Nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn cải thiện sức đề kháng và giảm nguy cơ mắc bệnh. Trong số đó, cây móng mèo (Uncaria tomentosa), một loài dây leo có nguồn gốc từ rừng Amazon, nổi lên như một vị thuốc hỗ trợ miễn dịch phổ biến [2, 5].

Dù được quảng cáo rộng rãi, các bằng chứng hiện tại cho thấy chiết xuất móng mèo có tác động điều hòa miễn dịch và chống viêm, nhưng phần lớn dữ liệu mới dừng lại ở mức tế bào và mô hình động vật thí nghiệm, chưa có đủ bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người để khẳng định khả năng "tăng miễn dịch" đại trà.

Dược liệu móng mèo và cơ chế tác động

Móng mèo (Uncaria tomentosa) thuộc họ Rubiaceae, vốn được người dân bản địa Peru sử dụng hàng thập kỷ qua để hỗ trợ điều trị các chứng viêm nhiễm khác nhau [2, 5]. Về mặt sinh học, chiết xuất từ loài cây này được ghi nhận sở hữu các đặc tính chống oxy hóa, hỗ trợ sửa chữa DNA và ức chế các phản ứng viêm [1].

Tại mức độ tế bào, cơ chế miễn dịch của thảo dược này liên quan mật thiết đến việc kiểm soát tín hiệu nội bào và sản xuất cytokine. Một nghiên cứu công bố năm 2007 cho thấy chiết xuất móng mèo tác động trực tiếp lên dòng tế bào đơn nhân THP-1 của người [1]. Chiết xuất này ức chế con đường truyền tín hiệu MAP kinase, làm giảm quá trình phosphoryl hóa hai thụ thể truyền tin quan trọng là ERK1/2 và MEK1/2 phụ thuộc vào liều lượng [1].

Đặc biệt, sự can thiệp vào con đường MAP kinase dẫn đến phản ứng trái ngược giữa hai cytokine gây viêm then chốt. Cụ thể, chiết xuất làm tăng biểu hiện của interleukin-1 beta (IL-1beta) gấp 2,4 lần, nhưng lại ức chế biểu hiện của yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) tới 5,5 lần trên các tế bào được kích thích bởi LPS [1]. Do TNF-alpha là yếu tố trung gian quan trọng của phản ứng viêm và miễn dịch, việc ức chế chất này cho thấy thảo dược thiên về điều hòa và dập tắt phản ứng viêm hơn là kích thích miễn dịch đơn thuần [1].

Tác động kéo dài tuổi thọ tế bào bạch cầu

Một trong những thắc mắc lớn nhất là liệu chiết xuất móng mèo có giúp cơ thể sản sinh thêm bạch cầu hay không. Câu trả lời đã được làm rõ một phần thông qua nghiên cứu thực nghiệm in vivo trên động vật công bố năm 2003 sử dụng dịch chiết nước nóng mang tên C-Med 100 [2].

Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã cho chuột uống nước pha C-Med 100 và ghi nhận số lượng tế bào lá lách tăng lên tùy theo liều dùng [2]. Đáng chú ý, tỷ lệ các loại tế bào miễn dịch chính gồm tế bào B, tế bào T, tế bào diệt tự nhiên (NK), bạch cầu hạt và tế bào lympho ghi nhớ vẫn giữ ở mức bình thường [2]. Cấu trúc mô học của lách không hề bị biến đổi hay tổn thương ngay cả sau thời gian can thiệp kéo dài [2].

Khi ngừng cho chuột sử dụng C-Med 100, lượng tế bào lách đã trở lại mức bình thường trong vòng bốn tuần [2]. Các phân tích chuyên sâu cho thấy sự gia tăng bạch cầu không bắt nguồn từ việc tủy xương tăng sản sinh tế bào gốc hay tích tụ tế bào non từ tuyến ức [2]. Thay vào đó, qua các thí nghiệm truyền tế bào, thảo dược này giúp kéo dài thời gian sống của các tế bào lympho ở cơ quan miễn dịch ngoại vi mà không làm tăng tốc độ phân chia của chúng [2].

Hiện tượng tích tụ bạch cầu này có tính chất hồi phục và không gây tổn hại mô học, mở ra tiềm năng ứng dụng chiết xuất nước móng mèo trong việc hỗ trợ bệnh nhân phục hồi sau tình trạng giảm bạch cầu (leukopenia) [2].

Tác dụng trên mô hình viêm khớp và phản ứng viêm

Không chỉ kéo dài đời sống tế bào lympho, móng mèo còn được đánh giá về khả năng cân bằng phản ứng viêm trong các mô hình bệnh lý tự miễn. Một nghiên cứu năm 2015 đã khảo sát tác động của chiết xuất thảo dược này trên chuột bị gây viêm khớp dạng thấp bằng chất bổ trợ Complete Freund's Adjuvant (CFA) [3].

Nghiên cứu tập trung vào hoạt tính của các enzyme purinergic trên tế bào lympho ngoại vi, cụ thể là E-NTPDase và adenosine deaminase (E-ADA) [3]. Ở nhóm chuột viêm khớp không được điều trị, hoạt tính của E-NTPDase tăng cao nhằm duy trì nồng độ cơ bản của ATP và ADP trong dịch ngoại bào do tổn thương mô giải phóng ra [3].

Khi chuột viêm khớp được cho sử dụng chiết xuất móng mèo, hoạt tính của E-NTPDase đã được điều hòa trở lại mức tương đương nhóm đối chứng khỏe mạnh [3]. Tuy nhiên, chiết xuất này không làm thay đổi tốc độ thủy phân adenosine của enzyme E-ADA ở chuột viêm khớp, đồng thời không gây biến đổi hoạt tính enzyme ở chuột hoàn toàn khỏe mạnh [3]. Kết quả này củng cố tiềm năng sử dụng móng mèo như một liệu pháp hỗ trợ kháng viêm an toàn [3].

Khảo sát khả năng kháng khuẩn thực nghiệm

Bên cạnh điều hòa miễn dịch gián tiếp qua tế bào, khả năng ức chế trực tiếp các mầm bệnh xâm nhập cũng là yếu tố được quan tâm. Một thử nghiệm trong ống nghiệm năm 2007 đã đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của bột móng mèo siêu mịn đối với các vi sinh vật phân lập từ khoang miệng người [4].

Nghiên cứu tiến hành nuôi cấy các chủng vi khuẩn trên thạch Mueller-Hinton với nồng độ chiết xuất móng mèo từ 0,25% đến 5% [4]. Ở nồng độ 3%, bột móng mèo ức chế được 96% các chủng Staphylococcus spp., 52% chủng Streptococcus mutans và 8% các chủng thuộc họ vi khuẩn đường ruột Enterobacteriaceae [4].

Mặc dù vậy, ở mọi nồng độ thử nghiệm, móng mèo hoàn toàn không cho thấy hiệu quả ức chế đối với trực khuẩn mủ xanh (Pseudomonas aeruginosa) và nấm men Candida albicans [4]. Điều này chứng minh phổ kháng khuẩn của thảo dược mang tính chọn lọc trên một số chủng vi khuẩn gram dương, chứ không có tác dụng tiêu diệt toàn bộ các loại vi sinh vật gây bệnh [4].

Tác động trên tế bào ung thư và sự xâm nhập của tế bào T

Nhiều giả thuyết cho rằng móng mèo có thể kích thích miễn dịch để tiêu diệt khối u. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu chỉ ra cơ chế chống khối u chủ yếu diễn ra qua việc kích hoạt tế bào ung thư tự chết (apoptosis) và ức chế mạch máu nuôi u, chứ không hẳn do kích thích hệ miễn dịch tấn công [1, 4].

Năm 1998, thử nghiệm trên các dòng tế bào bạch cầu ác tính ở người (HL60, K562) và dòng lympho B (Raji) cho thấy chiết xuất nước C-Med 100 ức chế mạnh khả năng phân chia của HL60 và Raji, trong khi K562 kháng thuốc hơn [5]. C-Med 100 gây đứt gãy cả chuỗi đơn lẫn chuỗi kép của DNA tế bào u sau 24 giờ, dẫn đến hiện tượng chết rụng tế bào sau 48 giờ tiếp xúc theo kiểu phụ thuộc liều lượng [5].

Trên mô hình động vật năm 2021, chuột mang khối u hắc tố B16-BL6 được điều trị bằng chiết xuất móng mèo ghi nhận sự sụt giảm tạo mạch máu nuôi u, thể hiện qua giảm nhuộm dấu ấn nội mô Factor VIII và CD31 (PECAM-1) [6]. Các dấu ấn viêm nội mô như ICAM-1 hay E-selectin không khác biệt so với nhóm đối chứng [6].

Đáng chú ý, số lượng tế bào miễn dịch xâm nhập khối u mang dấu ấn CD3, CD4 và CD8 đều giảm khoảng 10% ở chuột dùng chiết xuất móng mèo so với nhóm chứng [6]. Trong khi đó, tổng số bạch cầu thâm nhiễm (CD45) và tế bào lympho B (CD19) không có sự thay đổi [6]. Sự sụt giảm cục bộ tế bào T tại khối u cho thấy chiết xuất tác động chọn lọc lên sự xâm nhập của tế bào miễn dịch, đồng thời khẳng định khối u bị kìm hãm kích thước phần lớn nhờ cơ chế giảm tạo mạch và ức chế tế bào trực tiếp, chứ không do tăng cường tế bào T thâm nhiễm [6].

Những hiểu lầm phổ biến về móng mèo

Nhiều người tiêu dùng lầm tưởng móng mèo là "thần dược" có thể giúp hệ thống miễn dịch hoạt động mạnh hơn bình thường để chống lại mọi bệnh tật. Thực tế, các nghiên cứu cho thấy nó mang tính chất điều hòa (immunomodulator) chứ không kích thích ồ ạt [2]. Việc tăng số lượng tế bào lách chỉ là do kéo dài sự sống của tế bào ngoại vi sẵn có, không phải tạo thêm tế bào mới [2].

Một hiểu lầm khác là móng mèo tiêu diệt được mọi loại nấm và vi khuẩn gây bệnh. Dữ liệu phòng thí nghiệm đã bác bỏ điều này khi móng mèo hoàn toàn vô hiệu trước nấm men Candida albicans và trực khuẩn Pseudomonas aeruginosa [4]. Do đó, không thể dùng thảo dược này để thay thế các loại thuốc kháng sinh hay kháng nấm đặc hiệu.

Cuối cùng, không phải mọi nghiên cứu về móng mèo đều liên quan đến cơ thể sống. Trong một số công bố, Uncaria tomentosa chỉ được thử nghiệm thuần túy như một chất keo tụ xử lý nước thải đô thị chứ không phản ánh bất kỳ chức năng y học nào.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù được xem là dung nạp tốt trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, người dùng vẫn phải thận trọng do cơ chế sinh học phức tạp của loài cây này [6]. Những người mắc bệnh tự miễn như lupus ban đỏ, đa xơ cứng hoặc viêm khớp nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng, vì thảo dược có thể làm thay đổi nồng độ các cytokine như IL-1beta hay TNF-alpha, tiềm ẩn nguy cơ làm xáo trộn diễn tiến bệnh [1].

Những người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc mắc các chứng rối loạn tạo mạch máu cũng cần cẩn trọng, do chiết xuất có đặc tính ức chế sự hình thành mạch máu mới [6]. Người đang điều trị ung thư bằng hóa trị hoặc xạ trị không nên tự ý dùng chiết xuất móng mèo kết hợp, bởi tác động kéo dài đời sống lympho hoặc ức chế tế bào của thảo dược có thể tương tác không lường trước với phác đồ điều trị [4, 6]. Phụ nữ mang thai, cho con bú hoặc người có bệnh lý gan, thận cần tránh tự ý sử dụng khi chưa có chỉ định y khoa.

Gợi ý áp dụng và lời khuyên cân bằng

Để hỗ trợ sức khỏe miễn dịch, việc tìm đến thảo dược cần dựa trên cơ sở khoa học và lối sống lành mạnh thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thực phẩm bổ sung:

  • Không lạm dụng: Các thử nghiệm kéo dài đời sống tế bào lympho đều ghi nhận hiệu quả mang tính thuận nghịch, số lượng tế bào sẽ trở về trạng thái ban đầu sau khi ngừng can thiệp khoảng bốn tuần [2]. Việc dùng kéo dài liên tục không mang lại lợi ích cộng dồn vô hạn.
  • Tìm hiểu nguồn gốc: Nếu có ý định sử dụng các chế phẩm bổ sung từ Uncaria tomentosa, cần chọn các sản phẩm đã được kiểm định, ghi rõ thành phần chiết xuất nước chuẩn hóa.
  • Tuân thủ điều trị y tế: Chiết xuất móng mèo không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ đối với các bệnh lý nhiễm trùng, suy giảm miễn dịch hay khối u ác tính.

Chiết xuất cây móng mèo mang lại những tiềm năng sinh học nhất định trong việc kéo dài đời sống tế bào lympho và điều hòa phản ứng viêm [2, 6]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có vẫn chưa đủ để khẳng định thảo dược này giúp "tăng cường miễn dịch" toàn diện cho người khỏe mạnh. Một chế độ ăn uống đủ chất, duy trì vận động và ngủ đủ giấc vẫn là nền tảng vững chắc nhất để bảo vệ hệ miễn dịch tự nhiên.