Dùng ong đen (ong đục gỗ, tên khoa học thuộc chi Xylocopa) ngâm rượu hoặc tán bột để trị viêm họng, khản tiếng là mẹo dân gian được truyền tai qua nhiều thế hệ. Mỗi khi cổ họng sưng rát, khó nuốt, nhiều người tìm đến các bài thuốc từ loài côn trùng này với hy vọng giảm đau tức thì.
Tuy nhiên, dưới góc nhìn y học hiện đại dựa trên bằng chứng, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh ong đen có tác dụng điều trị dứt điểm hay làm giảm viêm họng ở người. Dữ liệu khoa học trực tiếp liên quan đến loài côn trùng này hiện mới dừng lại ở phân tích vi sinh vật và vai trò thụ phấn sinh học.
Cơ chế dân gian và góc nhìn khoa học
Theo kinh nghiệm truyền miệng, xác ong đen phơi khô hoặc ngâm được cho là có tính tiêu viêm, giảm đau tại chỗ vùng niêm mạc hầu họng. Niềm tin này xuất phát từ thói quen dùng côn trùng làm thuốc trị các bệnh lý hô hấp thường gặp.
Dù vậy, viêm họng thực chất là phản ứng viêm niêm mạc do nhiễm virus hoặc vi khuẩn, đòi hỏi các chất có hoạt tính kháng sinh hoặc ức chế cytokine gây viêm rõ rệt. Những phản ứng chống viêm trên các mô hình sinh học thường cần sự tham gia của các hợp chất hóa học hoặc phân tử chuyên biệt, điều chưa được kiểm chứng cụ thể trên mô người từ dịch chiết ong đen.
Nghiên cứu sinh học nói gì về ong đen?
Dữ liệu khoa học hiện nay về ong đen (Xylocopa dissimilis) hoàn toàn không tập trung vào việc thử nghiệm trị bệnh viêm họng. Một nghiên cứu công bố năm 2009 về sự đa dạng sinh học đã phân lập 121 chủng xạ khuẩn (actinomycetes) từ phân động vật và cơ thể loài ong đen Xylocopa dissimilis [1].
Nghiên cứu năm 2009 này sử dụng bốn môi trường nuôi cấy để phân lập, xác định các chủng thông qua phân tích trình tự gen 16S rRNA [1]. Kết quả cho thấy 47 chủng thuộc 9 chi xạ khuẩn, phát hiện 6 chi hiếm gặp và 3 loài tiềm năng mới, trong đó một số chủng có khả năng thủy phân lông gà và cellulose [1]. Nghiên cứu này kết luận vi sinh vật từ các mẫu thử là nguồn quan trọng để phát triển sản phẩm công nghiệp như enzyme và chất chuyển hóa sinh học, hoàn toàn không thử nghiệm lâm sàng hay đánh giá tác dụng trị bệnh hầu họng trên người [1].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2024 khảo sát hiệu quả thụ phấn trên cây phù dung (Hibiscus mutabilis) đã ghi nhận ong đen Xylocopa dissimilis cùng với Xylocopa appendiculata là các loài côn trùng thụ phấn hiệu quả [2]. Do cấu tạo vòi hút ngắn, ong đen buộc phải chui sâu vào hoa lấy mật, khiến bề mặt cơ thể tiếp xúc nhiều với nhị và nhụy, mang lại hiệu quả thụ phấn vượt trội so với một số loài bướm đêm [2]. Đây hoàn toàn là dữ liệu nông nghiệp sinh thái, không mang ý nghĩa điều trị bệnh [2].
Hiểu lầm thường gặp về tác dụng chống viêm
Nhiều người lầm tưởng rằng các kinh nghiệm dân gian lâu đời về côn trùng luôn tương đương với hoạt tính kháng viêm trong phòng thí nghiệm. Trong nghiên cứu dược lý, việc chứng minh một chất có khả năng giảm viêm đòi hỏi thử nghiệm rất khắt khe.
Các nghiên cứu chống viêm chuẩn mực thường can thiệp vào các chất trung gian như TNF-alpha, nitric oxide, hoặc các thụ thể gây sưng phù. Vì thiếu vắng các thử nghiệm sinh hóa cơ bản lẫn thử nghiệm in vitro trực tiếp trên tế bào biểu mô hầu họng, việc khẳng định ong đen giúp ức chế phản ứng viêm họng là suy diễn vô căn cứ.
Rủi ro khi tự ý dùng ong đen chữa bệnh
Việc bắt hoặc sử dụng ong đen không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng. Cơ thể côn trùng ngoài tự nhiên mang nhiều vi khuẩn, nấm mốc và xác ký sinh trùng, rất dễ gây nhiễm khuẩn thứ phát khi niêm mạc họng đang tổn thương.
Chất đạm lạ trong côn trùng cũng là tác nhân gây dị ứng hàng đầu. Người có cơ địa nhạy cảm có thể gặp phản ứng phản vệ nguy hiểm tính mạng, sưng phù thanh quản khiến tình trạng khó thở thêm trầm trọng.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Người có tiền sử dị ứng thời tiết, dị ứng phấn hoa, hoặc dị ứng thức ăn tuyệt đối không nên thử các bài thuốc truyền miệng từ ong đen. Cơ địa mẫn cảm có nguy cơ bị sốc dị ứng cấp tính khi tiếp xúc với protein lạ từ côn trùng.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ càng cần tránh xa các chế phẩm chưa được kiểm duyệt này. Khi cổ họng sưng rát kéo dài, việc tự ý dùng thuốc dân gian có thể làm trễ thời gian vàng can thiệp y tế đối với các bệnh nhiễm khuẩn nguy hiểm.
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Khi bị đau rát họng, người bệnh nên ưu tiên các biện pháp khoa học đơn giản đã được xác thực an toàn. Súc họng nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý hàng ngày giúp làm sạch dịch nhầy và hỗ trợ sát khuẩn niêm mạc.
Uống đủ nước ấm, giữ ẩm không khí trong phòng ngủ và cho họng nghỉ ngơi bằng cách hạn chế nói to, tránh gió lùa. Nếu các triệu chứng sốt cao, nuốt khó hoặc đau rát kéo dài trên 3 ngày, cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ chẩn đoán nguyên nhân và kê đơn thuốc chuẩn xác.
