Nhiều người bệnh thận thường tìm đến cây cỏ với niềm tin thuốc Nam, thuốc Bắc lành tính và không hại nội tạng. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu không rõ nguồn gốc lại là căn nguyên dẫn đến các đợt suy thận cấp tính hoặc đẩy nhanh tiến trình xơ hóa thận không thể phục hồi. Khoa học hiện đại đã ghi nhận nhiều trường hợp suy thận mạn giai đoạn cuối xuất phát từ việc uống các bài thuốc thảo dược chứa độc tố.

Dùng thảo dược không đúng cách không chữa được bệnh thận mà ngược lại còn phá hủy các đơn vị lọc máu của cơ thể. Trong số các chất gây độc, acid aristolochic được xem là thủ phạm hàng đầu dẫn đến bệnh thận kẽ mạn tính [1, 4]. Bệnh nhân có tiền sử tổn thương thận nếu tiếp xúc với các độc chất này sẽ đối mặt nguy cơ mất hoàn toàn chức năng thận nhanh chóng [1].

Bệnh thận do acid aristolochic: Từ niềm tin thảo dược đến suy thận mạn

Bệnh thận do acid aristolochic (AAN) từng được y văn thế giới ghi nhận dưới tên gọi "bệnh thận do thảo dược Trung Hoa" (Chinese herb nephropathy) [2, 3]. Căn bệnh này lần đầu tiên gây chấn động khi xuất hiện ở nhóm phụ nữ Bỉ uống các bài thuốc thảo dược giảm cân chứa acid aristolochic [2].

Chất này là một dẫn xuất nitrophenanthrene, ngoài gây bệnh qua thảo dược còn là nguyên nhân của bệnh thận lưu hành Balkan do bụi phấn cỏ dại nhiễm vào lúa mì làm bánh [2, 4]. Tại Trung Quốc và Đài Loan, nơi y học cổ truyền được ứng dụng rộng rãi, độc chất này đã cướp đi chức năng thận của hàng trăm người bệnh [2]. Đáng lo ngại, các triệu chứng suy thận tiến triển thầm lặng cho đến khi mô kẽ thận bị xơ hóa lan rộng [1, 2].

Cơ chế phá hủy thận của độc chất thảo dược

Khi đi vào cơ thể, acid aristolochic xâm nhập trực tiếp vào các tế bào biểu mô ống thận thông qua các chất vận chuyển anion hữu cơ [3]. Tại đây, độc chất này gây tổn thương DNA và kích hoạt chuỗi phản ứng hủy hoại cấu trúc tế bào [4, 6].

Quá trình tổn thương trải qua hai giai đoạn rõ rệt [1]. Đầu tiên, chất độc gây hoại tử ống thận cấp tính, dẫn đến đợt tổn thương thận cấp tính thoáng qua [1, 7]. Sau đó, tế bào bị tổn thương mất khả năng biệt hóa, kích thích các tế bào bạch cầu đơn nhân, đại thực bào và tế bào lympho T độc xâm nhập ổ viêm [1]. Sự tích tụ của các tế bào dương tính với vimentin và alpha-SMA tiết ra TGF-beta khiến nguyên bào sợi tại chỗ biến thành nguyên bào sợi cơ, tạo ra các sợi collagen dày đặc chèn ép mô kẽ [1].

Các nghiên cứu mô hình hóa đã chỉ ra 4 yếu tố chính quyết định quá trình chuyển đổi từ tổn thương cấp sang suy thận mạn: tế bào biểu mô ống thận, mạng lưới mao mạch quanh ống thận, các tế bào viêm xâm nhập và các nguyên bào sợi cơ [1]. Quá trình này làm teo các ống thận, xơ hóa mô kẽ lan tỏa và khiến thận mất dần khả năng thanh lọc [1, 2].

Bằng chứng khoa học về độc tính của các hoạt chất thảo dược

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm để làm rõ bản chất gây độc thận của acid aristolochic và các thành phần hóa học liên quan.

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2007 đã phân tích độc tính chọn lọc của hai dạng acid aristolochic I (AA-I) và acid aristolochic II (AA-II) trên chuột nhắt C3H/He đực [4]. Chuột được tiêm phúc mạc hoặc cho uống với liều 2,5 mg/kg mỗi ngày trong liên tục 9 ngày [4]. Kết quả phân tích đồng vị phóng xạ cho thấy cả AA-I và AA-II đều tạo ra các liên kết cộng hóa trị với DNA (adducts) ở mức tương đương nhau tại vỏ thận, tủy thận và bàng quang [4]. Tuy nhiên, chỉ có chuột dùng AA-I mới xuất hiện hoại tử tế bào ống thận và xơ hóa mô kẽ ở vỏ thận, trong khi chuột dùng AA-II chỉ có biến đổi tối thiểu [4]. Nghiên cứu kết luận AA-I là tác nhân chính chịu trách nhiệm cho độc tính hủy hoại mô thận [4].

Năm 2021, một nghiên cứu khác đào sâu về con đường tín hiệu kinase c-Jun amino terminal (JNK) gây tổn thương thận do thảo dược [5]. Thử nghiệm dùng chất ức chế CC-930 trên chuột nhắt ở hai mô hình: tổn thương cấp liều cao (đánh giá vào ngày thứ 3) và xơ hóa mạn tính liều thấp kéo dài (đánh giá vào ngày thứ 22) [5]. Kết quả cho thấy việc ức chế JNK giúp bảo vệ chuột khỏi suy giảm chức năng thận cấp tính và giảm hoại tử ống thận vào ngày thứ 3 [5]. Tuy nhiên, ở mô hình mạn tính ngày thứ 22, dù ức chế JNK làm giảm đáp ứng viêm của đại thực bào nhưng không ngăn được tổn thương suy giảm chức năng, tổn thương DNA, tình trạng lão hóa tế bào và xơ hóa thận [5]. Điều này chứng minh độc tính mạn tính gây tổn thương DNA liên tục là không thể đảo ngược [5].

Về phản ứng miễn dịch, một nghiên cứu năm 2018 kiểm tra vai trò của các phân nhóm tế bào T trong giai đoạn cấp của bệnh [2]. Khi chuột bị triệt tiêu tế bào T CD4+ hoặc CD8+, tình trạng tổn thương thận cấp tính trở nên trầm trọng hơn rất nhiều, đi kèm với sự gia tăng biểu hiện mRNA của TNF-alpha và MCP-1 [2]. Ngược lại, triệt tiêu tế bào T điều hòa không làm thay đổi mức độ nghiêm trọng [2]. Kết quả này chỉ ra hệ thống miễn dịch tự nhiên có phản ứng bảo vệ nhưng nếu độc chất tiếp tục nạp vào, hàng rào bảo vệ sẽ hoàn toàn sụp đổ [2].

Để tìm giải pháp can thiệp, nghiên cứu năm 2010 đã thử nghiệm darbepoetin alpha liều thấp (0,1 microg/kg mỗi tuần) trên chuột C3H/He bị ngộ độc acid aristolochic trong các mốc 28, 56 và 84 ngày [6]. Chuột nhiễm độc xuất hiện thiếu máu nặng, tăng creatinine huyết thanh và xơ hóa mô kẽ tiến triển [6]. Việc dùng darbepoetin alpha sớm giúp cải thiện tổn thương hoại tử ống thận và bảo tồn các mao mạch quanh ống thận [6]. Ngoài ra, một thử nghiệm năm 2012 chứng minh việc dùng probenecid - chất ức chế thụ thể vận chuyển anion hữu cơ - giúp chuột ngăn chặn acid aristolochic xâm nhập tế bào, giảm phù nề ty thể, giảm mất bờ bàn chải và hạn chế tăng creatinine máu [3]. Tuy nhiên, các giải pháp này mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật và chưa thể xem là phương thuốc giải độc đại trà cho người [3, 7].

Ca bệnh thực tế và các thể lâm sàng nguy hiểm

Không dừng lại ở phòng thí nghiệm, độc tính từ thảo dược đã cướp đi tính mạng của nhiều bệnh nhân trong thực tế lâm sàng.

Năm 2010, các bác sĩ đã báo cáo ca tử vong của một người đàn ông 41 tuổi sau khi uống bài thuốc "Phân thanh ngũ lâm hoàn" (Fen Qing Wu Lin Wan) trong khoảng 1 tháng [7]. Thành phần chính của bài thuốc này là Quan mộc thông (GuanMu Tong, có nguồn gốc từ loài thực vật Aristolochia manshuriensis chứa acid aristolochic) [7]. Khám nghiệm tử thi cho thấy hai quả thận có hình thể ngoài bình thường nhưng soi kính hiển vi phát hiện tổn thương thoái hóa nặng, hoại tử và bong tróc tế bào biểu mô ống thận, xuất hiện trụ protein và mô kẽ bị phù nề, xơ hóa nghiêm trọng [7]. Nạn nhân tử vong do suy thận không thể phục hồi [7].

Một nghiên cứu lâm sàng trên 58 bệnh nhân mắc bệnh thận do acid aristolochic từ tháng 10/1998 đến tháng 8/2001 đã phân loại bệnh thành ba thể tổn thương rõ rệt [8]:

  • Thể cấp tính (4 ca): Đặc trưng bởi hoại tử ống thận cấp tính và suy thận cấp xuất hiện đột ngột [8].
  • Thể rối loạn chức năng ống thận (7 ca): Bệnh nhân bị thoái hóa và teo ống thận, biểu hiện qua hội chứng toan hóa ống thận hoặc hội chứng Fanconi [8].
  • Thể mạn tính (47 ca): Chiếm đa số trường hợp, biểu hiện bằng xơ hóa mô kẽ thận tiến triển chậm nhưng chắc chắn, kèm theo rất ít tế bào đơn nhân xâm nhập, dẫn đến suy thận mạn tính giai đoạn cuối [8].

Kỹ thuật sắc ký lớp mỏng (TLC) đã phát hiện trực tiếp thành phần acid aristolochic có mặt trong các bài thuốc cổ truyền mà những bệnh nhân này đã uống [8]. Việc điều trị bằng corticoid chỉ mang lại một số kết quả khả quan ở số ít bệnh nhân thuộc thể cấp hoặc rối loạn chức năng, trong khi thể mạn tính hầu như đáp ứng rất kém [8].

Giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Mặc dù độc tính gây suy thận của các loại cây cỏ chứa acid aristolochic đã được khẳng định chắc chắn, phần lớn các biện pháp can thiệp ngăn chặn như thuốc ức chế JNK, darbepoetin alpha hay probenecid mới chỉ được thực hiện trên động vật gặm nhấm [3, 4, 7]. Hiệu quả điều trị bằng steroid trên người vẫn còn hạn chế và cần thêm nhiều nghiên cứu khẳng định [8]. Hơn nữa, tổn thương DNA mạn tính do chất độc này gây ra thường kéo dài dai dẳng, khiến việc hồi phục hoàn toàn chức năng lọc máu sau khi đã xơ hóa mô kẽ là vô cùng khó khăn [5].

Bên cạnh acid aristolochic, nguy cơ thảo dược nhiễm kim loại nặng hoặc pha trộn tân dược trôi nổi cũng là mối đe dọa lớn đối với thận kẽ. Việc thiếu kiểm soát chất lượng từ khâu thu hái, phơi sấy đến tồn trữ biến các thang thuốc dân gian thành mối họa tiềm ẩn.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cỏ trị bệnh thận

Nhiều người bệnh vẫn giữ suy nghĩ sai lầm rằng thuốc nguồn gốc tự nhiên thì vô hại, uống không bổ ngang cũng bổ dọc. Thực tế, thận là cơ quan đào thải chính các chất chuyển hóa từ máu, nên mọi độc tố trong cây cỏ đều tập trung đậm đặc tại các ống thận, trực tiếp đầu độc tế bào lọc [1, 6].

Một hiểu lầm tai hại khác là cho rằng uống thảo dược có thể làm "mát thận", "hạ men thận" hay đảo ngược tình trạng suy thận mạn. Khi các ống thận đã bị teo và mô kẽ đã chuyển thành sẹo xơ hóa collagen, không có loại thảo dược nào có thể phục hồi lại các nephron đã mất [1, 5]. Uống thêm thuốc không rõ nguồn gốc chỉ làm tăng gánh nặng đào thải và đẩy nhanh thời gian phải chạy thận nhân tạo [1, 3].

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Những người đang mắc bệnh thận mạn, suy giảm chức năng thận mức độ nhẹ đến vừa cần tuyệt đối tránh xa các bài thuốc thảo dược truyền miệng hoặc chưa qua kiểm định y tế. Bất kỳ đợt tổn thương thận cấp tính nào xảy ra trên nền thận yếu sẵn có cũng sẽ biến thành suy thận không thể hồi phục [1].

Bên cạnh đó, người cao tuổi, người có bệnh nền tăng huyết áp, đái tháo đường, hoặc người có cơ địa nhạy cảm cũng là nhóm nguy cơ cao bị ngộ độc thận kẽ cấp tính khi tự ý uống nước sắc cây cỏ [1, 8].

Lời khuyên áp dụng an toàn và bảo vệ thận

Để bảo vệ chức năng thận, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa sau:

  1. Ngừng ngay các bài thuốc truyền miệng: Tuyệt đối không dùng các loại rễ cây, lá cây khô, viên hoàn tán không có nhãn mác, số đăng ký của Bộ Y tế hoặc không rõ thành phần thực vật học [5, 8]. Cần cảnh giác đặc biệt với các vị thuốc có thể nhiễm hoặc dùng nhầm cây thuộc chi Aristolochia như Quan mộc thông [7].
  2. Không tự ý kết hợp Đông - Tây y: Việc kết hợp tự do thuốc nam với thuốc tân dược có thể làm tăng tương tác gây độc cho ống thận. Nếu muốn sử dụng y học cổ truyền, người bệnh bắt buộc phải đến khám tại các bệnh viện có khoa y học cổ truyền uy tín để được bác sĩ kê đơn bài thuốc an toàn.
  3. Thăm khám định kỳ: Khi có các biểu hiện bất thường như nước tiểu có bọt, thay đổi màu sắc, tiểu ít, sưng phù chân tay hoặc mệt mỏi, cần đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng thận qua xét nghiệm máu (creatinine, urê) và xét nghiệm nước tiểu thay vì tự mua thuốc uống [3, 7].
  4. Duy trì lối sống lành mạnh: Uống đủ nước hàng ngày, giảm lượng muối trong khẩu phần ăn, duy trì huyết áp và đường huyết ổn định là biện pháp bền vững nhất để bảo vệ thận.

Thảo dược có giá trị nhất định trong chăm sóc sức khỏe nhưng không phải là thần dược chữa bách bệnh và tiềm ẩn độc tính khôn lường nếu dùng sai. Người bệnh thận cần dựa vào các phương pháp điều trị khoa học đã được kiểm chứng, không đánh cược chức năng thận vào các bài thuốc tự chế thiếu an toàn.