Dùng móng mèo giảm đau viêm khớp: Bằng chứng nói gì?

Đau nhức do thoái hóa khớp gối là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều người lớn tuổi, khiến việc đi lại và sinh hoạt hàng ngày trở nên khó khăn. Trước tâm lý e ngại tác dụng phụ của thuốc giảm đau tây y khi dùng kéo dài, không ít người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên. Trong số đó, cây móng mèo đang được chia sẻ nhiều trên mạng xã hội như một biện pháp giảm đau khớp hiệu quả.

Liệu thảo dược này có thực sự giúp đẩy lùi cơn đau thoái hóa khớp như lời đồn? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, bằng chứng lâm sàng vẫn chưa đủ để đưa ra câu trả lời khẳng định. Dù được sử dụng rộng rãi, hiệu quả thực tế của móng mèo trong điều trị thoái hóa khớp gối vẫn chưa được các nghiên cứu đạt chuẩn y khoa xác nhận.

Cây móng mèo là gì?

Cây móng mèo, tên khoa học là Uncaria tomentosa (thuộc họ Thiến thảo - Rubiaceae), là một loài dây leo thân gỗ có nguồn gốc từ rừng nhiệt đới Amazon thuộc Peru và các vùng nhiệt đới lân cận ^[1], ^[2]. Tên gọi của cây bắt nguồn từ những chiếc gai cong hình móc câu mọc dọc thân, trông giống móng vuốt của loài mèo.

Từ hàng thế kỷ trước, các bộ tộc bản địa vùng Amazon đã sử dụng loài cây này như một phương thuốc tự nhiên cho nhiều vấn đề sức khỏe ^[1], ^[3]. Ngày nay, móng mèo trở thành một trong những sản phẩm chăm sóc sức khỏe tự nhiên phổ biến tại Bắc Mỹ và châu Âu ^[3]. Các chế phẩm thương mại thường có nguồn gốc từ vỏ hoặc lá của cây, được bào chế dưới dạng viên nang, cao chiết hoặc trà khô ^[4], ^[5].

Cơ chế tác động được ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Nhiều giả thuyết cho rằng cây móng mèo có khả năng giảm đau nhờ đặc tính chống viêm và điều hòa miễn dịch ^[1], ^[2]. Các nghiên cứu trong ống nghiệm ghi nhận chiết xuất từ thảo dược này có khả năng ức chế phản ứng viêm cấp tính mạnh mẽ ^[3]. Những hoạt tính chống viêm, bảo vệ tế bào và kích thích miễn dịch này được cho là có liên quan đến các hợp chất alkaloid oxindole dạng bốn vòng (tetracyclic) hoặc năm vòng (pentacyclic) ^[1], ^[4].

Bên cạnh đó, các nhà khoa học phát hiện chiết xuất lá và vỏ cây móng mèo có khả năng tích hợp vào lớp màng đơn ưa nước bên ngoài của hồng cầu người ^[5]. Hoạt động này làm giảm độ lỏng lẻo của màng và tăng độ nhớt bên trong tế bào, từ đó bảo vệ hồng cầu trước tác hại của stress oxy hóa ^[5]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cũng ghi nhận sự tích hợp này làm tăng tính nhạy cảm thẩm thấu của hồng cầu ^[5].

Ngoài tác dụng chống oxy hóa, chiết xuất cồn và nước của thảo mộc còn ảnh hưởng đến sự điều hòa miễn dịch. Một nghiên cứu trên tế bào chỉ ra rằng nước sắc lá móng mèo làm giảm dạng hoạt động của phân tử truyền tín hiệu viêm NF-kappaB trong tế bào khối u ^[4]. Dù vậy, những cơ chế này chỉ diễn ra ở cấp độ phân tử hoặc trên tế bào biệt lập trong môi trường nhân tạo, chưa phản ánh đầy đủ phản ứng của khớp gối sống.

Bằng chứng lâm sàng: Nghiên cứu nói gì?

Để đánh giá một phương pháp điều trị có giá trị thực tế hay không, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên người là tiêu chuẩn vàng. Đối với thoái hóa khớp gối, các dữ liệu khoa học thực tế hiện nay đặt ra dấu hỏi lớn về tính hiệu quả của cây móng mèo.

Tài liệu tổng quan khoa học năm 2017 khẳng định rằng mặc dù có các báo cáo ghi nhận bệnh thoái hóa khớp và viêm khớp dạng thấp có cải thiện khi dùng Uncaria tomentosa, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng hay nghiên cứu kết quả lâm sàng nào trên người được công bố cho đến thời điểm đó ^[1]. Các đồn đoán về công dụng giảm đau chủ yếu xuất phát từ trải nghiệm dân gian truyền miệng hoặc các ghi nhận lẻ tẻ, không có nhóm chứng đối chiếu khoa học ^[1].

Trong khi đó, hầu hết các nghiên cứu thực nghiệm nghiêm ngặt về thảo dược này lại tập trung vào các mô hình bệnh học khác, chẳng hạn như miễn dịch trên chuột hoặc tiêu diệt tế bào ung thư.

Một nghiên cứu năm 2011 trên chuột đực C57BL/6 bị tiểu đường qua trung gian miễn dịch do tiêm MLDS (40 mg/kg) đã dùng chiết xuất cồn-nước của cây móng mèo ở liều từ 10 đến 400 mg/kg đường uống trong 21 ngày ^[2]. Kết quả cho thấy các liều từ 50 đến 400 mg/kg làm giảm đáng kể mức đường huyết và tỷ lệ mắc bệnh tiểu đường ^[2]. Ở liều 400 mg/kg, chuột có số lượng đảo tụy nguyên vẹn cao hơn và ức chế đáng kể tình trạng viêm đảo tụy phá hủy ^[2]. Liều 100 đến 400 mg/kg giúp bảo tồn các tế bào T CD4(+) và CD8(+), đồng thời tăng sinh tế bào T điều hòa CD4(+)CD25(+)Foxp3(+) và tăng các cytokine như IL-4, IL-5 ^[2].

Một nghiên cứu khác vào năm 2021 thử nghiệm tác dụng của Uncaria tomentosa trên tế bào khối u hắc tố chuột B16-BL6 ^[3]. Chiết xuất cồn và dung dịch đệm phosphat (PBS) từ cây giúp giảm tới 80% mức độ phát triển của tế bào ung thư trong ống nghiệm so với đối chứng ^[3]. Khi tiêm vào chuột C57/bl mang khối u, các chiết xuất giúp giảm 59 ± 13% trọng lượng khối u và giảm 40 ± 9% kích thước khối u, đồng thời làm giảm chỉ dấu tăng sinh tế bào Ki-67 và giảm xâm nhập của tế bào T vào khối u ^[3].

Tương tự, nghiên cứu năm 2017 kiểm tra dịch sắc lá cây móng mèo không chứa alkaloid bốn vòng trên tế bào ung thư gan HepG2 và tế bào nguyên bào sợi da người bình thường NHDF ^[4]. Dịch chiết làm tăng sản sinh gốc oxy hóa (ROS), giảm nồng độ GSH và kích hoạt caspase-3, caspase-7 gây chết tế bào ở dòng ung thư nhưng không gây độc cho tế bào lành NHDF ^[4].

Các thử nghiệm trên chứng minh chiết xuất móng mèo có hoạt tính sinh học đa dạng trên mô hình động vật và tế bào nuôi cấy ^[2], ^[3], ^[4]. Tuy nhiên, kết quả từ chuột hoặc đĩa petri không thể suy diễn nguyên vẹn lên cấu trúc sụn và màng hoạt dịch của khớp gối người. Sự thiếu vắng các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về thoái hóa khớp gối khiến việc kết luận móng mèo giúp giảm đau khớp là thiếu cơ sở khoa học.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng móng mèo

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng kinh nghiệm dân gian với hiệu quả điều trị đã được kiểm chứng. Cây móng mèo từng được các nền y học cổ truyền dùng để chữa viêm khớp, hen suyễn, viêm loét dạ dày và các bệnh nhiễm trùng ^[3], ^[5]. Tuy nhiên, lịch sử dùng lâu đời chỉ là gợi ý ban đầu để nghiên cứu, không thể thay thế cho các bằng chứng lâm sàng hiện đại ^[1].

Một sai lầm khác là xem cây móng mèo như một loại "thần dược" có thể phục hồi sụn khớp hay đảo ngược tiến trình thoái hóa. Thoái hóa khớp gối là một bệnh lý mạn tính phức tạp, liên quan đến sự suy thoái cơ học của sụn và quá trình viêm mạn tính. Móng mèo không chứa các thành phần cấu tạo nên đệm sụn và không có bằng chứng nào chứng minh khả năng tái tạo khớp ^[1].

Nhiều người cũng tin rằng các sản phẩm thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy tiện. Thực tế, bất kỳ hoạt chất thực vật nào có hoạt tính sinh học mạnh mẽ đều tiềm ẩn nguy cơ tác động lên các hệ cơ quan khác trong cơ thể ^[2], ^[5].

Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Do thiếu các dữ liệu an toàn lâu dài trên người, nhiều nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng. Đầu tiên là những người mắc các bệnh tự miễn. Các nghiên cứu đã chỉ ra cây móng mèo có hoạt tính điều hòa và kích thích miễn dịch, làm thay đổi số lượng tế bào T và cytokine ^[1], ^[2]. Sự can thiệp này có thể làm thay đổi phản ứng miễn dịch ngoài tầm kiểm soát ^[1], ^[2].

Những người mắc các rối loạn về máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật cũng cần lưu ý. Móng mèo có ảnh hưởng nhất định lên tính thấm và hình thái màng tế bào hồng cầu ^[5]. Hơn nữa, việc sử dụng các chế phẩm thảo dược chưa rõ liều lượng có thể gây tương tác phức tạp với các thuốc điều trị chuyển hóa và kháng viêm khác.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em tuyệt đối không nên tự ý dùng các chất bổ sung chứa móng mèo do chưa có nghiên cứu chứng minh độ an toàn trên các đối tượng này. Người bệnh mạn tính đang dùng thuốc theo đơn phải trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ loại thảo dược nào.

Lời khuyên thực tế cho người thoái hóa khớp gối

Thay vì trông chờ vào những loại thảo dược chưa rõ ràng về mặt bằng chứng lâm sàng, người bị thoái hóa khớp gối nên áp dụng các giải pháp đã được y học kiểm chứng. Duy trì cân nặng hợp lý là ưu tiên hàng đầu nhằm giảm tải áp lực trọng trường đè lên bề mặt sụn khớp gối.

Bên cạnh đó, việc tập luyện nhẹ nhàng như bơi lội, đạp xe hoặc các bài tập tăng cường sức mạnh cơ đùi trước giúp giữ vững khớp gối và giảm các đợt đau tái phát. Chế độ dinh dưỡng nên bổ sung đa dạng thực phẩm tự nhiên giàu chất chống oxy hóa, uống đủ nước và hạn chế các chất kích thích.

Khi cơn đau khớp gối xuất hiện dai dẳng hoặc sưng tấy, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám, chụp chiếu và nhận đơn thuốc chuẩn y khoa. Việc tự ý tìm mua các loại thực phẩm chức năng móng mèo đắt tiền không chỉ gây tốn kém mà còn có thể làm lỡ mất thời điểm can thiệp điều trị tốt nhất.

Cây móng mèo là một vị thuốc dân gian thú vị với nhiều hoạt tính sinh học đang được khám phá trong phòng thí nghiệm ^[1], ^[3]. Tuy nhiên, đối với bệnh thoái hóa khớp gối, bằng chứng lâm sàng hiện nay vẫn chưa đủ để coi đây là một liệu pháp điều trị đáng tin cậy ^[1]. Người bệnh cần giữ thái độ tỉnh táo, ưu tiên lối sống lành mạnh và tuân thủ chặt chẽ chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.