cơ thể bằng trang phục truyền thống kín kẽ hoặc có thói quen liên tục tìm bóng râm và mặc áo dài tay cần thận trọng hơn cả ^[1], ^[2]. Nghiên cứu diện rộng cho thấy hành vi mặc áo dài tay và đứng trong bóng mát có mối liên hệ mật thiết với nồng độ 25(OH)D thấp hơn so với việc chỉ đơn thuần bôi kem chống nắng ^[2]. Ngoài ra, những người có làn da sẫm màu tự nhiên cần thời gian tiếp xúc ánh nắng dài hơn để tạo ra lượng vi chất tương đương người da sáng ^[1].

Hướng dẫn sử dụng kem chống nắng an toàn và duy trì vi chất

Để đạt được sự cân bằng giữa việc bảo vệ làn da khỏi các tổn thương ác tính và duy trì đủ lượng vitamin D cho hệ xương, bạn có thể thực hiện theo các hướng dẫn sau:

Người khỏe mạnh nên tiếp tục thói quen thoa kem chống nắng phổ rộng bảo vệ cả tia UVA và UVB mỗi ngày trước khi ra ngoài ^[8]. Không nên vì lo ngại thiếu hụt vi chất mà từ bỏ hoàn toàn thói quen bảo vệ da trước bức xạ mặt trời, vốn là yếu tố chính gây tổn thương tế bào và ung thư da ^[5].

Thực tế lượng kem chống nắng mà mọi người bôi thường mỏng hơn ngưỡng chuẩn 2 mg/cm2 trong thử nghiệm ^[3]. Khi lớp màng chống nắng mỏng hơn, lượng tia UVB xuyên qua biểu bì vẫn đủ để kích hoạt chu trình tạo vitamin D tự nhiên mà không làm mất đi hoàn toàn lợi ích phòng ngừa tổn thương da ^[3].

Bên cạnh ánh nắng, cơ thể có thể nhận vitamin D thông qua chế độ ăn uống hàng ngày từ các nguồn thực phẩm đa dạng hoặc các chế phẩm bổ sung theo chỉ dẫn của nhân viên y tế ^[8], ^[7]. Khi nghi ngờ bản thân có biểu hiện thiếu hụt vi chất hoặc thuộc nhóm có nguy cơ cao, người dân nên tham khảo ý kiến bác sĩ để làm xét nghiệm định lượng và nhận đơn bổ sung phù hợp thay vì tự ý cắt giảm các biện pháp bảo vệ da ^[8].

Việc sử dụng kem chống nắng thường xuyên không phải là nguyên nhân chính dẫn đến suy giảm vitamin D ở người khỏe mạnh ^[8]. Hãy yên tâm duy trì thói quen thoa kem chống nắng đúng cách, kết hợp lối sống khoa học và tham vấn ý kiến bác sĩ khi cần thiết để bảo vệ toàn diện cả làn da lẫn sức khỏe hệ xương.